Narodziny III RP
Na drodze ku wolności
Na początku 1988 r. rząd polski wprowadził kolejną podwyżkę cen, ponieważ nie umiał w żaden inny sposób uporać się z ciągłym brakiem zaopatrzenia. Władze liczyły na to, że dzięki wyższym cenom więcej towaru pozostanie na półkach sklepowych, co pozwoliłoby obwieścić poprawę sytuacji zaopatrzeniowej. W odpowiedzi na podwyżki wprowadzone przez rząd w całej Polsce wybuchły strajki oraz demonstracje antyrządowe, które trwały całą wiosnę i lato. Rządzący zdawali sobie sprawę, że aby wyjść z tego kolejnego kryzysu społecznego i gospodarczego, muszą porozumieć się z opozycją. Tak doszło do pierwszych rozmów władz państwowych z przedstawicielami ruchu solidarnościowego oraz Kościołów katolickiego i ewangelicko‑augsburskiego. To właśnie od tych roboczych obrad w Magdalence, a później spotkań w ramach Okrągłego Stołu (już w 1989 r.) rozpoczęły się zmiany ustrojowe i rozpad systemu komunistycznego.
Opiszesz, jak doszło do spotkania przy Okrągłym Stole.
Przeanalizujesz najważniejsze postanowienia Okrągłego Stołu.
Ustosunkujesz się do pytania, czy w ówczesnej sytuacji politycznej i gospodarczej możliwe były całkowite odsunięcie komunistów od władzy i pełna demokratyzacja Polski.
Oznaki przesilenia
W kwietniu i maju 1988 r. przez Polskę przeszła fala strajków, a ludzie wyszli na ulice. Protestowali m.in. pracownicy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Bydgoszczy i Inowrocławiu oraz robotnicy Huty im. Lenina w Krakowie i Stoczni Gdańskiej. Domagali się poprawy sytuacji ekonomicznej (inflacja doszła do 60 proc., dwie trzecie społeczeństwa żyło w ubóstwie), a więc m.in. podwyższenia zarobków, oraz przywrócenia działalności zdelegalizowanego w stanie wojennym związku zawodowego Solidarność, zapewnienia swobody działania innym niezależnym stowarzyszeniom, zwolnienia wszystkich więźniów politycznych, przyjęcia do pracy wszystkich zwolnionych za przekonania polityczne, nie represjonowania członków Komitetu Strajkowego oraz strajkujących i wspomagających strajk.
Wystąpienia zostały stłumione siłą, a ich liderów aresztowano, jednak szybko odzyskali oni wolność − niemal wszyscy opuścili więzienia już pod koniec maja 1988 r. Był to ważny sygnał, że władza komunistyczna wyraźnie złagodniała. Napięcie rozluźniła dodatkowo wizyta Michaiła Gorbaczowa w lipcu 1988 r., inicjatora głasnosti i pierestrojki w ZSRS. W publicznych wystąpieniach Gorbaczow zachowywał powściągliwość, ale dawał do zrozumienia, że „doktryna Breżniewa” się wyczerpała.
Dlaczego zarówno komuniści, jak i działacze Solidarności bacznie przyglądali się przebiegowi pobytu Gorbaczowa w Polsce?
W sierpniu 1988 r., krótko po wizycie Gorbaczowa, Polacy znowu zastrajkowali. Najpierw stanęła kopalnia „Manifest Lipcowy”, a za nią kolejne 14 kopalń na Górnym Śląsku. Do górników dołączyli pracownicy portów szczecińskich i stoczniowcy z Gdańska. Oprócz Śląska i Wybrzeża w kraju swoje stanowiska pracy opuścili robotnicy kilkunastu innych zakładów, m.in. w Nowej Hucie. Początkowo władza zareagowała jak zwykle w takich sytuacjach − agresją, jednak po jakimś czasie, pierwszy raz w powojennej historii Polski, wyciągnęła rękę w kierunku opozycji i zaproponowała wspólne rozmowy przy tzw. Okrągłym Stole. Po obu stronach szybko pojawiły się osoby niechętne pomysłowi szukania kompromisu. Tak zwany beton partyjny PZPR próbował przekonywać członków partii o szkodliwości takiego rozwiązania, natomiast w obozie solidarnościowym dawało się wyczuć nieufność wobec władzy, zresztą uzasadnioną. Niektórzy uważali, że tylko bezwzględne rozprawienie się z ludźmi PZPR jest słuszną drogą. Solidarność Wałęsy w większości stała na stanowisku ugodowym. Swego rodzaju mediatorem między obiema stronami stał się Kościół katolicki − porozumienia pomagali szukać przedstawiciele Episkopatu, arcybiskup Bronisław Dąbrowski, biskup Jerzy Dąbrowski i ksiądz Alojzy Orszulik.
