Europa i świat po kongresie wiedeńskim
Próby podważenia systemu wiedeńskiego. Ruchy społeczne i niepodległościowe w I połowie XIX wieku
Kongres wiedeński i podjęte przez jego uczestników decyzje oraz podpisanie Świętego Przymierza przez większość państw europejskich miały zabezpieczyć trwałość starego porządku – porządku obalonego przez rewolucję francuską i odrodzonego po klęsce Napoleona. Do władzy powrócili monarchowie, którzy wprawdzie nadawali konstytucje, ale mimo wszystko dzierżyli silnie władzę i nie respektowali praw innych grup społecznych niż tylko arystokracja czy bogate ziemiaństwo. Oprócz tego narody, które w epoce napoleońskiej albo uzyskały jakąś formę państwa (choćby Księstwo Warszawskie), albo zostały zjednoczone przez cesarza Francuzów (jak Włosi czy Niemcy), podjęły w okresie powiedeńskim walkę o zmianę kongresowych postanowień.
Długi okres pokoju między mocarstwami w pierwszej połowie XIX w. paradoksalnie wypełniony był rewoltami wewnętrznymi w poszczególnych krajach. Ich kulminację stanowiła Wiosna Ludów, czyli seria wystąpień, które ogarnęły niemal cały kontynent europejski w latach 1848–1849.Pr
Scharakteryzujesz program XIX‑wiecznych konserwatystów oraz liberałów.
Wymienisz przykłady rewolucji liberalnych oraz narodowych.
Wyjaśnisz, dlaczego w latach 30. XIX w. Grecja i Belgia uzyskały niepodległość, a Polska wciąż pozostawała pod zaborami.
Młoda Europa wskazuje kierunek
W wielu krajach spiski przybrały postać lóż wolnomularskich lub stowarzyszeń węglarskich (karbonaryzm). W konspiracji działali licznie przedstawiciele rodzącej się wtedy warstwy inteligencji. Rzadko natomiast udawało się wciągnąć w działalność prawdziwy lud – robotników i chłopów, w imieniu których walczyli rewolucjoniści.
W pierwszej połowie XIX w. wolnomularstwo przeżywało kryzys. Przyczyniły się do niego nie tylko represje, jak rozwiązanie masonerii w Rosji w 1822 r. przez Aleksandra I czy w Hiszpanii przez Ferdynanda VII dwa lata później. Ważniejszą przyczyną kryzysu był spadek popularności idei oświeceniowych na rzecz nowych: romantycznych, demokratycznych i nacjonalistycznych. Dlatego w wielu krajach upowszechniały się idee węglarskie.
Węglarze stawiali sobie za cel zjednoczenie Włoch i wprowadzenie ustroju demokratycznego, stąd też mieli dziesiątki tysięcy zwolenników wśród drobnego mieszczaństwa i chłopów. Posługiwali się często nawet środkami gwałtownymi (skrytobójstwo). Łączyli się w „namioty” (vendita – namiot), te z kolei w prowincje, ale zwartej, ogólnokrajowej organizacji stworzyć we Włoszech nie potrafili. […] Węglarze wywołali w 1820 r. powstanie w Neapolu i na Sycylii, dopomogli do wybuchu powstania w 1821 w Piemoncie, częściowo przyczynili się do wybuchu powstania w 1831 w Modenie, Parmie i Państwie Kościelnym. Po niepowodzeniach ruchów rewolucyjnych w 1831 r., organizacje karbonarów upadają, ustępując miejsca organizacji „Młodych Włoch”
Wszystkie próby powstań organizowane przez węglarzy (głównie we Włoszech) zakończyły się klęską, ale ich idee stały się podstawą utworzenia w 1834 r. organizacji Młoda Europa, wskazującej kierunek działania i walki młodym rewolucjonistom z Niemiec, Włoch i Polski. Ukształtowani przez Młodą Europę działacze zainspirują narody do wystąpień Wiosny Ludów w 1848 i 1849 r.
