Europa w okresie krucjat
Najazdy mongolskie
W dniu 4 lutego 1238 r. potężna armia mongolska pod wodzą Batu‑chana stanęła pod murami jednego z największych miast ruskich – Włodzimierza. Na mieszkańców musiał paść blady strach. Docierało do nich pewnie echo organizowanych przez koczowników pogromów, słyszeli o rzeziach i tysiącach ludzi branych w niewolę. Mieszkańcy miasta byli właściwie bez szans. W ciągu kilku dni najeźdźcy zburzyli obwarowania otaczające gród i wdarli się do środka, łupiąc, paląc i zabijając wszystkich wokół, nie oszczędzając nawet rodziny książęcej. W ostatnim akcie okrucieństwa Mongołowie podłożyli ogień pod znajdujący się na kremlu sobór, w którym schronili się ocaleni mieszkańcy, i spalili ich wszystkich żywcem. Wkrótce koczownicy wycofali się na stepy. W lutym 1238 r. zdobyli oni czternaście grodów ruskich. Włodzimierz był ostatnim, który złupili i zniszczyli. Jego zdobycie zapoczątkowało około dwustuletni okres panowania Mongołów na Rusi.
Omówisz, w jaki sposób Mongołowie zbudowali największe na świecie imperium.
Wyjaśnisz, dlaczego w Europie Mongołowie byli zwani Tatarami, i rozstrzygniesz, czy byli tak różni od Europejczyków, jak przedstawiali to kronikarze.
Zaproponujesz strategię postępowania na wypadek najazdu mongolskiego.
Kim byli Mongołowie?
Na przełomie XII i XIII w. obszary Wielkiego Stepu, pokrywające się z dzisiejszym terenem Mongolii, zamieszkiwane były przez liczne koczownicze plemiona. Trudniły się one głównie pasterstwem, wypasano bydło, konie, wielbłądy i owce. Ludy te mieszkały w przenośnych jurtach (namiotach krytych skórami) i wyznawały szamanizm. Mongołowie byli doskonałymi jeźdźcami.
Organizacja społeczna i polityczna Mongołów była oparta na więzach rodowych. Jedna wspólnota składała się z 20–100 pasterzy wraz z rodzinami. Dopiero one po zjednoczeniu się tworzyły jedno plemię, a kilka plemion łączyło się w ordę. W ramach tych wspólnot istniała silna konkurencja i to ona stanęła na przeszkodzie ukształtowaniu się struktur państwowych. Obszar zamieszkany przez plemiona mongolskie był terenem ciągłych walk o pastwiska i stada. Potęgę państwa mongolskiego stworzył Temudżyn (ok. 1155–1227), wódz jednego z plemion. W krótkim czasie w wyniku krwawych i dramatycznych zmagań podporządkował on sobie niemal wszystkie okoliczne ludy. Około 1206 r. na wiecu (kurułtaju), na którym zgromadzili się plemienni wodzowie, został obrany Czyngis‑chanem, co oznaczało władcę świata, najwyższego chana.
Po krańce świata
Zwycięstwo nad plemionami mongolskimi i zjednoczenie ich utwierdziło Czyngis‑chana w przekonaniu, że jest niezwyciężonym wodzem, wybrańcem bogów, którego przeznaczeniem jest panowanie nad światem. Prostych koczowników przyciągały wielkie bogactwa państw z nimi sąsiadujących, z których każde stało na wyższym poziomie rozwoju kulturowego, ekonomicznego i społecznego. Rozpoczął się okres wielkich podbojów.
Najpierw wojska Temudżyna uderzyły na tereny północne, zamieszkane przez turecki lud Ujgurów i tybetański Tangutów. Po ich ujarzmieniu rozpoczął się atak na Chiny, które z czasem zostały podporządkowane Mongołom. Następnie Czyngis‑chan skierował swoje wojska na zachód, w latach 1219–1223 podbił północny Chorezm. W tym samym czasie Mongołowie podjęli wyprawę łupieżczą na tereny Europy Wschodniej, pustosząc po drodze Gruzję. Zaatakowali obszar zasiedlony przez lud Połowców, którym z pomocą przyszli książęta ruscy. W 1223 r. w bitwie nad rzeką Kałką doszło do rozgromienia wojsk połowieckich i ruskich. Mimo odniesionego sukcesu Mongołowie wycofali się na wschód. Czyngis‑chan zmarł w 1227 r., ale nie zahamowało to ich ekspansji. Następcy wodza, między których podzielił on swoje imperium, kontynuowali politykę podbojów. Mongołowie zajęli ogromne terytoria Azji Wschodniej i Centralnej, Chiny, Persję, Kaukaz, część Anatolii, dotarli aż do Europy i wdarli się w jej granice.
