Narodziny III RP
Powstanie III RP.
Wybory „kontraktowe” 4 czerwca 1989 r. przyniosły spektakularne zwycięstwo kandydatów Solidarności. W tej sytuacji pod znakiem zapytania stanęła sprawa utworzenia rządu. Nowo wybrany prezydent Wojciech Jaruzelski desygnował na premiera Czesława Kiszczaka, ale nie zdołał on stworzyć gabinetu. W tym czasie w „Gazecie Wyborczej” ukazał się artykuł autorstwa Adama Michnika, zatytułowany Wasz prezydent, nasz premier. Między innymi pod wpływem tego tekstu zdecydowano się na utworzenie szerokiej koalicji opozycyjnej, obejmującej wszystkie ugrupowania, a prezesem Rady Ministrów został Tadeusz Mazowiecki.
Opiszesz, jak powstała III Rzeczpospolita.
Wyjaśnisz, czym była „gruba kreska”.
Przeanalizujesz założenia planu Balcerowicza i reakcje społeczne na wdrażane reformy gospodarcze.
Odzyskanie suwerenności
Jednym ze skutków przemian ustrojowych w krajach dawnego bloku wschodniego, które miały miejsce na przełomie lat 80. i 90., było rozwiązanie Układu Warszawskiego. We wrześniu 1990 r., tuż przed zjednoczeniem Niemiec, sojusz opuściła Niemiecka Republika Demokratyczna. Polska w grudniu 1990 r. podjęła z ZSRS rozmowy o wycofaniu z jej terenów wojsk sowieckich, które były jednym z przejawów ograniczonej suwerenności kraju. Do opuszczenia sojuszu całkowicie zależnego od ZSRS zaczęły też dążyć inne „demoludy”. 25 lutego w Budapeszcie państwa członkowskie, m.in. Polska, Czechosłowacja i Rumunia, podpisały umowę o zakończeniu współpracy wojskowej w ramach Układu Warszawskiego, a 1 lipca 1991 r. w Pradze ostatecznie zlikwidowano sojusz. Rozpad ZSRS, który nastąpił 26 grudnia 1991 r., przypieczętował tę decyzję.
Po rozwiązaniu Układu Warszawskiego przyspieszyło wycofywanie wojsk ZSRS z terenów Polski, które rozpoczęło się w kwietniu 1990 roku. W latach 1989–1991 kraj opuściło 23 432 żołnierzy sowieckich oraz setki ton sprzętu wojskowego. W 1992 r. wycofano 31 407 żołnierzy, a rok później 4214 żołnierzy.
17 września 1993 r. gen. Leonid Kowaliow zameldował prezydentowi Lechowi Wałęsie zakończenie wycofywania wojsk sowieckich z terytorium Polski.
Wasz prezydent, nasz premier
Podczas obrad przy Okrągłym Stole obie strony – opozycja i rządzący – zgodziły się na ustanowienie urzędu prezydenta PRL. W lipcu 1989 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało na ten urząd gen. Wojciecha Jaruzelskiego. We wrześniu powołano nowy rząd, na którego czele stanął działacz opozycyjny Tadeusz Mazowiecki. W skład gabinetu wchodziło jedenastu ministrów z opozycji solidarnościowej oraz czterech z PZPR (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza), czterech z ZSL (Zjednoczone Stronnictwo Ludowe) i dwóch z SD (Stronnictwo Demokratyczne). Przedstawiciele PZPR utrzymali tzw. resorty siłowe – Ministerstwo Obrony Narodowej (MON) i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW). Ministerstwo Spraw Zagranicznych (MSZ) objął natomiast działacz solidarnościowy Krzysztof Skubiszewski, a gospodarkę miał zreformować Leszek Balcerowicz, ekonomista współpracujący z Solidarnością. W Polsce zaczęła się transformacja gospodarcza i ustrojowa.

