Kryzys i upadek PRL‑u.

Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej jest organizowany w Opolu co roku od lat 60. XX w. Stanowi podsumowanie sezonu artystycznego i dla wielu twórców jest okazją do zaprezentowania się przed szerszą publicznością. W 1981 r. 19. edycja festiwalu przypadła na burzliwy czas konfrontacji władzy komunistycznej z opozycją solidarnościową. Wiele piosenek tytułami nawiązywało do sytuacji politycznej i ekonomiczno‑społecznej w Polsce. Jednym z występujących był aktor i piosenkarz Jan Pietrzak. Jego wykonanie zostało przyjęte owacjami na stojąco i przyniosło mu pierwszą nagrodę. Utwór Żeby Polska była Polską stał się jednym z najważniejszych dzieł lat 80. i odgrywał rolę hymnu dla całego pokolenia solidarnościowego.

Niewydolna gospodarka socjalistyczna i społeczne protesty

R56f0AMMRYUgC1

Ilustracja przedstawia kartkę żywnościową uprawniającą do zakupu jedzenia. Wpisywano imię i nazwisko. Ta konkretna była na mięso.

W państwach przeżywających trudności zaopatrzeniowe wprowadza się często reglamentację niektórych towarów. Zazwyczaj jest to sytuacja przejściowa, wywołana ostrym kryzysem lub zniszczeniami wojennymi. W państwach bloku komunistycznego na skutek nieudolności władz oraz forsowania gospodarki centralnie planowanej była ona stałym elementem systemu gospodarczego. W Polsce kartki powojenne zniesiono na początku 1949 r., już jednak kilka miesięcy później trudna sytuacja zmusiła władze do przywrócenia na pewien czas przydziałów na niektóre produkty przemysłowe i spożywcze, m.in. na mięso. Do najpoważniejszego załamania polskiej gospodarki i kryzysu ekonomicznego doszło w drugiej połowie lat 70. oraz w latach 80. XX wieku.

Nieudane reformy gospodarcze za rządów Edwarda Gierka wyraźnie uwidoczniły niewydolność centralnego kierowania, niską efektywność produkcji i powszechnie panujące marnotrawstwo. Z powodu rosnących problemów z dostępnością surowców i materiałów nastąpiło głębokie załamanie w produkcji dóbr konsumpcyjnych, co wywoływało rosnące niezadowolenie społeczne. Gdy w czerwcu 1976 r. władze komunistyczne zapowiedziały wysoką podwyżkę cen żywności (w tym m.in. mięsa i cukru), doszło do masowych wystąpień robotników w Płocku, Radomiu i Ursusie. Podwyżki odwołano, ale nie poprawiło to sytuacji społeczno‑politycznej. Latem 1980 r. doszło do fali strajków, które były początkowo reakcją na wzrost cen mięsa i wędlin. Gdy w listopadzie tego roku zarejestrowano oficjalnie pierwszy w Europie Wschodniej, niezależny od partii komunistycznej, związek zawodowy (NSZZ „Solidarność”), w krótkim czasie wstąpiło do niego ponad 9 mln ludzi. Fenomen ten miał proste wytłumaczenie: był to wyraz oporu wobec komunistycznego systemu politycznego, ale też niezadowolenia z rosnącej niewydolności gospodarki socjalistycznej narzuconej Polsce przez władze komunistyczne po 1945 roku.

Bunt społeczny w lecie 1980 r. i powstanie „Solidarności” nie mogły wpłynąć na poprawę sytuacji, bo rządzący Polską komuniści nie mieli odwagi przeprowadzenia potrzebnych reform. Choć jeden z najdotkliwszych braków dotyczył żywności, to rząd upierał się, że jej produkcją, tak jak w Związku Sowieckim, powinny zajmować się państwowe gospodarstwa rolne, a nie indywidualni rolnicy. Ramy tego, co możliwe w reformowaniu systemu, wyznaczała polskiemu rządowi zgoda komunistów sowieckich. Obawy przed ich niezadowoleniem nie były iluzoryczne. W 1953 r. wojska sowieckie krwawo spacyfikowały niezadowolonych mieszkańców Berlina, w 1956 r. Węgrów, a w 1968 r. – obywateli Czechosłowacji.