Skutki sprzeciwu wobec ładu wiedeńskiego
Niezadowolenie z postanowień wiedeńskich i sprzeciw wobec ideologii restauracji zaowocowały konkretnymi zmianami politycznymi. Wymieńmy je.
Niepodległość państw Ameryki Łacińskiej
Stała się faktem na skutek załamania imperium hiszpańskiego i portugalskiego. Działacze niepodległościowi, wywodzący się spośród Kreoli, rzucili hasło niepodległości pod wpływem rewolucji amerykańskiej i francuskiej. Wielkie znaczenie miał też koniec panowania Burbonów w Hiszpanii w 1808 r.
Walki o niepodległość państw latynoamerykańskich trwały przez dwie dekady. Ich bohaterami byli Simón Bolívar i José de San Martín. Pod koniec lat 20. XIX w. wojny te zakończyły się powstaniem kilkunastu niepodległych państw, m.in. Argentyny, Urugwaju i Wenezueli. Ich sytuacja wewnętrzna nie była jednak dobra ze względu na skrajne różnice majątkowe wśród obywateli. W Ameryce Łacińskiej nie występował też na taką skalę problem narodowościowy, który okazał się niezwykle ważny w Europie gdzie walka o prawa człowieka często łączyła się z postulatem stworzenia państw narodowych.
Powstanie dekabrystów
W 1825 r., kilka dni po wstąpieniu na tron Mikołaja I, spiskowcy wywodzący się spośród szlachty próbowali pozbawić cara władzy i przekształcić Rosję w monarchię konstytucyjną albo republikę. Bunt miał miejsce w grudniu (po rosyjsku diekabr, stąd dekabryści). Car potrafił jednak zapanować nad sytuacją. Spiskowców okrutnie ukarano. Aresztowania przeprowadzono także w Królestwie Polskim, ponieważ polscy spiskowcy powiązani byli z rosyjskimi.
Rewolucje liberalne i powstania narodowe
Wszystkie te zrywy można podzielić na dwa rodzaje:
rewolucje liberalne, występujące na Zachodzie, gdzie mimo istnienia terytoriów spornych granice państwowe z grubsza pokrywały się z etnicznymi;
powstania narodowe, które wybuchały w Europie Środkowej i Wschodniej, od Włoch i Niemiec poczynając, i były wyrazem dążeń niepodległościowych.
Architekci porządku powiedeńskiego nie liczyli się zupełnie z kwestiami narodowymi, mimo że w XVIII w., a zwłaszcza w czasach wojen napoleońskich, ich znaczenie polityczne gwałtownie wzrosło. Celem zabiegów dyplomatycznych było jednak umocnienie supremacji mocarstw na kontynencie, nie zaś troska o suwerenność poszczególnych grup etnicznych. Rodzące się nacjonalizmy postrzegano wręcz jako zagrożenie dla integralności wielkich monarchii. Dlatego też w tej części Europy, w której dominowały państwa wieloetniczne, oba motywy leżące u podstaw rewolty: żądanie konstytucji i postulaty narodowe – były ze sobą powiązane.
Liberałowie sprawy narodowościowe pojmowali analogicznie do relacji jednostek i społeczeństwa: głosili, że narody powinny być podmiotami polityki międzynarodowej, a z chwilą, gdy uzyskają one suwerenność, będzie też wybuchać znacznie mniej wojen. Główną winą za wywoływanie konfliktów zbrojnych obarczali oni bowiem władców absolutnych, podczas gdy państwa o bardziej reprezentatywnej formie rządów uważali za skłonne z natury do utrzymywania relacji pokojowych. Teoria ta zyskała miano liberalnego internacjonalizmu, a jej ostateczną konsekwencją był postulat przeciwstawienia się porządkowi powiedeńskiemu przez ogólnoeuropejską międzynarodówkę ludów. Przywódcy rewolucji liberalnych z lat 1815–1848 stawiali więc sobie za cel obalenie monarchii lub co najmniej zmuszenie władców do nadania konstytucji, niekiedy zaś również uzyskanie suwerenności narodowej, a wraz z nią wolnościowego ustroju państwowego.