Swoje sukcesy militarne Czyngis‑chan zawdzięczał potężnej i sprawnej armii. Szacuje się, że liczyła ok. 100 tys. wojowników, jej trzon zaś stanowiła kawaleria. Armia ta cechowała się dużą mobilnością. Podczas bitwy często zmieniała kierunek uderzenia, nagle wycofując się i pozorując ucieczkę, przez co zmuszała przeciwnika do pogoni i wciągała go w pułapkę. Wielkie wrażenie wojska mongolskie zrobiły na chorwackim kronikarzu Tomaszu ze Splitu, który był świadkiem najazdu koczowników na wybrzeża Adriatyku w 1242 r.
Tomasz ze Splitu o życiu i obyczajach MongołówBroń ich stanowią tarcze ze skór byczych […] nie do przebicia i doskonale zabezpieczające. Noszą hełmy żelazne i sporządzone ze skór, zakrzywione miecze, kołczany i łuki sposobem wojskowym przypasują; strzały ich dłuższe od naszych o cztery palce, zakończone grotem żelaznym, kościanym lub rogowym. Konie są małe, lecz mocne, wytrzymałe na głód i trudy, jeżdżą na nich po chłopsku, pędząc po skałach i kamieniach bez podków, jakby to były kozy leśne, po trzy dni z rzędu, skołatane pracą, zadowalają się małą garstką paszy. Ludzie w podobny sposób nie prawie nie troszczą się o przyjmowanie pokarmów, karmią się samym barbarzyństwem; mają wstręt do chleba, używają mięsa czystych i nieczystych zwierząt bez różnicy, piją mleko zsiadłe, pomieszane z krwią końską. Mają zaś z różnych narodów, podbitych w walkach, […] wielką masę wojowników, których zmuszają przemocą do boju, jeśli postrzegą, że ktoś z nich się trwoży i nie idzie na śmierć z całą zapamiętałością, bez żadnego wahania ucinają mu głowę […]. Nie stanowią dla nich żadnej prawie przeszkody rwące rzeki, które na koniach siedząc, przebywają; jeśli jednak natrafią na nieprzebrodzoną wodę, natychmiast wyplatają z gałęzi na wzór czółen tratwy, pokrywając je z wierzchu surowymi skórami zwierząt i naładowawszy na nie tabory sami wstępują i bez obawy przepływają.
Źródło: Tomasz ze Splitu o życiu i obyczajach Mongołów, [w:] Wiek V–XV w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 199.
Ruska pożoga
W najbliższym sąsiedztwie Europy znalazła się Złota Orda, czyli państwo mongolskie powstałe po rozpadzie imperium Czyngis‑chana w jego zachodniej części. Dzieło ekspansji podjął wnuk Temudżyna Batu‑chan. W 1236 r. armia mongolska wkroczyła na tereny Europy Wschodniej. Najpierw koczownicy podporządkowali sobie południowe stepy i dorzecze Wołgi, następnie skierowali się przeciwko książętom ruskim. W tym czasie Ruś Kijowska znajdowała się, podobnie jak inne państwa europejskie, w stanie rozbicia dzielnicowego. Brak jedności politycznej między książętami i słabość władzy centralnej ułatwiły Mongołom podbój.
W 1237 r. wojska mongolskie podporządkowały sobie wszystkie znaczniejsze miasta: Riazań, Moskwę, Suzdal i na końcu Włodzimierz nad Klaźmą. Głównodowodzący armią Batu‑chan wstrzymał jednak ofensywę w kierunku północnym, dzięki czemu zniszczenia uniknął Nowogród.
Trzy lata później Mongołowie zdobyli i obrócili w ruinę Kijów. Armia mongolska wydawała się niepokonana, a przemoc, którą stosowali żołnierze, wywoływała przerażenie. Stąd Mongołów zaczęto w Europie nazywać Tatarami od tartarus – piekło. Tak pisał o najeźdźcach autor XIII‑wiecznej kroniki, Mateusz Paris:
Są to stwory nieludzkie i do zwierząt podobne, które się bardziej godzi nazywać potworami niż ludźmi, które łakną krwi i piją ją, które jedzą mięso psie, a nawet i mięso ludzkie.