Kolejki, kartki i towar „spod lady” – czyli codzienność PRL

Od 1981 r. sytuacja na rynku pogarszała się tak bardzo, że systemem reglamentacyjnym obejmowano coraz więcej produktów: cukier, mięso, masło, środki czystości, benzynę, słodycze, papierosy i alkohol. W latach 80. nawet papier toaletowy – wówczas towar deficytowy – można było kupić bez kolejek tylko pod warunkiem przedstawienia kwitu ze skupu makulatury (jedna rolka przysługiwała za kilogram makulatury). Ostatnie kartki wycofano w 1989 roku.

Państwo, w którym partia komunistyczna nie tylko sprawowała dyktatorską władzę, ale była też praktycznie jedynym właścicielem przedsiębiorstw i pracodawcą, kompromitowało się na każdym kroku. Na rynku brakowało właściwie wszystkich towarów. Na przykład wprowadzenie w lecie 1976 r. kartek na cukier (w ilości 2 kg cukru na osobę miesięcznie) wcale nie poprawiło sytuacji. Nadal, aby go kupić, trzeba było stać w długich, wielogodzinnych kolejkach, w dodatku bez pewności, że się to uda.

R1bMHsqpom4vp

Ilustracja przedstawia kolejki do sklepu papierniczego. Ludzie stoją wzdłuż chodnika, czekając na swoją kolej. Niektórzy są z dziećmi, inni całymi rodzinami.

R132QI9rcgCNV

Ilustracja przedstawia ludzi czekających przed sklepem przy ul. Malczewskiego w Warszawie w 1981 roku. Niektórzy spoglądają w obiektyw, inni pilnują swojego miejsca w kolejce.

Czymś zwyczajnym był widok kolejek do sklepów ustawiających się w nocy, a często nawet kilka dni wcześniej. Bezcenna stawała się przekazywana z ust do ust informacja, że gdzieś „rzucili” jakiś towar. Pojawiła się nowa profesja – stacz kolejkowy, czyli osoba, która za wynagrodzeniem stała w kolejce za kogoś innego. Nie kupowało się np. butów, tylko „załatwiało” i to „spod lady” (sprzedawca odkładał wcześniej poszukiwane produkty na bok, nie wykładając ich na półki) lub poprzez znajomości. „Spod lady” towary dostawali od obsługi sklepów albo znajomi, albo osoby, których wdzięczność mogła się kiedyś przydać – lekarze, ważniejsi urzędnicy, milicjanci.

Przydziały niektórych towarów były różne dla różnych grup zawodowych. Na przykład milicjanci, górnicy czy wojskowi mieli więcej przywilejów niż reszta społeczeństwa. Poza tym w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL) funkcjonowały tzw. sklepy za żółtymi firankami, a później sklepy zakładowe, w których zaopatrywać się mogli jedynie klienci o specjalnych uprawnieniach, np. członkowie partii, funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej (MO) czy też pracownicy konkretnych zakładów. Wyżsi członkowie aparatu partyjnego Polskiej Zjednoczonej Patrii Robotniczej (PZPR) korzystali z lepiej zaopatrzonych sklepów ulokowanych często w budynkach komitetów partii lub ze specjalnych talonów uprawniających do zakupu poza kolejnością. Towary niedostępne w otwartej sprzedaży teoretycznie wszyscy mogli kupić w sieci sklepów Pewex (skrót od Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego). Określenie „eksport wewnętrzny” oznaczało, że sprzedaż towarów nie była obciążona cłem ani obowiązującym w tym czasie podatkiem obrotowym.