Polityka grubej kreski
Premier Mazowiecki w exposé stwierdził, że jego rząd jest odpowiedzialny jedynie za swoje posunięcia, a nie za to, co zastał po rządach komunistycznych. Politykę nieprzyjmowania odpowiedzialności za przeszłość i zapobiegania rewanżyzmowi nazywa się polityką grubej kreski. Często opacznie rozumiane postępowanie premiera było powodem oskarżania go o próbę niedopuszczenia do rozliczenia komunistów.
Exposé w Sejmie, 24 sierpnia 1989 (fragment)Rząd, który utworzę, nie ponosi odpowiedzialności za hipotekę, którą dziedziczy. Ma ona jednak wpływ na okoliczności, w których przychodzi nam działać. Przeszłość odkreślamy grubą linią. Odpowiadać będziemy jedynie za to, co uczyniliśmy, by wydobyć Polskę z obecnego stanu załamania.
Źródło: Tadeusz Mazowiecki, Exposé w Sejmie, 24 sierpnia 1989 (fragment).
Nowe państwo
29 grudnia 1989 r. sejm uchwalił ustawę o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, przywracając historyczną nazwę państwa: Rzeczpospolita Polska oraz dawne godło: orła w koronie. Art. 1 znowelizowanej konstytucji głosił: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”. Usunięto zapisy o przewodniej roli PZPR, ustroju socjalistycznym i sojuszu z ZSRS. Wprowadzone zostały także wolności obywatelskie, m.in. prawo do swobodnej działalności politycznej, kulturalnej i publicystycznej. Zniesiono cenzurę. Możliwe stały się także wyjazdy za granicę. Zezwolono na nieskrępowaną działalność gospodarczą.
Dziedzictwo PRL
Upadek systemu komunistycznego w Polsce dokonał się w sposób pokojowy. Przez kraj przeszła jedynie fala burzenia pomników i budowania nowych. Zmieniono także nazwy niektórych ulic, kojarzące się z poprzednim okresem. Zniesienie cenzury pozwoliło na rzetelne opisywanie historii najnowszej, publikację nieznanych dokumentów oraz edycję zakazanych do tej pory książek, wydanych na emigracji lub w drugim obiegu. Coraz głośniej domagano się pociągnięcia do odpowiedzialności sprawców zbrodni i nadużyć z okresu komunizmu, kasacji niesprawiedliwych wyroków sądowych oraz zadośćuczynienia za doznane krzywdy.
Pozostałością po komunizmie było m.in. zapóźnienie cywilizacyjne i gospodarcze kraju. Upadek nierentownych fabryk i kopalń oraz państwowych gospodarstw rolnych, które nie mogły sobie poradzić w warunkach gospodarki rynkowej, spowodował wysokie bezrobocie oraz wiele patologicznych zjawisk społecznych. Dziedzictwo komunizmu stanowił bowiem także specyficzny sposób myślenia ludzi, którzy często zmuszeni do życia w kłamstwie, przez lata byli nagradzani za konformizm i posłuszeństwo wobec władzy. System, który panował w PRL, dawał ludziom pewne gwarancje bezpieczeństwa (m.in. stabilności zatrudnienia), ale w zamian odbierał wolność, nie wymagał ponadto samodzielności ani inicjatywy. Upadek komunizmu był początkiem wolności, lecz zarazem końcem tak pojmowanego bezpieczeństwa. Część społeczeństwa nie potrafiła dostosować się do nowych warunków i nie akceptowała zmian. Wielu ludzi nie rozumiało zależności między dobrem wspólnym a własnym interesem. Takiego człowieka – całkowicie uzależnionego od systemu, a przy tym zdemoralizowanego przez ogłupiającą propagandę i trudne warunki życia, prezentującego postawę roszczeniową – określa się terminem homo sovieticus.