Cytat za: Jacques Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1994, s. 159.
Inwazja Mongołów zapoczątkowała ponad dwustuletnie panowanie mongolskie nad księstwami ruskimi. Był to moment przełomowy, który wywarł duży wpływ na późniejsze dzieje Rusi. Wiele potężnych ośrodków miejskich zostało niemal doszczętnie zniszczonych, tysiące ludzi pognanych w niewolę lub brutalnie zamordowanych. Ruś została odcięta od kontaktów z Europą, co zahamowałojej rozwój kulturalny i gospodarczy. Rządy oparte na brutalności i gwałcie stały się od tej pory normą w księstwach ruskich. Mongołowie po podboju nie zlikwidowali jednak księstw, pozwolili dotychczasowym książętom zachować stanowiska pod warunkiem otrzymania tzw. jarłyku, czyli pisemnej zgody na objęcie władzy, i regularnego składania danin. Proces powolnego wyzwalania się księstw ruskich spod panowania mongolskiego rozpoczął się pod koniec XIV stulecia pod przewodnictwem wielkiego księstwa moskiewskiego. Jego symbolicznym początkiem było zwycięstwo nad wojskami Złotej Ordy w 1380 r.
Gorze nam się stało
Po zajęciu Rusi Mongołowie uderzyli w 1241 r. na Węgry. Pretekstu dostarczył fakt, że król Bela IV udzielił schronienia książętom ruskim. W rzeczywistości Mongołom chodziło o zdobycie nowych terenów i kontynuowanie polityki ekspansji. Do decydującego starcia doszło w czasie bitwy na równinie pod Mohi. Armia węgierska została pokonana, a sam król uciekł, Mongołowie zaś opanowali cały kraj, zabiwszy niemal połowę populacji i zrównawszy z ziemią większość miast. Jednak wkrótce potem niespodziewanie wycofali się z zajmowanego terytorium i w kolejnych latach nie podejmowali prób powrotu. Prawdopodobną przyczyną rezygnacji z dalszego podboju była wieść o śmierci wielkiego chana Ugedeja. W wyborach nowego władcy mieli obowiązek uczestniczyć wszyscy książęta krwi, w tym stojący na czele wyprawy Batu‑chan.
Mnisi z księżmi i diakonami odprawiali nabożeństwo, odśpiewali Mszę świętą i przyjęli Komunię świętą, naprzód sami, potem szlachta z żonami i dziećmi i wszyscy od małego do największego wyspowiadali się […], gdyż było mnogo narodu w grodzie. Potem zaś wyszli z grodu ze świecami i kadzidłami […], a płacz wielki i szlochanie; mężowie płakali żon swoich, matki dziatek, brat brata, a nie było nikogo, kto by się zmiłował. A ustępujących z miasta […] jęli Tatarowie wszystkich mordować, mężów wespół z niewiasty, i nie pozostała z nich żywa dusza.
Latopis ruski [za:] Sadok i 48 Sandomierskich Dominikańskich Męczenników, Wikipedia.org.
Jednocześnie z zaatakowaniem Węgier armia mongolska podjęła wypad na tereny ziem polskich. Prawdopodobnie wyprawa ta miała wyłącznie charakter dywersyjny, a więc miała powstrzymać ewentualną pomoc książąt polskich dla Węgrów. Mongołowie, złupiwszy Sandomierz i Kraków, dotarli w końcu na Śląsk. Tam 9 kwietnia 1241 r. pod Legnicą stoczono bitwębitwę. W jej wyniku armia polska została rozgromiona, stojący na jej czele książę śląski Henryk Pobożny zginął, a jego głowę zwycięzcy nabili na dzidę i zabrali ze sobą. Według legendy ciało księcia rozpoznała matka, Jadwiga Śląska, po charakterystycznej narośli w kształcie szóstego palca na lewej stopie syna. To w czasie tego starcia książę na widok polskich rycerzy uciekających z pola bitwy miał zakrzyknąć: Gorze się nam stało!
(co znaczy: spadło na nas wielkie nieszczęście). Jest to jedno z dwóch tzw. zdań legnickich, przytoczonych przez Jana Długosza w jego „Rocznikach” i zaczerpniętych ponoć z zaginionej „Kroniki” Wincentego z Kielczy.
Po odniesionym zwycięstwie koczownicy połączyli się z resztą swoich sił na południu. Mongołowie jeszcze dwukrotnie – w 1259 i w 1287 r. – dokonywali najazdów na ziemie polskie, ale miały one charakter wyłącznie łupieżczy.