Rozkwit czarnego rynku

Apogeum kryzysu przypadło na rok 1981, kiedy to według danych dochód narodowy spadł o ponad 22 proc., a NSZZ „Solidarność” organizowała marsze głodowe. Aby choć częściowo zapełnić sklepowe półki, rządzący (wykorzystując również strach przed stosowanymi w trakcie stanu wojennego represjami wobec nieposłusznych obywateli) tak jak w przeszłości wprowadzili podwyżkę cen – tym razem aż dwukrotną. Usprawnieniu procesów produkcyjnych i handlowych służyć miało natomiast wysłanie komisarzy wojskowych do zakładów pracy. Tłumaczono bowiem, że niedobory na rynku i puste półki sklepowe nie są skutkiem niewydolnej gospodarki i złego zarządzania, ale braku dyscypliny wśród pracowników.

RH1rHazU7xo7g

Ilustracja przedstawia bazar w Rembertowie, rok 1982. Ludzie mają porozkładane na ziemi towary na sprzedaż. Inni podchodzą, oglądają. Całość ma miejsce na dużym placu.

RRKQCuCSgpDdt

Ilustracja przedstawia bazar w Rembertowie, rok 1982. Kobieta podnosi biały sweterek dziecięcy, ogląda go przed zakupem.

Obecność wojska na ulicach i w zakładach pracy odebrała społeczeństwu chęć buntowania się, ale nie pomogła zapełnić półek sklepowych. Alternatywą dla pustych sklepów stał się tzw. czarny rynek. Wobec panującej inflacji jego walutą był dolar amerykański – także kupowany na czarnym rynku u tzw. cinkciarzy. Wprawdzie prywatny handel obcymi walutami był zabroniony, jednak trwał w najlepsze. Natomiast jeżeli ktoś otrzymał dolary np. od rodziny z zagranicy, mógł za nie zrobić zakupy w sklepach sieci Pewex. Dla Polaków przyzwyczajonych do octu na półkach sklepowych stanowiły one oazę luksusu i marzeń. Często jednak decyzja o zakupach w Pewexie była ogromnym wyrzeczeniem – para dżinsów kosztowała tam 10‑12 dolarów, a przeciętne zarobki Polaka w przeliczeniu na obcą walutę wynosiły około ... 15 dolarów. O tym, jak w efekcie kryzysu szybko spadała wartość złotówki, świadczą zmiany jej kursu (w stosunku do dolara) w kolejnych latach. W grudniu 1980 r. jeden dolar amerykański kosztował 180 zł, rok później  300 zł, w 1985 r. płacono za niego 640 zł, w 1988 r. – 2400 zł, a jesienią 1989 r. – aż 14 tys. zł.

Z dzisiejszej perspektywy marzenia ówczesnych Polaków mogą zaskakiwać. Młodzi marzyli nie tylko o dżinsach, rowerach czy magnetofonach kasetowych, ale również o pomarańczach, prawdziwej czekoladzie czy coca‑coli, które to produkty były symbolami zachodniego luksusu. Dla rodzin sukcesem było załatwienie meblościanki albo zakup małego fiata, wyjazd na wakacje do Bułgarii czy na Węgry.

Strategia na przetrwanie

W sytuacji rosnącego kryzysu gospodarczego, długich kolejek i często mizernych szans na kupienie upragnionych produktów Polacy ratowali się przed beznadzieją poczuciem humoru. Opowiadane w kolejkach i wśród znajomych dowcipy celne puentowały niewesołą rzeczywistość:

Szarość życia z dwoma państwowymi kanałami telewizyjnymi i wszechobecną cenzurą obywatele komunistycznej Polski obchodzili za pomocą drugiego i trzeciego obiegu, czyli nielegalnych wydawnictw prasowych i książkowych, organizowanych oddolnie spektakli, koncertów i festiwali.

Z drugiej strony beznadziejność życia w PRL skłaniała wielu młodych do emigracji. Nie była ona jednak prosta ze względu na ograniczenia w przyznawaniu paszportów oraz kontrolę państwa nad obywatelami. Posiadanie dokumentu uprawniającego do wyjazdu zagranicznego było przywilejem zaufanych, a do 1984 r. każda wyjeżdżająca osoba musiała zwrócić paszport po powrocie do ojczyzny. W dodatku przyznawano go tylko niektórym członkom rodziny – tak aby uniemożliwiać wyjazdy pozostałym. Mimo to w latach 80. wyjechało z Polski prawie milion osób (ponad 60 proc. z nich do Niemiec). Jak? Nielegalnie, uciekając z grupowych wycieczek turystycznych, wyjazdów służbowych czy z wczasów w Jugosławii, z której łatwiej było przejść przez tzw. zieloną granicę do Włoch czy Austrii.