Plan Balcerowicza
Gospodarka, którą III Rzeczpospolita odziedziczyła po PRL, była w fatalnym stanie. Oprócz przestarzałych technologii, zdeformowanej struktury zatrudnienia (przez sztuczne tworzenie etatów i budowę niepotrzebnych zakładów) oraz zniszczonego środowiska naturalnego problemem było olbrzymie zadłużenie zagraniczne. Najważniejszymi zadaniami, przed którymi stanął nowy minister finansów Leszek Balcerowicz, były opanowanie hiperinflacji, stabilizacja finansów państwa i prywatyzacja gospodarki, czyli przekształcenie przedsiębiorstw państwowych w prywatne. Działania te miały na celu stworzenie wolnego rynku.

Zaraz po wprowadzeniu reformy rozpoczął się proces likwidacji nierentownych zakładów przemysłowych i państwowych gospodarstw rolnych. Konsekwencją tych działań był początkowo gwałtowny wzrost bezrobocia. Spadły dochody znacznej części społeczeństwa, co wywołało silne niepokoje społeczne. Pierwsze pozytywne skutki przemian zaczęły być widoczne dopiero kilka miesięcy po wprowadzeniu w życie planu Balcerowicza. W Polsce pojawiły się znane na całym świecie filie wielkich korporacji, a złoty w ciągu kilku lat stał się stabilną walutą. Puste do tej pory półki sklepowe zapełniły się towarami. Dzięki rozwojowi indywidualnej przedsiębiorczości w szybkim tempie postępowała prywatyzacja małych zakładów oraz sklepów. Bardziej zaradna część społeczeństwa polskiego w krótkim czasie opanowała reguły kapitalistycznego świata, czasami nie całkiem uczciwie wykorzystując liczne luki w prawie oraz to, że dla wielu współobywateli mechanizmy i pułapki wolnego rynku były wciąż nowością.
Ocena planu Balcerowicza
Dziś plan Balcerowicza jest krytykowany za radykalizm i koszty społeczne. Rządowi Tadeusza Mazowieckiego zarzuca się, że w wyniku błędnej polityki gospodarczej doprowadził do największej po II wojnie światowej recesji w polskiej gospodarce. Jednym z najbardziej znanych krytyków polskiego modelu transformacji i reform Balcerowicza był ekonomista prof. Tadeusz Kowalik, który zwrócił uwagę na niedopasowanie programu stabilizacyjnego i wywołane tym poważne skutki gospodarcze i społeczne, takie jak m.in. wysokie bezrobocie, nadmierny spadek PKB, produkcji przemysłowej, a także zmniejszenie się dochodów realnych ludności. Społeczeństwo polskie do dziś ponosi społeczne koszty transformacji. Jak opisuje Mateusz Rolski z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach w swojej pracy poświęconej analizie i krytyce planu Balcerowicza:
T. Kowalik podkreśla, że ówczesna władza zmarnowała wyjątkową szansę stworzenia podstaw sprawiedliwego systemu społeczno‑gospodarczego. Zamiast tego powstał system, „[…] którego znakiem firmowym stały się masowe i permanentne, przez wiele lat najwyższe w Europie Środkowej, a potem najwyższe w UE bezrobocie; jedne z najwyższych rozpiętości dochodowych; demontaż państwa opiekuńczego. Dodać do tego należy złamanie siły negocjacyjnej pracobiorców. Szokowa operacja oznaczała zgodę na wprowadzenie do Polski najgorszej odmiany kapitalizmu”.
Indeks górny Cytat za: Mateusz Rolski, Krytyka planu Balcerowicza w ujęciu Grzegorza Kołodki oraz Tadeusza Kowalika, s. 99, ue.katowice.pl [dostęp: 8.03.2022]. Indeks górny koniecCytat za: Mateusz Rolski, Krytyka planu Balcerowicza w ujęciu Grzegorza Kołodki oraz Tadeusza Kowalika, s. 99, ue.katowice.pl [dostęp: 8.03.2022].
Zapoznaj się ze schematem przedstawiającym konsekwencje transformacji (pozytywne i negatywne), a następnie wykonaj polecenia.