Dlaczego Kościół katolicki popierał ruch społeczny Solidarność?
Rozmowy rządu z opozycją
Początkowo rząd próbował zażegnać niepokoje społeczne starą metodą – siłowymi pacyfikacjami. Nie przyniosło to jednak rezultatu: w połowie roku nie pracowały już niemal wszystkie ważniejsze zakłady. Dlatego 28 sierpnia 1988 r. ówczesny minister spraw wewnętrznych, gen. Czesław Kiszczak, podczas swojego wystąpienia telewizyjnego zaproponował rozmowy „przy okrągłym stole” między przedstawicielami rządu oraz – jak to ujął – „środowisk społecznych i pracowniczych”. Pod koniec miesiąca w warszawskiej willi Ministerstwa Spraw Wewnętrznych doszło do pierwszego spotkania gen. Kiszczaka oraz Lecha Wałęsy, na którym byli obecni również Stanisław Ciosek (sekretarz Komitetu Centralnego PZPR) oraz biskup Jerzy Dąbrowski.
Pod koniec roku osoby zaproszone do współpracy przez przewodniczącego NSZZ „Solidarność” Lecha Wałęsę powołały Komitet Obywatelski. Komitet miał reprezentować środowisko opozycji podczas rokowań z rządem. Kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej początkowo atakowało opozycję i nasilało akcje propagandowe szkalujące jej działaczy. Wkrótce zdecydowało się jednak oddać część władzy, by zrzucić na opozycjonistów nieco odpowiedzialności za upadek systemu oraz by uspokoić społeczeństwo. W styczniu 1989 r. w willi rządowej w Magdalence pod Warszawą toczyły się nieformalne wstępne rozmowy między przedstawicielami opozycji i rządem. Ustalono wtedy zasady działania przy Okrągłym Stole. Uczestnikom tych spotkań zarzuca się nieraz, że były one brataniem się z władzami i zdradą ideałów, a podjęte wtedy kuluarowe uzgodnienia obejmowały podzielenie się władzą.
Obrady Okrągłego Stołu
Negocjacje przy Okrągłym Stole rozpoczęły się 6 lutego 1989 r. w Warszawie. Stronie opozycyjnej przewodniczył Lech Wałęsa, towarzyszyli mu m.in. Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń i Adam Michnik. Po stronie rządowej zasiedli m.in. Czesław Kiszczak, Stanisław Ciosek i Alfred Miodowicz.
Obserwatorami ze strony Episkopatu Polski byli ks. Bronisław Dembowski i ks. Alojzy Orszulik, towarzyszył im biskup ewangelicko‑augsburski Janusz Narzyński, w obradach brał też udział ks. Bronisław Dąbrowski. W poszczególnych zespołach roboczych m.in. ds. reform politycznych, gospodarki czy pluralizmu związkowego uczestniczyli także m.in. Lech Kaczyński, Władysław Frasyniuk i Ryszard Reiff (strona opozycyjno‑solidarnościowa) oraz Leszek Miller i Aleksander Kwaśniewski (strona rządowa). Spotkania trwały do 5 kwietnia i zakończyły się wypracowaniem wspólnego stanowiska.