„Wielki Brat” się wycofuje

Na sytuację polityczną w Polsce duży wpływ miało to, co działo się w Związku Sowieckim. Głoszony przez nowego sekretarza generalnego Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KC KPZR) Michaiła Gorbaczowa program „jawności i przebudowy” (głasnost i pierestrojka) nie pozostał bez wpływu na pozycję aparatu władzy w większości państw komunistycznych. Program reform zapoczątkowany w ZSRS spowodował, że w wielu krajach Europy Środkowo‑Wschodniej ekipy rządzące straciły poczucie siły płynące z dotychczasowej stabilności systemu oraz przekonania o sowieckim wsparciu. Jednocześnie zaś narastały trudności wewnętrzne i coraz bardziej radykalizowały się nastroje społeczne. W kwietniu 1985 r. Gorbaczow przybył do Warszawy na naradę z okazji trzydziestej rocznicy utworzenia Układu Warszawskiego i oznajmił ekipie gen. Wojciecha Jaruzelskiego, że będzie ona musiała sama wziąć odpowiedzialność za rozwój sytuacji w Polsce, ponieważ nie ma już co liczyć na pomoc strony sowieckiej. Ogromne trudności ekonomiczne uniemożliwiały bowiem aktywne zaangażowanie się ZSRS w sytuację wewnętrzną w Europie Środkowo‑Wschodniej.

RTF6BNFK6LRAF

Zdjęcie przedstawia zabudowania elektrowni jądrowej. Nad betonowym budynkiem góruje betonowa konstrukcja w formie walca. To reaktor atomowy.

Rm3XvUqCiOfuL

Zdjęcie przedstawia kilkunastu mężczyzn, stojących na tle zwieńczenia Bramy Brandenburskiej, na której szczycie powiewa niemiecka flaga. Wśród zgormadzonych, kilka osób jest ubranych w garnitury, białe koszule i krawaty, dwóch mężczyzn ma na sobie mundury i wojskowe czapki z daszkiem.

Przeciąganie liny – władza kontra opozycja

Sytuację wewnętrzną w Polsce drugiej połowy lat 80. cechował impas polityczny. Stan wojenny został zakończony formalnie w 1983 r., ale do końca dekady władza stosowała represje wobec opozycji. W maju 1983 r. zostali zaatakowani członkowie Komitetu Pomocy Internowanym. W tym samym czasie podczas przesłuchań na komisariacie Milicji Obywatelskiej, milicjanci pobili 19‑letniego studenta Grzegorza Przemyka, który w wyniku obrażeń zmarł. W następnym roku funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa porwali i zamordowali kapelana Solidarności ks. Jerzego Popiełuszkę. Władze zaostrzyły kampanię przeciwko księżom i prowadziły działania mające na celu osłabienie Solidarności. Jakiekolwiek ustępstwa ze strony ekipy rządzącej, takie jak amnestie dla więźniów politycznych, miały charakter ograniczony; nie pozostawało jej nic innego, jak występować z pozycji siły. Działania władzy w tym okresie można nazwać politycznym dryfowaniem. Próby przełamania impasu politycznego kończyły się fiaskiem, a podejmowane doraźnie działania nie przynosiły żadnej zmiany.