- Nazwa kategorii: Konsekwencje transformacji {color=#6B4226}
- Nazwa kategorii: Pozytywne{color=#E9C2A6}
- Nazwa kategorii: Gospodarcze{color=#8D6E63}
- Nazwa kategorii: zatrzymanie wzrostu cen (w styczniu 1990 r. ceny wzrosły o 76%, ale w lutym już o 24%, a w marcu o 6%)
- Nazwa kategorii: obniżenie inflacji (w 1990 r. wynosiła ona 585,8%, a w roku następnym już „tylko” 70,3%)
- Nazwa kategorii: ustabilizowanie waluty
- Nazwa kategorii: przekształcenie gospodarki w wolnorynkową
- Nazwa kategorii: redukcja zadłużenia zagranicznego (pod koniec 1989 r. osiągnął on poziom odpowiadający 4,5% PKB)
- Nazwa kategorii: likwidacja niedoborów w sklepach
- Nazwa kategorii: likwidacja kolejek
- Nazwa kategorii: początek procesów prywatyzacji i demonopolizacji
- Nazwa kategorii: od 1992 r. stały wzrost gospodarczy i wzrost PKB (w 1994 r. wzrósł w porównaniu z rokiem poprzednim o 5,2%)
- Nazwa kategorii: likwidacja deficytu budżetowego (w 1989 r. wyniósł 12% PKB, w roku następnym 0%) Koniec elementów należących do kategorii Gospodarcze{color=#8D6E63}
- Nazwa kategorii: Społeczne{color=#BCAAA4}
- Nazwa kategorii: możliwości dla przedsiębiorczych osób
- Nazwa kategorii: otwieranie przez osoby fizyczne własnych biznesów Koniec elementów należących do kategorii Społeczne{color=#BCAAA4}
- Elementy należące do kategorii Konsekwencje transformacji
- Elementy należące do kategorii Pozytywne
- Elementy należące do kategorii Gospodarcze
- Elementy należące do kategorii Społeczne
- Nazwa kategorii: Konsekwencje transformacji{color=#6B4226}
- Nazwa kategorii: Negatywne {color=#1A237E}
- Nazwa kategorii: Gospodarcze{color=#607D8B}
- Nazwa kategorii: spadek dochodu narodowego o 40%
- Nazwa kategorii: pojawienie się „szarej strefy ekonomicznej” związane z brakiem struktur powołanych do eliminowania tego typu patologii
(np. policja gospodarcza, policja podatkowa itp.) - Nazwa kategorii: inflacji nie udało się całkowicie zlikwidować (w 1993 r. wynosiła 35%)
- Nazwa kategorii: inflację zatrzymano na wyższym poziomie cen, niż początkowo zakładano
- Nazwa kategorii: spadek produkcji przemysłowej
- Nazwa kategorii: obniżenie się płac realnych, rent i emerytur o ok. 30% oraz dochodów rolników o 50%
- Nazwa kategorii: wysokie oprocentowanie kredytów
- Nazwa kategorii: początkowy gwałtowny wzrost cen, w tym pieczywa
- Nazwa kategorii: spadek spożycia na poziomie ok. 5%
- Nazwa kategorii: spadek rentowności gospodarstw chłopskich Koniec elementów należących do kategorii Gospodarcze{color=#607D8B}
- Nazwa kategorii: Społeczne{color=#494949}
- Nazwa kategorii: ubożenie najsłabiej rozwiniętych regionów Polski
- Nazwa kategorii: wzrost korupcji
- Nazwa kategorii: regres w szkolnictwie i służbie zdrowia
- Nazwa kategorii: wzrost rozwarstwienia społecznego (obok ludzi bogatych pojawiła się duża grupa osób żyjących w biedzie; 40% osób żyło w 1993 r. na poziomie minimum socjalnego)
- Nazwa kategorii: protesty społeczne (blokady dróg przez chłopów, strajki, np. w Spółdzielni Mleczarskiej w Mławie, strajk kolejarzy w Słupsku)
- Nazwa kategorii: afery na astronomiczne kwoty, np. alkoholowa i Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego
- Nazwa kategorii: obniżenie stopy życiowej większości społeczeństwa