Po śmierci wielkiego chana Ugedeja (11 grudnia 1241 r.) rozpoczęły się walki o tron. Powoli też następował rozkład ogromnego imperium. Ocaliło to Europę przed kolejnymi falami najazdów na tak dużą skalę.
„Braterska miłość”
Ważnym czynnikiem destabilizującym sytuację w imperium były spory dynastyczne między potomkami Czyngis‑chana. Po śmierci Ugedeja w 1241 r. rozpoczęły się walki o tytuł wielkiego chana. Już jego wybranie na tę godność, mimo że zasugerowane przez ojca, odbyło się nie bez trudności. Rzadko się zdarzało, by po śmierci dotychczasowego chana następował natychmiastowy wybór kolejnego. Zwykle musiało upłynąć około trzech lat, wypełnionych sporami i walkami, zanim nastąpiło wyłonienie wielkiego chana. Rywale w walce o władzę nie cofali się przed odwoływaniem się do pomocy obcych, np. do Aleksandra Newskiego, księcia nowogrodzkiego czy książąt kijowskich.
Od 1260 do 1264 r. imperium mongolskie było wstrząsane serią konfliktów o sukcesję. Jednym z nich był spór między Kubilaj‑chanem a jego młodszym bratem Arykiem Böge. Zwycięstwo odniósł Kubilaj‑chan, ale autorytet wielkiego chana mocno ucierpiał w wyniku tego konfliktu.
Po śmierci ostatniego wielkiego chana Kubilaja w 1294 r. nastąpił ostateczny podział imperium mongolskiego. Kubilaj był ostatnim chanem, którego autorytet uznawano w całym świecie mongolskim. Po jego śmierci władza wielkich chanów ograniczała się w zasadzie tylko do obszaru właściwej Mongolii i Chin. Poszczególni chanowie rządzili odrębnymi i całkowicie autonomicznymi państwami. Nie istniała już żadna forma politycznej i administracyjnej kontroli nad wszystkimi częściami państwa. Jedność imperium Czyngis‑chana przetrwała ledwie pół wieku po jego śmierci.
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenia
Wskaż, na terenie których współczesnych państw rozciągało się imperium Czyngis‑chana. Jaki inny wódz stworzył imperium porównywalne rozmiarami do tego, które zbudowali Mongołowie?
Jakie argumenty przytoczył(a)byś na podważenie tezy o słuszności odwoływania się do przemocy i gwałtu podczas podbojów mongolskich?
Ćwicz i trenuj
Zapoznaj się z ilustracjami i wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenie.
Miasto: 1. Riazań, 2. 4, 3. 3, 4. Nowogród, 5. Moskwa, 6. Kijów, 7. 1, 8. 2, numer na mapie: 1. Riazań, 2. 4, 3. 3, 4. Nowogród, 5. Moskwa, 6. Kijów, 7. 1, 8. 2
Miasto to było centrum kupiectwa na wschodzie Europy. Po podboju Torżka jego mieszkańcy oczekiwali lada dzień najazdu mongolskiego, ale zdarzyło się coś w rodzaju cudu - przynajmniej tak wtedy to zdarzenie interpretowano. Z niewiadomych przyczyn najeźdźcy zmienili kierunek swojego marszu i podążyli na południe ku księstwo czernihowskiemu. Być może obawiali się wzbierających wczesną wiosną rzek, które strzegły dostępu do miasta.
Miasto: 1. Riazań, 2. 4, 3. 3, 4. Nowogród, 5. Moskwa, 6. Kijów, 7. 1, 8. 2, numer na mapie: 1. Riazań, 2. 4, 3. 3, 4. Nowogród, 5. Moskwa, 6. Kijów, 7. 1, 8. 2
Miasto to było ostatnim podbitym przez Mongołów na terenie Rusi. Po dramatycznym oblężeniu zostało ono niemal całkowicie zniszczone i zrównane z ziemią. Stamtąd koczownicy skierowali się na zachód - część wojsk pod wodzą Batu chana w kierunku Halicza, a część na Włodzimierz Wołyński.
Miasto: 1. Riazań, 2. 4, 3. 3, 4. Nowogród, 5. Moskwa, 6. Kijów, 7. 1, 8. 2, numer na mapie: 1. Riazań, 2. 4, 3. 3, 4. Nowogród, 5. Moskwa, 6. Kijów, 7. 1, 8. 2
Zapoznaj się z poniższym fragmentem tekstu oraz planem bitwy. Rozstrzygnij, które ze źródeł przedstawia wydarzenie wcześniejsze. Uzasadnij odpowiedź.