Sytuacja opozycji była bardzo zła. W atmosferze terroru i napięcia kilka wydarzeń nabrało ważnego znaczenia zarówno dla przeciwników systemu, jak i całego społeczeństwa. Pierwszym było przyznanie w 1983 r. prestiżowej Pokojowej Nagrody Nobla Lechowi Wałęsie. Komitet Noblowski wyraził w ten sposób uznanie dla jego działań na rzecz związków zawodowych i zapewnienia robotnikom prawa do zakładania własnych organizacji, ale także podkreślał pokojowy charakter działań Wałęsy i NSZZ „Solidarność” (zdelegalizowany przez komunistów). W związku z rozpętaną przez władze i oficjalne media kampanią mającą na celu umniejszenie tego wydarzenia oraz pogłoskami o niewpuszczeniu przywódcy Solidarności do kraju (gdyby zdecydował się pojechać na uroczystość do Oslo), w imieniu noblisty nagrodę odebrała jego żona, Danuta. W latach 1983 i 1987 miały miejsce wizyty papieża Jana Pawła II w ojczyźnie. Były one ważne z tego względu, że papież udzielił moralnego wsparcia opozycji (więcej na ten temat w lekcji o roli Jana Pawła II). W 1987 r. w miejsce TKK powstała półjawna Komisja Wykonawcza NSZZ Solidarność. Nadal kontynuowano wydawanie pism opozycyjnych i literatury w podziemiu. Duża część społeczeństwa czuła się już jednak zmęczona przedłużającą się walką i popadała w marazm, tracąc nadzieję na poprawę sytuacji i coraz niechętniej uczestnicząc w manifestacjach.

R1K6h31gfMxTH

Zdjęcie przedstawia osoby stojące na płycie lotniska, na tle samolotu. Wśród zebranych starszy mężczyzna w białym stroju papieskim. To Jan Paweł Drugi. Obok niego stoją biskupi, w sutannach w kolorze ciemnego fioletu, jeden ksiądz w czarnej sutannie i kilku mężczyzn w czarnych garniturach.

Rx0u3oJEeVB0X

Zdjęcie przedstawia mężczyznę w średnim wieku, z wąsami i papierosem w ustach, rozdającego autografy zgromadzonym wokół niego ludziom. Mężczyzna ubrany jest w kraciastą koszulę i ciemną marynarkę. W prawej dłoni trzyma długopis, którym podpisuje się na kartkach trzymanych przez stojące wokół niego osoby.

Puste półki i ocet

Jedną z najważniejszych przyczyn kryzysu systemu komunistycznego w Polsce były trudności gospodarcze. Powodowały one narastanie frustracji i nastrojów opozycyjnych wobec ekipy rządzącej. W powszechnym odczuciu lata 80. były bardzo trudne pod względem ekonomicznym. Widomym znakiem kryzysu stały się ogołocone z towarów półki sklepowe i długie kolejki. Brakowało podstawowych artykułów spożywczych i przemysłowych. Wprowadzoną po stanie wojennym reglamentację stopniowo wycofywano dopiero od 1986 r., a kartki na mięso obowiązywały do 1989. Zanotowano spadek wszystkich wskaźników produkcji, zahamowanie inwestycji oraz lawinowy wzrost inflacji. Dodatkowym czynnikiem potęgującym trudną sytuację w gospodarce było zadłużenie zagraniczne. W 1989 r. wynosiło ono 40 mld dolarów. Podejmowany przez ekipę rządzącą program reform nie przyniósł żadnych pozytywnych rezultatów. Potrzebna była gruntowna restrukturyzacja gospodarki, a na to komunistyczne władze nie mogły sobie pozwolić. Pogłębiająca się stagnacja gospodarcza spowodowała obniżenie stopy życiowej obywateli i narastanie różnic w rozwoju gospodarczym między Polską a krajami zachodnimi.

R1OTjPUugv9Yy

Zdjęcie przedstawia kartkę, podzieloną na 30 równych kwadracików, na każdym jest napis: 1 litr czerwiec 1983 rok oraz dzień tygodnia od 1 do 30. W środku jest biały prostokąt z napisem Mleko i miejscem na wpisanie numeru i nazwiska oraz miejsca zamieszkania.