- Nazwa kategorii: większość społeczeństwa nie była w stanie odnaleźć się w nowej, kapitalistycznej rzeczywistości, nie znała zasad gospodarki wolnorynkowej
- Nazwa kategorii: przejmowanie przedsiębiorstw przez byłych działaczy komunistycznych i tworzenie się ich fortun
- Nazwa kategorii: gwałtowny wzrost bezrobocia spowodowany restrukturyzacją całych gałęzi gospodarki i zamykaniem nierentownych przedsiębiorstw; bezrobocie na poziomie ok. 6%, co dawało ok. 3 mln osób bez pracy) Koniec elementów należących do kategorii Społeczne{color=#494949}
- Elementy należące do kategorii Konsekwencje transformacji
- Elementy należące do kategorii Negatywne
- Elementy należące do kategorii Gospodarcze
- Elementy należące do kategorii Społeczne
Przeprowadź wywiad ze swoimi rodzicami lub dziadkami na temat planu Balcerowicza. Jak wspominają okres transformacji gospodarczej w kraju? Jakie elementy przeważają w ich wspomnieniach: pozytywne czy negatywne? Co wpływa na to, w jaki sposób twoi rozmówcy oceniają plan Balcerowicza?
Trenuj i ćwicz.
Wymień główne problemy władz polskich w okresie przemian ustrojowych.
Przedstaw główne założenia planu Balcerowicza.
Wyjaśnij, dlaczego reformy gospodarcze zainicjowane przez Leszka Balcerowicza spotkały się z niezadowoleniem społecznym.
Zapoznaj się z poniższym tekstem i odpowiedz na pytanie: na czym polegała wyjątkowość rządu Tadeusza Mazowieckiego?
Exposé Tadeusza Mazowieckiego (fragmenty)
Wysoka Izbo! […] Konieczne jest wprowadzenie rządów prawa, przyznanie każdemu obywatelowi praw zgodnych z międzynarodowymi paktami, umowami i konwencjami. Obywatele muszą mieć poczucie wolności, bezpieczeństwa i współuczestnictwa. Poczucie mogą mieć tylko w państwie praworządnym, w którym każde działanie władzy oparte jest na prawie, a sposób stanowienia, treść i interpretacja jego przepisów odpowiadają społecznemu poczuciu sprawiedliwości. […]
Zmianę sytuacji politycznej w Polsce określa dziś fakt, że nowy rząd powstaje z inicjatywy „Solidarności”, w porozumieniu ze Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym i Stronnictwem Demokratycznym. Odbierane jest to jako wydarzenie niezwykłe. W naszym życiu politycznym możliwość formowania rządu przez każdą siłę reprezentowaną w parlamencie musi jednak stać się czymś zupełnie normalnym.
Rząd, który utworzę, nie ponosi odpowiedzialności za hipotekę, którą dziedziczy. Ma jednak ona wpływ na okoliczności, w których przychodzi nam działać.
Przeszłość odkreślamy grubą linią. Odpowiadać będziemy jedynie za to, co uczyniliśmy, by wydobyć Polskę z obecnego stanu załamania.
Jestem świadom, że dla moich rodaków najważniejsze jest dziś pytanie, czy może być lepiej. Odpowiemy na to wszyscy.
Powodzenie działań przyszłego rządu zależy od tego, czy zostanie on zaakceptowany i zrozumiany przez społeczeństwo. Wszystkie siły społeczne i polityczne reprezentowane w parlamencie, a także występujące poza nim, muszą określić swoje miejsce w obliczu nowej sytuacji.
Stanowi ona wyzwanie dla wszystkich, a zwłaszcza dla młodego pokolenia, które musi dostrzec swoją wielką szansę w rozwiązywaniu stojącego przed nami zadania.
Rząd sam niczego nie uzdrowi. Musimy to zrobić wspólnie. Polska będzie inna, jeśli zechcą tego wszyscy.