Część działaczy prodemokratycznych nie wierzyła w szczerość intencji władz i negowała słuszność negocjowania z komunistami. Uznając socjalizm za system niereformowalny, odrzuciła możliwość jego naprawy i kompromis. Ugrupowania te nawoływały do bojkotu rozmów, optując na rzecz odsunięcia PZPR i przeprowadzenia w pełni demokratycznych reform. W większości należeli oni do takich grup jak Konfederacja Polski Niepodległej, Solidarność Walcząca oraz Niezależne Zrzeszenie Studentów. Wśród tych osób znaleźli się m.in. Bogdan Borusewicz, Wiesław Chrzanowski, Ludwik Dorn, Andrzej Gwiazda, Antoni Macierewicz czy Kornel Morawiecki. Część zmieniła zdanie lub powstrzymywała się od publicznej krytyki negocjacji dla dobra sprawy.
W wyniku Okrągłego Stołu władza zgodziła się na ponowną rejestrację NSZZ „Solidarność”, co urzeczywistniło się rejestracją związku w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie w kwietniu 1989 r. Kilka dni później zarejestrowano również NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Zapowiedziano zniesienie cenzury, a system prawny miał zostać zreformowany w oparciu o zasady demokracji. Osiągnięto porozumienie w sprawie organizacji przyszłych wyborów w dniach 4 i 18 czerwca. W jego myśl 65 proc. mandatów w przyszłym sejmie przypadało stronie rządzącej, a reszta opozycji. W przeciwieństwie do wyborów parlamentarnych wybory do senatu miały być w pełni wolne. Na początku kwietnia sejm uchwalił ustawę o wprowadzeniu senatu i urzędu prezydenta. O wyborze tego ostatniego miały zadecydować sejm i senat, tworzące Zgromadzenie Narodowe.
Zapoznaj się z audiobookiem, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Wskaż najważniejsze punkty, które miały zapewnić komunistom zachowanie władzy.
Wymień ustalenia przyjęte podczas obrad Okrągłego Stołu. Czy w ówczesnej sytuacji możliwe były całkowite odsunięcie komunistów od władzy i pełna demokratyzacja Polski? Uzasadnij odpowiedź.
Czas kampanii
Po zniesieniu cenzury wznowiono wydawanie „Tygodnika Solidarność”, powstała też „Gazeta Wyborcza”, której redaktorem naczelnym został Adam Michnik. Na łamach opozycyjnych pism ukazywały się artykuły nawołujące do popierania prodemokratycznych zmian. W „Gazecie Wyborczej” prezentowali się kandydaci KO Solidarność w wyborach do sejmu kontraktowego. Ich zdjęcia z Lechem Wałęsą okazały się skutecznym zabiegiem wzmacniającym rozpoznawalność kandydatów, tym bardziej że do wyborów zostało niewiele czasu. Opozycja zyskała również dostęp do radia i telewizji. Nie ustanowiono typowej w demokratycznych wyborach ciszy wyborczej, dlatego kampania trwała do ostatnich minut głosowania. W przeciwieństwie do strony rządzącej, która wystawiła dużą liczbę mniej znanych kandydatów w nadziei, że Polacy uznają ich za nieskompromitowanych, z list Solidarności wystartowało dokładnie tyle osób, ile mogło wejść do sejmu i senatu. W rezultacie kandydaci solidarnościowi współpracowali, a ci należący do dotychczasowego obozu władzy rywalizowali ze sobą.
Sejm kontraktowy
Frekwencja w pierwszej turze wyborów parlamentarnych 4 czerwca 1989 r. wyniosła 62,70 proc. i choć nie była wysoka, znacznie przewyższyła tę odnotowaną w turze drugiej. Dwa tygodnie później wyniosła ona bowiem jedynie 25,31 proc. Opozycja uzyskała 161 mandatów na 161 możliwych do zdobycia i 99 na 100 w senacie. Jednak część prodemokratycznej opinii publicznej wcale nie postrzegała tego wyniku w kategorii sukcesu. Nie zgadzała się z zasadami przyjętymi przy Okrągłym Stole, które z góry faworyzowały rządzących i dawały im większość w parlamencie. Była to totalna klęska PZPR i jej przybudówek, co odbiło się szerokim echem w świecie. Posłowie wywodzący się z kręgów antyrządowych utworzyli Obywatelski Klub Parlamentarny, któremu przewodniczył Bronisław Geremek. Pierwsze, inauguracyjne, posiedzenie sejmu i senatu odbyło się miesiąc po wyborach, 4 lipca 1989 r. Marszałkiem sejmu został Mikołaj Kozakiewicz, a senatu Andrzej Stelmachowski.