Produkcja wybranych towarów użytku codziennego w latach 1970–1990

Ku przełomowi

Trudna sytuacja polityczna, zmiany w ZSRS oraz załamanie gospodarcze sprawiły, że ekipa rządząca zaczęła rozważać porozumienie z opozycją, ale na swoich warunkach. W lipcu zwolniono kolejną grupę więźniów politycznych i zapowiedziano wypuszczenie wszystkich przetrzymywanych. Podjęto też inicjatywę utworzenia w 1986 r. Rady Konsultacyjnej przy przewodniczącym Rady Państwa, Wojciechu Jaruzelskim. Jej powołanie było związane z dążeniem do rozpoczęcia procesu ograniczonej demokratyzacji życia politycznego i dopuszczenia do władzy grupy osób spoza dotychczasowej ekipy rządzącej. Inicjatywa ta została poparta przez Episkopat Polski.

R1jXAWRrDWyCf

Ilustracja przedstawia stronę tytułową gazety pod tytułem "Rada Narodowa". Gazeta datowana jest na 21 marca 1987 roku. nad tytułem gazety dopisek Wydanie specjalne. Cena 100 złotych.

Rada Konsultacyjna w rzeczywistości nie odegrała ważnej roli politycznej. Nie udało się jej zdobyć zaufania większej liczby działaczy związanych z opozycją. W tej sytuacji rząd podjął próbę odwołania się do opinii narodu bez udziału Solidarności. W listopadzie 1987 r. zorganizowano referendum, które miało wskazać, w jakim stopniu władza może liczyć na poparcie społeczne. Było ono wzorowane na tym sprzed niemal 40 lat, czyli z roku 1946. Wynik referendum był jednak dla rządzących niesatysfakcjonujący. Frekwencja wyniosła ok. 67 proc., a liczba odpowiedzi udzielonych zgodnie ze wskazówkami komunistów oscylowała na poziomie 60 proc. Mimo wszystko władza nie była jeszcze gotowa na dalej idące ustępstwa i porozumienie.

Droga ku porozumieniu

Przełomem okazał się rok 1988. Po raz kolejny ogłoszono podwyżki cen na towary przemysłowe powszechnego użytku oraz produkty spożywcze. Pogarszająca się sytuacja gospodarcza w połączeniu ze wzmożeniem represji ze strony ekipy Jaruzelskiego spowodowały wybuch strajków. Najpierw do wystąpień doszło w Nowej Hucie, następnie w Stalowej Woli i Stoczni Gdańskiej. Wszystkie protesty zostały stłumione przy użyciu siły i z pomocą ZOMO. Wkrótce potem wybuchły kolejne strajki na Górnym Śląsku, za którymi poszły wystąpienia w różnych regionach Polski. Tym razem reakcja władz była odmienna. Nastroje opozycyjne okazały się bardzo trudne do stłumienia. Ze strony ministra spraw wewnętrznych Czesława Kiszczaka padła propozycja podjęcia rozmów z przedstawicielami Solidarności i Kościoła. Propozycja ta zapoczątkowała proces prowadzący do porozumienia strony rządowej z opozycją, zakończony obradami Okrągłego Stołu w roku 1989.

R12c0LnxPpZRe

Zdjęcie przedstawia mężczyznę w średnim wieku, ubranego w mundur wojska polskiego. Na pagonach symbole generalskie: trzy gwiazdki i wężyk. Mężczyzna ma wąskie usta, wydatny długi nos i głęboko osadzone oczy, włosy ciemne, zaczesane do tyłu.

RuKtNjJQrRyme

Ilustracja przedstawia plakat z napisem: Dzień Wojska. Pod napisem zostały narysowane schematycznie postaci czterech ludzików, każdy w czerwonych bucikach, czerwonej czapeczce w jednym ręku trzymają czerwone pistolety, w drugiej czerwone szable. Pod rysunkiem napis: Wielkie Manewry Jesienne Świdnica 16:00.