Do wystąpień typu liberalnego zalicza się m.in. rewolucję hiszpańską z lat 1820–1823, którą stłumiły dopiero wojska francuskie, interweniując w imieniu Świętego Przymierza, oraz zwalczane przez Austriaków rewolty w państwach włoskich w latach 20. i 30. W Italii postulaty konstytucyjne łączyły się z aspiracjami narodowymi, włoscy liberałowie dążyli bowiem z jednej strony do politycznego i społecznego wyzwolenia ludu włoskiego, a z drugiej do zrzucenia zwierzchności austriackiej i zjednoczenia kraju. Włoscy karbonariusze doprowadzili do wybuchu kilku lokalnych rewolucji włoskich w roku 1820 w Neapolu i Sycylii, a w roku 1821 w Piemoncie. Jednak te próby nie przyniosły oczekiwanych przez liberałów efektów. Charakter niepodległościowy miało natomiast powstanie greckie przeciw dominacji Turcji w latach 1821–1829. Ostatecznie Grecja uzyskała niepodległość w roku 1832.
Rok 1830
Do szczególnie wielu liberalnych i narodowych zrywów doszło w roku 1830. Jako pierwsza wybuchła paryska rewolucja lipcowa i choć nie doprowadziła ona do ponownego proklamowania we Francji republiki, spowodowała jednak detronizację konserwatywnego Karola X, który schronił się w Wielkiej Brytanii, a następnie w Austrii. Jego miejsce zajął dotychczasowy książę orleański, Ludwik Filip z bocznej linii Burbonów, który rezygnując z religijnej legitymizacji swej władzy, przyjął tytuł króla Francuzów, a nie Francji. Znacznie bardziej liberalne oblicze tzw. monarchii lipcowej zapowiadały także rychłe zmiany w Karcie konstytucyjnej.
Belgia, od 1815 r. połączona z Holandią w Królestwo Niderlandów, przeżywała okres szybkiej industrializacji, co nie pozostawało bez wpływu na aspiracje zamieszkujących ją Walonów i Flamandów. Pod koniec sierpnia 1830 r. wzniecili oni powstanie, przeciw któremu podjęły próbę interwencji wojska holenderskie, lecz okazała się ona nieskuteczna. Zapewne gdyby nie rewolucyjny chaos w Paryżu, po stronie frankofońskich Walonów wystąpiliby Francuzi, co z kolei Anglicy mogliby uznać za naruszenie swych interesów. Przebiegiem wypadków zainteresowana była także Rosja – z uwagi na pokrewieństwo łączące rodzinę cara Aleksandra I z panującą w Niderlandach dynastią orańską.
Zbrojnej interwencji przeszkodziło jednak największe pod względem militarnym wystąpienie w 1830 r. – powstanie listopadowe w Królestwie Polskim. Nie miało ono jednak charakteru liberalnego, ale narodowy. W tej sytuacji zwołano międzynarodową konferencję w Londynie i dzięki brytyjskiej mediacji mocarstwa zawarły ugodę, wskutek której w 1831 r. utworzone zostało niepodległe Królestwo Belgii, mające – wzorem Szwajcarii – zachowywać neutralność w konfliktach międzynarodowych. Rok 1830 przyniósł również wiele mniejszych wystąpień, przede wszystkim we Włoszech i Niemczech. Jednak wszystkie, poza rewolucją lipcową we Francji i powstaniem belgijskim, zakończyły się porażkami, rozwiewając nadzieję na triumf liberalizmu i zasady suwerenności narodów w skali całego kontynentu.
Wysłuchaj audiobooka – fragmentów aktu fundacyjnego Młodej Europy oraz tekstu Szatan i rewolucja Friedricha Karla Ludwiga von Hallera (niemieckiego ekonomisty i prawnika, ideologa konserwatyzmu)
My, niżej podpisani, ludzie postępu i wolności, wierząc w równość i braterstwo Ludów,
Wierząc nadto:
Że ludzkość przeznaczona jest do dążenia przez ciągły postęp i pod władzą powszechnego moralnego prawa ku wolnemu i harmonijnemu rozwijaniu władz swoich i ku spełnieniu powołania swego dla świata.