Rozwiń podane skróty nazw ugrupowań politycznych.
19 lipca 1989 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało na prezydenta Wojciecha Jaruzelskiego. Zadanie utworzenia rządu powierzył on gen. Kiszczakowi, ale ten nie zdołał wywiązać się z zadania. Wierne dotąd komunistom Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL) i Stronnictwo Demokratyczne (SD) przyjęły wysuniętą przez KO „S” propozycję utworzenia koalicji, na skutek czego PZPR został zepchnięty do opozycji. Premierem został Tadeusz Mazowiecki, przy czym zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami część tek w swoim rządzie, m.in. resorty obrony i spraw wewnętrznych, musiał powierzyć członkom PZPR.
Już 29 grudnia 1989 r. sejm uchwalił zmiany w Konstytucji. Wykreślono zapis mówiący o wieczystym sojuszu PRL i ZSRS oraz o PZPR jako „przewodniej sile” narodu. Polska Rzeczpospolita Ludowa stała się Rzecząpospolitą Polską, demokratycznym państwem prawa, w którym władza zwierzchnia należy do narodu, a sprawują ją jego przedstawiciele. Dopuszczono nieskrępowany rozwój partii politycznych, a nadzór nad konstytucyjnością ich działalności przyznano Trybunałowi Konstytucyjnemu. Wprowadzono też samorząd i wolność gospodarczą. 9 lutego 1990 r. orłowi w godle RP przywrócono koronę. Ostatni zjazd PZPR odbył się w dniach 27–30 stycznia 1990 r. Zebrani na nim działacze zadecydowali o rozwiązaniu partii. Na jej miejsce powstało kilka mniejszych ugrupowań politycznych, m.in. Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej i Polska Unia Socjaldemokratyczna. W pełni demokratyczne wybory przeprowadzono w 1991 r. Wówczas narodziła się III Rzeczpospolita. Proces, który do tego doprowadził, podlega różnym ocenom. Dla jednych Okrągły Stół symbolizuje pokojowy początek zmian na drodze do demokracji, społeczeństwa obywatelskiego i gospodarki wolnorynkowej. Dla innych zapoczątkował on budowę systemu postkomunistycznego, w którym ujawniły się różnorodne patologie znane z poprzedniego ustroju.
Trenuj i ćwicz.
2. Polityk i działacz komunistyczny, ekonomista i dyplomata; członek Biura Politycznego KC PZPR, a w latach 1986–1989 sekretarz KC PZPR; uczestniczył w pierwszych (najpierw tajnych) rozmowach z przedstawicielami opozycji oraz Kościoła katolickiego. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
3. Polski publicysta, eseista, pisarz, historyk i działacz polityczny. W latach 1968–1989 dysydent i jeden z głównych działaczy opozycji demokratycznej w PRL. Od 1989 redaktor naczelny „Gazety Wyborczej”. Kawaler Orderu Orła Białego. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
4. Polski duchowny rzymskokatolicki, orionista, biskup pomocniczy warszawski w latach 1962–1993, sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski w latach 1969–1993, od 1993 r. biskup pomocniczy senior archidiecezji warszawskiej. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
5. Generał broni ludowego Wojska Polskiego, w latach 1981–1990 minister spraw wewnętrznych; członek powołanej w grudniu 1981 r. Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, współorganizator i uczestnik najpierw rozmów w Magdalence, a potem obrad Okrągłego Stołu. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
6. Historyk, jeden z przywódców opozycji w okresie PRL, współzałożyciel KOR. Dwukrotny minister pracy i polityki socjalnej: w latach 1989–1991 w rządzie Tadeusza Mazowieckiego i w latach 1992–1993 w rządzie Hanny Suchockiej. Kawaler Orderu Orła Białego. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
Na podstawie tabeli z ćwiczenia 1 oraz poniższego źródła wykonaj polecenia zamieszczone poniżej.