Źródło: dostępny w internecie: Stenogramy z posiedzeń Sejmu RP X kadencji, posiedzenie nr 6 z dni 23 i 24 sierpnia 1989 r., s. 86; cytat za: www.sejm.gov.pl (archiwum).
Wyjaśnij, jak można rozumieć zdanie „Przeszłość odkreślamy grubą linią”.
Zapoznaj się z fragmentami wywiadu Teresy Torańskiej z Leszkiem Balcerowiczem opublikowanego w 1994 roku. Na podstawie wypowiedzi Balcerowicza wykonaj zamieszczone niżej polecenie.
MyT.T.: – Ale tej reformy jaki właściwie był cel?
L.B.: – Mówiąc lapidarnie, żeby było lepiej aniżeli bez reform. A poważnie: żeby Polska mogła szybciej rozwijać się gospodarczo i żeby w związku z tym warunki życia ludzi były lepsze, tak.
T.T.: – No właśnie, a ludzie twierdzą, że się im pogorszyło.
L.B.: – Nie zgadzam się. […] Zawsze trzeba porównywać sytuację ludzi, jaka zaistniałaby przy braku reform […] albo przy niekonsekwentnych zmianach […]. Wtedy widzi się, jak wyraźne korzyści przynoszą reformy radykalne. Dostrzega się też, że głównym kosztem reformy jest utrata pewności zatrudnienia. Gospodarka rynkowa jest bowiem tak zbudowana, że nie sposób w niej osiągnąć w każdym dowolnym momencie idealnej synchronizacji między liczbą osób, które chcą pracować, i liczbą miejsc pracy. Gospodarka socjalistyczna charakteryzowała się innym typem nierównowagi: nadmiernym zatrudnieniem, nazywanym ukrytym bezrobociem, zjawiskiem być może pozytywnym – oceniając je z pozycji jednostki, która nie musi starać się o pracę, zabiegać o nią, szanować ją – ale korzystnym tylko pozornie, bo ktoś musiał za tę bezużyteczną często czy zgoła mało efektywną pracę płacić, i płacił – konsument […]. Zasady „czy się stoi, czy się leży” nie da się bowiem pogodzić z regułami sprawnej gospodarki. Każdy więc, kto jest za gospodarką rynkową, musi się godzić z marginesem bezrobocia, jaki ten typ gospodarki produkuje, bo jest ono jego naturalną […] właściwością.
[...]
T.T.: – Leszku, a twoim zdaniem – muszę cię jeszcze raz zapytać – ludziom się w końcu pogorszyło w wyniku radykalnej reformy czy nie?
L.B.: – Jeżeli mówimy „pogorszyło”, to musimy zapytać: w porównaniu z czym pogorszyło? [...] Na pewno tym, którzy stracili pracę, jaką mieli poprzednio.
T.T.: – Czyli?
L.B.: – Ludziom pracującym w tych częściach gospodarki, które były najmocniej związane z socjalizmem. Więc jak socjalizm się zawalił, to i one albo się zawaliły, albo ogromnie obniżyły swoje znaczenie. Do takich części należą na przykład PGR‑y, które poprzednio były ogromnie marnotrawne i utrzymywały się kosztem wielkich dotacji. […] Relatywnie zaś pogorszyło się górnikom i robotnikom przemysłu ciężkiego, bo oni porównują swoją sytuację z sytuacją nowych przedsiębiorców, bankowców, maklerów, adwokatów, notariuszy, menedżerów, finansistów itd., którym poprawiło się znacznie bardziej niż im. Co jest faktem. Albowiem każdy system gospodarczy ma właściwą sobie hierarchię płacy i prestiżu. W gospodarce socjalistycznej ci wszyscy adwokaci i menedżerowie mieli stosunkowo niską pozycję, bo nie było na nich zapotrzebowania, w gospodarce rynkowej natomiast popyt na nich ogromnie rośnie, rosną więc ich dochody i prestiż, ponieważ bez nich owa gospodarka nie może funkcjonować. Przechodzenie do gospodarki rynkowej nieuchronnie wiąże się bowiem z wielkimi przetasowaniami dużych grup ludzi i ci którzy przesuwają się w dół na tej skali płacy i prestiżu, nie mogą najprawdopodobniej być tym zachwyceni.
