Świat zachodni wobec ZSRS w latach 70‑tych i 80‑tych XX wieku.

Po zakończeniu II wojny światowej w relacjach Wschód–Zachód dominowały nieufność, napięcie i rywalizacja polityczno‑militarna. Zimnej wojnie towarzyszył wyścig zbrojeń i często wojna psychologiczna, jak choćby podczas kryzysu kubańskiego w 1962 r., gdy świat stanął na krawędzi konfliktu atomowego. Choć Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki pozostawały przeciwnikami politycznymi, to jednak przywódcy obu państw zdawali sobie sprawę, że ze względu na posiadanie wielkich zasobów broni atomowej ponoszą główną odpowiedzialność za utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa światowego. Dlatego też pod koniec lat 60. i w latach 70. XX w. USA i ZSRS coraz usilniej działały na rzecz ocieplenia wzajemnych stosunków i przechodzenia od „konfrontacji do negocjacji”.

Symbolem odprężenia stało się amerykańsko‑sowieckie spotkanie w kosmosie. W lipcu 1975 r. na orbicie Ziemi połączyły się statki kosmiczne: amerykański „Apollo” i sowiecki „Sojuz”. Następnie w ciągu niespełna 50 godzin wspólnie wykonały 30 okrążeń planety.

Ograniczenie wyścigu zbrojeń

W latach 70. XX wieku w polityce międzynarodowej nastąpiło złagodzenie konfliktu supermocarstw, określane jako odprężenie. Zapoczątkowane zostało ono wizytami prezydenta Stanów Zjednoczonych w 1972 r. w Chinach i ZSRS. Prowadzono wówczas rokowania dotyczące zmniejszenia arsenałów, zwłaszcza jądrowych. W tym czasie Związek Sowiecki pod pewnymi względami miał przewagę militarną nad Stanami Zjednoczonymi, m.in. w liczbie rakiet międzykontynentalnych oraz czołgów. Ameryka z kolei dysponowała większą liczbą samolotów. Różnica polegała jednak także na tym, że Stany Zjednoczone przeznaczały na zbrojenia 6 proc. dochodu narodowego, a Związek Sowiecki 15–20 proc., przy czym ogromna produkcja sowieckiego sprzętu wojskowego i broni odbywała się przy wykorzystaniu zachodnich kredytów.

RSECO6P3OJZEZ

Zdjęcie przedstawia mężczyznę i kobietę w średnim wieku stojących pośród tłumu osób o azjatyckich rysach. Wszyscy zgromadzeni stoją na murze. Jest to Wielki Mur Chiński.

W latach 60. oba mocarstwa osiągnęły względną równowagę w zakresie potencjałów broni nuklearnej i środków ich przenoszenia oraz zaczęły wykazywać chęć ograniczenia wyścigu zbrojeń. Jako pierwszy na tę konieczność zwrócił uwagę prezydent John F. Kennedy w przemówieniu wygłoszonym 10 czerwca 1963 r. na Uniwersytecie Amerykańskim w Waszyngtonie. Strategię pokoju w pewnym stopniu kontynuował prezydent Lyndon B. Johnson, negocjując z ZSRS układ o nieproliferacji broni masowego rażenia (podpisany w 1968 r.), a w pełni realizował ją prezydent Richard Nixon. Wyrazem tego było m.in. podpisanie z przywódcą Związku Sowieckiego Leonidem Breżniewem układu o ograniczeniu zbrojeń strategicznych SALT 1. W latach 1972–1974 ZSRS i USA podpisały łącznie aż 41 różnych układów.

Istotną rolę w polityce odprężenia odegrała również normalizacja stosunków międzynarodowych w Europie. Rządzący w Republice Federalnej Niemiec kanclerz Willy Brandt rozpoczął pod koniec lat 60. działania mające na celu ocieplenie i unormowanie relacji z krajami Europy Środkowej i Wschodniej. Efektem takiej polityki było zawarcie przez RFN w 1970 r. układu ze Związkiem Sowieckim o wyrzeczeniu się siły we wzajemnych stosunkach, a także układu z Polską, który potwierdzał m.in. nienaruszalność granicy między obu krajami, ustalonej wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. W kolejnych latach RFN podpisał podobne porozumienia o normalizacji stosunków z Czechosłowacją, Bułgarią i Węgrami.

Współpraca na szerszym polu

Innym elementem polityki odprężenia były rozwój i instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej w różnych dziedzinach, m.in. w obszarach politycznym, gospodarczym, społecznym, humanitarnym czy kulturalnym.

Przykładem takiej współpracy była Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, obradująca w latach 1973–1975 i poświęcona opracowaniu zasad dotyczących bezpieczeństwa europejskiego oraz współpracy między państwami. Konferencję zakończyło podpisanie w Helsinkach Aktu końcowego KBWE – deklaracji 35 państw w sprawie nienaruszalności granic w Europie, przestrzegania praw człowieka i niestosowania siły w stosunkach wzajemnych. Państwom podpisującym Akt, który nie był układem międzynarodowym, zależało na różnych elementach dokumentu. Kreml np. chciał potwierdzenia polityczno‑terytorialnego porządku Europie: uznania nowych granic i narzuconego ustroju (tzw. porządku jałtańsko‑poczdamskiego) oraz uzyskania dostępu do nowoczesnej technologii i zachodnich kredytów. Zachodowi z kolei zależało na punkcie siódmym, mówiącym o poszanowaniu praw człowieka i podstawowych wolności. Podczas kolejnych spotkań przeglądowych KBWE zaczęły w tej sprawie narastać kontrowersje, gdyż jak się okazało, Wschód i Zachód definiowały te terminy odmiennie.

Mimo to formalne poparcie rządów komunistycznych dla praw człowieka, w tym prawa do wolności słowa i przepływu informacji, zostało wykorzystane przez kształtujące się w krajach komunistycznych ruchy opozycyjne. Dysydenci, czyli osoby otwarcie wyrażające sprzeciw wobec władz w państwach totalitarnych, tworzyli tzw. komitety helsińskie, by kontrolować przestrzeganie praw człowieka i nagłaśniać ich łamanie.

Zapoznaj się z audiobookiem, a następnie wykonaj kolejne polecenia.

Wskaż i opisz przynajmniej dwie przyczyny zmierzchu polityki odprężenia w relacjach między USA a ZSRS.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z zamieszczoną niżej karykaturą polityczną opublikowaną w zachodnioniemieckiej gazecie, a następnie zinterpretuj jej przekaz.

ReRU1ykPb2kvE

Ilustracja przedstawia dwóch uśmiechniętych szeroko mężczyzn. Trzymają wspólnie dokument z napisem SALT. Za plecami każdego z mężczyzn znajduje się rakieta.

RAXDBwCHbEEz7

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na sposób przedstawienia postaci i na trzymany przez nie dokument. Jak autor oceniał szczerość intencji obu przywódców w dążeniu do rozbrojenia?

Pokaż odpowiedź

Na karykaturze przedstawiono przywódców dwóch supermocarstw: USA i ZSRS. Obaj trzymają w dłoni dokument zatytułowany „SALT”, a więc z pewnością związany z porozumieniami w sprawie redukcji zbrojeń. Ich uśmiechy wskazują na szczere intencje, jednak rakiety wystające spoza ich pleców dowodzą, że jest to jedynie zasłona dymna w celu oszukania siebie nawzajem, a także obserwującej wszystko opinii publicznej. Cała scena została ukazana z wielką ironią, świadczącą o braku wiary autora w uczciwość działań podejmowanych przez którąkolwiek ze stron.

Słownik.