Na podstawie treści z ćwiczenia 1 oraz poniższego źródła wykonaj polecenia zamieszczone poniżej.
Pokłosie Okrągłego Stołu. Przeszłość dla przyszłościDla większości uczestników obrad związanych z PRL Okrągły Stół oznaczał koniec ich politycznej, a niekiedy i zawodowej kariery, jednakże części dawnej nomenklatury partyjnej umożliwił na tyle łagodne przejście do nowego ustroju, by – wykorzystując demokratyczne mechanizmy – pojawić się na nowo w polityce i gospodarce. Z kolei dla przedstawicieli opozycji i ich doradców Okrągły Stół i czerwcowe wybory oznaczały koniec niejawnej działalności i początek karier w demokratycznej Polsce. Co czwarty opozycyjny uczestnik Okrągłego Stołu pełnił po 1989 r. funkcje ministerialne – proporcjonalnie więcej kobiet oraz osób z cenzusem naukowym (53,4%), z grona tego wywodzili się trzej premierzy, dwaj spośród trzech prezydentów, posłowie, marszałkowie Senatu i Sejmu. Kolejne ekipy rządowe zasilane były w kolejności zbliżonej do reprezentacji regionalnej uczestników obrad – obok stale obecnej reprezentacji Warszawy w elitach władzy, pojawiły się także – jak to określano – desanty: gdański, poznański, krakowski i śląski.
Źródło: Zbigniew Woźniak, Pokłosie Okrągłego Stołu. Przeszłość dla przyszłości, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2009, nr 71, z. 2, s. 355.
Na fotografii oznaczono numerami uczestników obrad przy Okrągłym Stole. Na podstawie wiedzy pozaźródłowej połącz nazwiska przedstawionych osób z odpowiadającymi im cyframi.
Zapoznaj się z poniższymi źródłami i na ich podstawie wykonaj kolejne polecenia.
Źródło A
Okrągły stół w Polsce. 30 lat sporów o jego znaczenie i skutki[…] wśród ważnych skutków postanowień porozumienia politycznego zawartego przy Okrągłym Stole najistotniejsze było przede wszystkim to, że przeprowadzone w czerwcu 1989 r. wybory pozwoliły na wyrażenie przez Polaków woli, która pokazała brak aprobaty dla komunistycznego systemu rządów. Duże poparcie dla opozycji solidarnościowej, ale i dla listy krajowej grupującej kandydatów strony rządowo‑koalicyjnej w konsekwencji zaowocowało utworzeniem rządu z udziałem dotychczas rządzących i opozycji, z Tadeuszem Mazowieckim – opozycyjnym politykiem – jako premierem. Choć niewątpliwie Okrągły Stół dał impuls do przyspieszenia zmiany systemu politycznego, która ostatecznie pozwoliła zbudować demokrację w Polsce, to warto wspomnieć, że zgoda na dotrzymanie kontraktu wyborczego po stronie solidarnościowo‑opozycyjnej skutkowała przyzwoleniem na nowelizację ordynacji wyborczej po pierwszej turze głosowania. Zmianę ordynacji wyborczej uchwaliła Rada Państwa 12 czerwca 1989 r. Oznaczało to, że u progu III RP stworzono niebezpieczny precedens – umożliwiono manipulowanie prawem w celach politycznych.
Źródło: Krystyna Trembicka, Okrągły stół w Polsce. 30 lat sporów o jego znaczenie i skutki, „Przegląd Sejmowy” 2019, nr 5 (154), s. 105.
Źródło B
Okrągły stół w Polsce. 30 lat sporów o jego znaczenie i skutkiMiejsce w strukturze władzy państwowej, tj. bycie partią rządzącą czy opozycyjną i stosunek do III RP, miały wpływ na powstanie dwóch narracji o Okrągłym Stole – tzw. czarnej i białej legendy, które stały się jednocześnie radykalnie odmienną oceną polskiego państwa i odmiennego postrzegania tych samych wydarzeń. Niewątpliwie dla części polskiej elity politycznej, ale i środowisk opiniotwórczych, uczonych i publicystów, współtworzących białą legendę, sens Okrągłego Stołu sprowadzał się do optymalnego modelu przejścia z systemu niedemokratycznego do demokratycznego, który przede wszystkim oznaczał możliwość uniknięcia rozlewu krwi i podjęcia reform w państwie. Okrągły Stół był więc pozytywnym symbolem początku zmian, pokojową drogą do rzeczywistej demokracji, gospodarki rynkowej i społeczeństwa obywatelskiego.