Źródło: Teresa Torańska, My, Warszawa 1994, s. 28–29.
Zapoznaj się z tekstami publicystycznymi na temat polityki grubej kreski, a następnie wykonaj polecenia.
Andrzej Brzeziecki o polityce grubej kreskiMyśl o krwi spływającej ulicami polskich miast nie opuszczała [Tadeusza Mazowieckiego], nawet gdy komunizm miał coraz mniej zębów. Był mężem stanu, czuł odpowiedzialność za państwo i naród. Nie tylko jednak strach kierował Mazowieckim. Drugim motywem była rzeczywista chęć osiągnięcia kompromisu. To budowało tzw. filozofię Okrągłego Stołu i nadało charakter rządowi, który stworzył […]. Gdy w exposé 24 sierpnia 1989 r. mówił, że przeszłość odkreśla grubą linią, nie miał na myśli pobłażliwości dla zbrodniarzy, chciał podkreślić, że jego rząd nie bierze odpowiedzialności za czyny poprzedników. A jednak gruba kreska istniała. Była to oferta dla trzech milionów członków PZPR, by i oni włączyli się w odbudowę kraju. Mazowiecki uważał, że gdyby teraz zaliczono tych ludzi do obywateli drugiej kategorii, nowa Polska, w istocie, niewiele by się różniła od PRL. Była to polityka oparta na wartościach demokratycznych, ale też całkiem sprytna. To, że nie doszło w Polsce do jakiejś kontrakcji sił ancien régimu, nie oznacza, że takiej groźby nie było. Owszem, pewne rzeczy trwały za długo. Gdy w styczniu 1990 r. przestała istnieć PZPR, można było przyspieszyć. Ale wtedy ruszyły już reformy Leszka Balcerowicza, trwały starania o obecność podczas debaty o zjednoczeniu Niemiec i to wydawało się ważniejsze. Gen. Czesława Kiszczaka zdymisjonowano o kilka miesięcy za późno, nie odebrano majątku postkomunistom, za długo istniała cenzura – ale trudno tu mówić o jakimś okrągłostołowym spisku, jeśli to „Gazeta Wyborcza” informowała o paleniu teczek i domagała się likwidacji cenzury. Rząd Mazowieckiego rozliczał komunę – to jego minister zainicjował choćby rewizję wyroku śmierci wykonanego na Witoldzie Pileckim. Wyrok unieważniono. W lipcu 1990 r. premier mówił w Sejmie: „Mamy prawo do dumy również ze stylu przechodzenia do demokracji – bez przemocy, bez brutalnie manifestowanej wrogości, bez aktów zemsty. Nie oznacza to zapominania ani wybaczania doznanych w przeszłości krzywd, cierpień i zniszczeń.
Źródło: Andrzej Brzeziecki o polityce grubej kreski, dostępny w internecie: https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1699984,1,bledy-pierwszego-premiera-iii-rp.read.