Źródło A
Opisanie świataWiedzcie, że gdy został wybrany królem, wszyscy Tatarzy świata, którzy rozrzuceni byli po tych odległych ziemiach, przybywali doń i uznawali go za zwierzchnika. I sprawował rządy dobrze i szlachetnie, z taką sprawiedliwością i skromnością, jakby nie królem był, ale samym Bogiem, i wszyscy miłowali go i czcili. I cóż wam rzekę? Skupiło się przy nim takie mnóstwo Tatarów aż dziw, i trudno było ich wyżywić. Gdy […] spostrzegł [on], że ma tak wielki naród, przysposobił łuki oraz inną broń i wyruszył na podbój innych ziem. I mówię wam, że w niedługim czasie zdobył osiem krajów. A stało się to tym łatwiej, że wtedy każda ziemia i prowincja rządzona była przez osobnego króla czy władcę, więc nie mogli nie będąc zjednoczeni oprzeć się takiej przemocy. Podbiwszy ludy, nie czynił im nic złego ani nie obrabowywał, lecz ustanawiał swojego namiestnika i kilku starszych z podbitego ludu i w różnych miejscowościach osadzał swoich ludzi, zaś miejscowy lud zbierał z sobą na podbój dalszych narodów. W ten sposób podbił taką mnogość narodów, jak słyszeliście. Zaś narody, widząc dobre rządy i wielkoduszność tego władcy, dobrowolnie mu się poddawały. Gdy […] zebrał [on] takie mnóstwo ludów, że mógłby całą ziemię pokryć, postanowił zdobyć większą część świata, a nawet cały świat.”
Źródło: Opisanie świata, [w:] Wiek V–XV w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 200–201.
Źródło B
Zapoznaj się z fragmentem tekstu źródłowego, a następnie wybierz odpowiednie dokończenie zdania.
Latopis sofijski drugiWielki książę [moskiewski, Iwan III Srogi – przyp. autorki e‑materiału] otrzymał wiadomość, iż chan Ahmet idzie z całą swoją ordą […]. Ahmet przyszedł do Ugry ze swoimi siłami, zamierzając przekroczyć rzekę. Przybyli Tatarzy i zaczęli strzelać ku naszym, a nasi ku nim […]. Nasi zabili licznymi strzałami i oszczepami, a ich strzały padały między naszymi ludźmi, lecz nikogo nie raniły. I odbili Tatarów od brzegu. I wiele dni Tatarzy zaczynali napadać i niczego nie dokonali. […] Tatarzy szukali drogi, gdzie mogliby potajemnie przejść [rzekę] i iść pośpiesznie na Moskwę. I przybyli oni do rzeki Ugry w pobliżu Kaługi i pragnęli przejść ją w bród. Spostrzegli ich jednak i dali znać synowi wielkiego księcia […]. Książę Iwan […] stał nad rzeką Ugrą i pozwolił Tatarom przejść na drugą stronę […].
Do chana posłał wielki książę [ojciec obrońcy znad Ugry] Iwana Tawarkowa z pokłonem i darami, prosząc chana o ulitowanie, odstąpienie i zaprzestanie walk. Chan odpowiedział: „Dobrze ulituję się nad nim, jeżeli on sam przyjedzie i uderzy czołem, jak ojciec jego do naszego ojca jeździł do Ordy”. Jednak wielki książę nie decydował się jechać. […]
Chan całe lato mówił: „Ześle Bóg na was zimę i staną wszystkie rzeki i wiele dróg będzie na Ruś” […]. Nastąpiła zima i wszystkie rzeki stanęły i nastały wielkie mrozy, jakich nie pamiętano. Wówczas chan przestraszył się i odszedł z Tatarami precz […], dlatego że Tatarzy byli obdarci i bosi […].
O chrobrzy, mężni synowie Rusi! Stawajcie do obrony swojej ojczyzny ruskiej ziemi od pogan. Nie szczędźcie swoich głów, ażeby oczy wasze nie widziały niszczenia i grabienia świętych cerkwi i domów waszych, mordowania dzieci waszych […].”Źródło: Latopis sofijski drugi, [w:] Wiek V–XV w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 204.
Przeanalizuj ilustrację przedstawiającą bitwę pod Legnicą i wykonaj polecenia.
Przeanalizuj mapę przedstawiającą rozwój imperium mongolskiego i wykonaj polecenia.