Źródło: Krystyna Trembicka, Okrągły stół w Polsce. 30 lat sporów o jego znaczenie i skutki, „Przegląd Sejmowy” 2019, nr 5 (154), s. 106.
Okrągły Stół w Polsce dla jednych stał się symbolem początku zmian, pokojową drogą do demokracji, gospodarki rynkowej i społeczeństwa obywatelskiego, dla innych zapoczątkował budowę systemu postkomunistycznego, w którym ujawniły się różnorodne patologie. Zaznacz odpowiednie miejsce w tabeli w zależności od tego, czy dane słowa zostały wypowiedziane przez zwolennika Okrągłego Stołu („Z”), czy też jego przeciwnika („P”).
Indeks dolny Cytaty za: szczecin.naszemiasto.pl, ninateka.pl, wpolityce.pl, muzhp.pl. Indeks dolny koniecCytaty za: szczecin.naszemiasto.pl, ninateka.pl, wpolityce.pl, muzhp.pl.
Zapoznaj się z danymi zawartymi w tabeli, a następnie wykonaj polecenie.
Czy Pana/Pani zdaniem przyjęty przy Okrągłym Stole sposób przeprowadzenia | Wskazania respondentów według daty wykonania badania (w %) | |||
|---|---|---|---|---|
I 2009 | III/IV 2010 | I 2014 | I 2019 | |
był najlepszy, najbardziej właściwy | 30 | 31 | 27 | 21 |
miał swoje dobre strony, ale ustępstwa | 37 | 39 | 41 | 41 |
był to zły sposób przeprowadzenia | 8 | 7 | 11 | 13 |
trudno powiedzieć | 25 | 22 | 20 | 26 |
Indeks dolny Tabela 1. Wyniki sondażu przeprowadzonego przez CBOS, w którym zapytano Polaków o opinie na temat Okrągłego Stołu, na podstawie: Trzydziesta rocznica obrad Okrągłego Stołu, oprac. A. Głowacki, „Komunikat z Badań” 2019, nr 16, CBOS, s. 8. Indeks dolny koniecTabela 1. Wyniki sondażu przeprowadzonego przez CBOS, w którym zapytano Polaków o opinie na temat Okrągłego Stołu, na podstawie: Trzydziesta rocznica obrad Okrągłego Stołu, oprac. A. Głowacki, „Komunikat z Badań” 2019, nr 16, CBOS, s. 8.
Zapoznaj się z poniższymi tekstami źródłowymi i wykonaj polecenie.
Tekst A
Jeśli musiałbym wymienić jedną jedyną datę znaczącą „początek końca” w tej wewnętrznej historii Europy Wschodniej, to wskazałbym czerwiec 1979 roku. Można ten osąd uznać za zbyt polskocentryczny, ale wierzę, że pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do Polski była punktem zwrotnym. Tutaj po raz pierwszy zobaczyliśmy masowy, długotrwały, a jednak wysoce zdyscyplinowany przejaw społecznej jedności, spokojny tłum przeciwny władzy partyjno‑państwowej, który był zarówno wyznacznikiem, jak i głównym wewnętrznym katalizatorem zmian roku 1989 w każdym kraju z wyjątkiem Rumunii (a nawet w Rumunii to nie tłum pierwszy użył siły). Narodziny Solidarności nastąpiły niecały rok po wizycie polskiego papieża i należy wątpić, czy bez jego wizyty powstałaby Solidarność.