Leszek Pietrzak o polityce grubej kreskiRównie szybko stała się ona symbolem III RP – Polski, w której nie wyjaśniono komunistycznych zbrodni, nie pociągnięto ich sprawców do odpowiedzialności i nie zadośćuczyniono rodzinom ofiar. Polski, w której prawdziwymi beneficjentami zmian byli komuniści i ich rodziny. Polski, w której komunistyczna przeszłość nie przeszkadzała w karierze, ale otwierała do niej drzwi. Polski, w której rekomendacja byłego komunistycznego aparatczyka czy esbeka znaczyła więcej niż dyplom uniwersytecki czy zawodowe doświadczenie. Polski, w której byli komuniści uczyli nas demokracji, wolnego rynku, a nawet patriotyzmu. Polski byle jakiej, złodziejskiej, bandyckiej, rozkradanej, niesprawiedliwej, nieszanującej tradycji i przeszłości, której życie publiczne wyzute zostało z jakichkolwiek norm i zasad. A stało się tak właśnie z powodu „grubej kreski” – hurtowego odpuszczenia wszystkich win z czasów PRL. Po 24 latach Tadeusz Mazowiecki [twierdził, że] tak naprawdę miało chodzić o „zaoferowanie demokracji wszystkim”, także komunistom i – jak można by uzupełnić jego tok myślenia – komunistycznym zbrodniarzom. Takie tłumaczenie w ustach kogoś, kto jawi się politykiem, mężem stanu, brzmi dzisiaj śmiesznie. To trochę tak, jakby po wojnie kanclerz RFN Konrad Adenauer zaoferował hitlerowskim zbrodniarzom „grubą linię”, aby wszyscy mogli w pełni korzystać z nowej niemieckiej demokracji. Wrzesień 1989 r. był […] początkiem praktycznego funkcjonowania filozofii „grubej linii”, dość szybko przemianowanej na „grubą kreskę”.
Źródło: Leszek Pietrzak o polityce grubej kreski, dostępny w internecie: http://www.old.uwazamrze.pl/artykul/1041692/fundament-z-grubej-kreski/3.
Słownik
(z łac. de – z, od + montage – montaż) rozkładanie np. przedmiotu na części, w wyniku czego nie stanowi całości
(franc.) przemówienie programowe wygłaszane przez przewodniczącego rządu (desygnowanego na premiera) na forum parlamentu (jednej z jego izb)
(z gr. hyper – nad + łac. inflatio – rozdęcie) bardzo wysoka i gwałtowna inflacja spowodowana załamaniem systemu finansowego
(łac. novellae (constitutiones, leges) – nowe (statuty, prawa)) częściowa zmiana obowiązującego aktu prawnego
negocjacje prowadzone od lutego do kwietnia 1989 r. między stroną opozycyjną a rządową, w wyniku których ustalono przeprowadzenie tzw. wyborów kontraktowych
plan przemian gospodarczych wdrażany przez ministra finansów Leszka Balcerowicza od 1990 r., mający na celu przestawienie polskiej gospodarki na tory wolnorynkowe
oficjalna nazwa państwa polskiego istniejącego w latach 1952–1989
(z łac. privatus – prywatny, osobisty) proces przekazywania (na drodze sprzedaży) majątku państwowego (np. przedsiębiorstw) osobom prywatnym
organizacja powołana w 1949 r. w Moskwie, której zadaniem było koordynowanie współpracy gospodarczej państw należących do bloku komunistycznego i podporządkowanych ZSRS; działała do 1991 r.
stosunek liczby osób bezrobotnych do liczby osób zatrudnionych; pomaga zdefiniować wielkość bezrobocia w społeczeństwie
(z łac. transformatio – przekształcenie, przeobrażenie) proces zmian w gospodarce mający na celu zmianę gospodarki z socjalistyczno‑planowanej na wolnorynkową, w której ceny i produkcję reguluje rynek, a nie państwo
organizacja polityczno‑wojskowa państw bloku wschodniego podporządkowana ZSRS; formalnie powołana jako reakcja na powstanie NATO i zawarcie układów paryskich w 1954 r., przewidujących remilitaryzację przyjętej do NATO w 1955 r. Republiki Federalnej Niemiec; celem Układu Warszawskiego było usankcjonowanie i ujednolicenie polityki zagranicznej oraz militarnej ZSRS i państw od niego uzależnionych; sojusz podpisano 14 maja 1955 r. w Warszawie, rozwiązano 1 lipca 1991 r. w Pradze; do państw członkowskich obok ZSRS należały: Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, NRD, Polska, Rumunia i Węgry
wspólne zgromadzenie Sejmu i Senatu RP pod przewodnictwem Marszałka Sejmu