Wykonaj poniższe polecenia.
Kazachstan #
Polska {}
Turcja {}
Japonia {}
Uzbekistan #
Wyobraź sobie, że jesteś doradcą księcia mazowieckiego w 1250 r. Zaproponuj mu plan działania na wypadek, gdyby Mongołowie skierowali się ku granicom jego państwa. Uzasadnij swoje propozycje, posługując się doświadczeniami historycznymi innych terenów.
Wyobraź sobie, że jesteś historykiem, który pragnie odtworzyć dzieje ekspansji Złotej Ordy, jej przebieg, przyczyny i konsekwencje. Masz do dyspozycji kilka źródeł.
Przy każdym źródle określ jego wady i zalety, wybierając z poniższych:
A – autor miał do czynienia ze Złotą Ordą;
B – dzieło powstało znacznie później, niż doszło do opisywanych wydarzeń;
C – można podejrzewać, że autor konfabuluje;
D – dokument napisany jest w egzotycznym języku;
E – lektura dokumentu wymaga znajomości łaciny;
F – lektura dokumentu wymaga znajomości cyrylicy;
G – jest to dzieło historyczne.
Źródło 1
Sekretna historia Mongołów – podstawowe źródło historii Mongołów, przekazuje dużo informacji na temat obyczajowości koczowników. Napisana jest ona w języku ujgurskim, powstała wkrótce po śmierci Czyngis‑chana.
Źródło 2
Opisanie świata – dzieło autorstwa Marca Polo, weneckiego kupca i podróżnika, który w II poł. XIII w. dotarł na dwór mongolskiego władcy w Państwie Środka Kubilaja‑chana. Jego wspomnienia zostały spisane przez włoskiego pisarza Rustichella z Pizy, kilkanaście lat po odbyciu przez Marco Polo podróży, gdy przebywał on w niewoli po przegranej bitwie między Republiką Wenecką a Republiką Genueńską. Wielu dziś powątpiewa w autentyczność opisanych przez podróżnika historii, wskazując na pominięcie wielu istotnych faktów i brak śladów obecności jego w źródłach chińskich.
Źródło 3
Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego (Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae) autorstwa Jana Długosza, żyjącego w XV w. polskiego duchownego, historyka, kronikarza, wychowawcy synów króla Kazimierza Jagiellończyka. W swoim dziele bardzo dokładnie, z dbałością o detale, odtworzył on przebieg bitwy pod Legnicą.
Źródło 4
Żywot Eufrozyny Suzdalskiej – świętej i mniszki żyjącej w XIII w. w klasztorze suzdalskim podczas najazdu mongolskiego; żywot ten został spisany w I poł. XVI w. i zawiera wiele ważnych informacji o podboju Rusi przez Mongołów.
Źródło 2 A B C D E F G
Źródło 3 A B C D E F G
Źródło 4 A B C D E F G
Przeanalizuj poniższą ilustrację pochodzącą z ruskiej kroniki przedstawiającej podbój Suzdalu. Napisz fragment kroniki, który mógłby towarzyszyć tej miniaturze.
Słownik
(ros. z tur. jarl‑ek) dokument wydawany przez władców mongolskich książętom podbitych ziem, na mocy którego mogli oni sprawować władzę na danym obszarze
tytuł władcy stojącego na czele imperium mongolskiego, zwierzchnika nad pomniejszymi chanami
koczownicze plemię zamieszkujące obszar Wyżyny Mongolskiej, które w czasach Temudżyna rozpoczęło ekspansję
zjazd możnych mongolskich i książąt krwi, na którym podejmowano najważniejsze decyzje, m.in. dokonywano wyboru wielkiego chana
lud pochodzenia tureckiego osiadły na obszarze dzisiejszego Kazachstanu i Rosji, podbity w XIII w. przez Mongołów
bitwa rozegrana w 1241 r. między wojskami polskimi pod wodzą księcia śląskiego Henryka Pobożnego a wojskami mongolskimi, zakończona klęską strony polskiej
bitwa stoczona pomiędzy wojskami węgierskimi a mongolskimi 11 kwietnia 1241 r., zakończona porażką strony węgierskiej
średniowieczne państwo w Europie Wschodniej ze stolicą w Kijowie, podzielone w XI w., a następnie podbite przez Mongołów w XIII w.
religia pogańska wyznawana przez ludy wschodnie, która opiera się na roli szamana jako osoby zdolnej do odbywania podróży w zaświaty