Rozmowy między rządzącymi a opozycją toczyły się w ośrodku konferencyjnym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW) w podwarszawskiej Magdalence we wrześniu 1988 r. Ich tematem były warunki przystąpienia przez władze i opozycję do negocjacji przy okrągłym stole oraz zakres zagadnień, które miały zostać poruszone podczas takich spotkań. Strona rządowa początkowo nie chciała się zgodzić na legalizację Solidarności jako związku zawodowego, co było warunkiem kontynuowania rozmów. W tej sytuacji negocjacje chwilowo znalazły się w impasie. Ostatecznie na X Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) podjęto decyzję o włączeniu opozycji do systemu rządów oraz legalizacji Solidarności. Poza tym opowiedziano się za pluralizmem politycznym i związkowym. Ustalono też termin obrad Okrągłego Stołu.

Strona rządowa nie dysponowała już wystarczającą siłą, by wymóc na społeczeństwie posłuszeństwo i utrzymać funkcjonowanie podstawowych struktur państwa. Ustępstwa na rzecz opozycji były również obliczone na to, by podzielić się z nią odpowiedzialnością za kryzys i załamanie gospodarcze. Strona opozycyjna wykorzystała zaś okres osłabienia ekipy rządzącej w celu wynegocjowania kompromisu politycznego. Droga ku szybkim zmianom ustrojowym, politycznym i społecznym stała otworem.

Rnm44Zqafw0Y9

Zdjęcie przedstawia zgromadzenie strajkujących ludzi, stojących przed bramą Uniwersytetu Warszawskiego, trzymających transparenty z żądaniem rejestracji NZS: "Żądamy rejestracji NZS". "PPS Partia Niepodległości". "NZS Historia". "Okręg Warszawski PPS".

Zapoznaj się z filmem, a następnie wykonaj kolejne polecenia.

Trenuj i ćwicz.

1

Ćwiczenie 8

Zapoznaj się z plakatem. Opisz, jakie dziedziny codziennego życia porusza oraz jaki miał być jego cel propagandowy. Wskaż mocne i słabe strony przekazu.

Zapoznaj się z opisem plakatu. Opisz, jakie dziedziny codziennego życia porusza oraz jaki miał być jego cel propagandowy. Wskaż mocne i słabe strony przekazu.

R19M11GMP662V

Ilustracja przedstawia parę wyjeżdzającą na wakacje swoim samochodem – maluchem. Na dachu mają bagaże – walizki, rakietę tenisową, plecaki, wiosło. Nad nimi znajduje się napis „Nie piję, bo zbieram na:”

RMLB96JUUUTR7

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę, przed jakim wyborem stawia odbiorców plakatu jego autor. Na jakie zjawisko wskazuje hasło, a do jakiego zachowania zachęca? Czy w rzeczywistości komunistycznej gospodarki niedoborów taki przekaz mógł być skuteczny?

Pokaż odpowiedź

Autor plakatu odnosi się z jednej strony do problemu alkoholizmu panującego w polskim społeczeństwie, a z drugiej — zachęca do oszczędzania i polepszenia w ten sposób sytuacji ekonomicznej polskich rodzin oraz kusi wizją osiągnięcia przez młode małżeństwa pewnego statusu społecznego (posiadanie samochodu, możliwość wyjazdu na wczasy). Jest to także komentarz do sytuacji gospodarczej kraju, w którym z powodu stałego niedoboru towarów na rynku każdy większy zakup był wyzwaniem.

Plakat przedstawia wymarzony przez Polaków status ekonomiczny jako możliwy do zrealizowania prostym sposobem (oszczędzanie zamiast wydawania pieniędzy na alkohol), kreuje też pozytywny obraz aktywnej, spełniającej swoje plany polskiej rodziny. Słabą stroną przekazu jest jego nieprzystawanie do rzeczywistości — w sytuacji, gdy Polacy (z powodu ciągłych „braków i niedoborów” centralnie sterowanej gospodarki) nie mogli zaspokajać swoich potrzeb, wydawali zgromadzone nadwyżki finansowe właśnie na łatwo dostępny i popularny alkohol. Nie mieli bowiem innej alternatywy, a nabycie samochodu wiązało się z jego wysoką ceną, a przede wszystkim małą podażą i długim oczekiwaniem, a często i szczęściem (właściciele, którzy odkładali pieniądze na książeczki oszczędnościowe, brali udział w losowaniu samochodów).

Słownik.