Przykład Solidarności był brzemienny. Otworzył drogę do nowego typu polityki w Europie Wschodniej (nowego nie tylko tam): polityki społecznej samoorganizacji i negocjowanego odchodzenia od komunizmu. Aktorzy, formy i tematy lat 1980–1981 w Polsce były zasadniczo różne od wszystkiego, co obserwowaliśmy w Europie Wschodniej między rokiem 1949 a rokiem 1979: pod wieloma względami zapowiadały one to, co widziano w Europie Wschodniej w roku 1989.
Źródło: Timothy Garton Ash, Wiosna obywateli. Rewolucja 1989 widziana w Warszawie, Budapeszcie, Berlinie i Pradze, wyd. 1 1990, Kraków 2019, s. 116.
Tekst B
W styczniu 1992 roku Józef Antall z Węgierskiego Forum Demokratycznego, wtedy premier Węgier, ubolewał przed węgierskim audytorium nad brakiem docenienia przez Zachód bohaterskiej roli mieszkańców Europy Środkowej, jaką odegrali w upadku komunizmu: „Ta nieodwzajemniona miłość musi się skończyć, ponieważ my utrzymaliśmy nasze pozycje, toczyliśmy walkę bez jednego wystrzału i wygraliśmy dla nich trzecią wojnę światową”. W tych pełnych goryczy słowach, chociaż pochlebnych dla słuchaczy, brakowało fundamentalnej prawdy o roku 1989: jeśli masy ludzi, intelektualiści i przywódcy związków zawodowych „wygrali trzecią wojnę światową”, to stało się to po prostu dlatego, że Michaił Gorbaczow im na to pozwolił. […] Gdy tylko metropolia imperium publicznie przyznała, że nie będzie trzymać się swoich kolonialnych peryferiów − i zdobyła z tego powodu powszechne uznanie − straciła te kolonie, a wraz z nimi miejscowych kolaborantów”.
Źródło: Tony Judt, Powojnie. Historia Europy od roku 1945, Poznań 2009, s. 736−737.
Słownik.
(z łac. transformatio – przekształcenie) tu: w znaczeniu transformacji ustrojowej; zmiany zachodzące wewnątrz systemu partyjnego, ustrojowego bądź politycznego danego państwa
(z niem. Streik) forma protestu stosowana przez różne grupy społeczne celem wynegocjowania swoich postulatów; zaprzestanie pracy przez pracowników, będące formą walki o zrealizowanie żądań, najczęściej ekonomicznych
(z łac. propagare – rozpowszechniać, krzewić) technika sterowania poglądami i zachowaniami ludzi polegająca na celowym, natarczywym, połączonym z manipulacją oddziaływaniu na zbiorowość
(z łac. oppositio – opór) w polityce jest to ugrupowanie bądź grupa ugrupowań, ludzi sprzeciwiająca się partii rządzącej, krytykująca władzę, jej decyzje, politykę, ideologię; nie tworzy rządu, ale może być obecna w parlamencie; dąży do przejęcia władzy
(z franc. couloir – korytarz) pomieszczenie znajdujące się w sąsiedztwie sal, w których odbywają się oficjalne obrady, usytuowane w budynkach publicznych, np. w parlamencie, teatrze, sądzie; ma charakter reprezentacyjny; rozmowy prowadzone w kuluarach mają nieoficjalny charakter; także: okoliczności niejawne, nieoficjalne
zwana też doktryną „ograniczonej suwerenności”, wprowadzona w 1968 r., w czasie sprawowania funkcji I sekretarza KC KPZR przez Leonida Breżniewa; zakładała, że w krajach członkowskich Układu Warszawskiego obowiązywała ograniczona suwerenność na rzecz interesów wspólnoty socjalistycznej (faktycznie głównym decydentem był ZSRS); innymi słowy, jeżeli uznano, że dane państwo próbowało wyłamać się z systemu, to pozostałe kraje UW mogły je zaatakować i nie byłaby to agresja; na „doktrynę Breżniewa” powoływano się np. dla usprawiedliwienia interwencji w Czechosłowacji w czasie Praskiej Wiosny
sejm wybrany w wyborach przeprowadzonych 4 i 18 czerwca 1989 r. na zasadach przyjętych w kontrakcie przedwyborczym wynegocjowanym przez stronę rządzącą i opozycję prodemokratyczną przy Okrągłym Stole