Że celu tego dopnie jedynie przez czynny udział wszystkich swych członków wolnie stowarzyszonych.
Że stowarzyszenie wolne i rzeczywiste może być zawiązane tylko między równymi, gdyż wszelka nierówność wiedzie za sobą zgwałcenie niepodległości, każde zaś jej zgwałcenie narusza wolność przyzwolenia.
Że Wolność, Równość i Ludzkość są zarówno świętymi - że one w każdym ostatecznym rozwiązaniu towarzyskiego zadania stanowią trzy nietykalne pierwiastki i że wszędzie jeden z nich poświęca się dla dwóch drugich, organizacja prac ludzkich dla dojścia tegoż rozwiązania w samym zarodzie musi być ułomną.
Przekonani:
Że lubo jeden jest tylko cel ostateczny, do którego dąży ludzkość, i lubo zasady ogólne, które w dążności do tego celu powinny kierować ludzkie rodziny, są jednostajne, tysiące dróg jednak otwartych jest przed postępem.
Przekonani:
Że każdy człowiek i Lud każdy ma szczególne swoje powołanie do spełnienia, które gruntując jego własną indywidualność, wspiera tym samym dokonanie przeznaczeń ludzkość całą obejmujących.
Przekonani na koniec:
Że stowarzyszenie ludzi i ludów powinno łączyć rękojmię wolnego wykonywania misji indywidualnej z kierunkiem ku rozwinięciu misji ogólnej.
Silni prawami naszymi człowieka i Obywatela, silni sumieniem i mandatem, jaki Bóg i ludzkość nadaje tym, co ramiona swoje, umysł i byt własny poświęcić pragną dla świętej sprawy postępu Ludów.
Po zawiązaniu się w stowarzyszenia narodowe, wolne i niepodległe, pierwsze zarody Młodej Polski, Młodych Niemiec i Młodych Włoch.
Zebrani wspólnie i zgodnie dla sprawy ogólnej piętnastego dnia miesiąca kwietnia 1834 roku - z ręką na sercu, a z wiarą w przyszłość postanowiliśmy, co następuje:
Młode Niemcy, Młoda Polska i Młode Włochy, Stowarzyszenia Republikańskie, dążące do jednego celu Ludzkości, z jednąż wiarą w wolność, równość i postęp, łączą się braterstwem dziś i na zawsze we wszystkim […]
Rewolucja, jak Szatan, przebiera się w postać anioła światła i sprawiedliwości; prawi wiele o oświacie i prawie, aczkolwiek nienawidzi ona wszelkiej gruntownej wiedzy, że światła - ciemność, z ciemności - światło czyni, dobre - złem, złe - dobrem nazywa, przyrodzonemu prawu naturalnemu przeczy, natomiast swych zwolenników krępuje niewolniczym łańcuchem bezprawnych ustaw ludzkich. Stara się ona, podobnie jak Szatan, kusić przez pozór dobra, miesza śmiertelną truciznę do słodkiego wina, potajemnie rozciąga swe sieci i ukrywa wędkę pod najrozmaitszymi, nęcącymi wabikami […]
Rewolucja, czyli duch czasu, wyróżnia się dalej właśnie przez wszystkie namiętności, których nie można nawet usprawiedliwić ludzką ułomnością bądź pociągiem ku wszystkim ziemskim dobrom i uciechom, które natomiast posiadają iście szatański charakter i po wsze czasy, przez wszystkie ludy, były przypisywane złemu demonowi, wrogowi wszystkiego, co dobre. Jej zwolennicy są opętani przez jakąś straszną nienawiść do Boga, jako Najwyższego i źródła łask wszelkich, potęga którego jest najbardziej dobroczynna, prawo zaś którego jest najłagodniejsze, najlżejsze ze wszystkich; opanowani są oni nie mniejszą również zajadłością względem Jego [Boga] sług i przyjaciół, przez równie nieprzejednaną nienawiść względem wszystkich podrzędnych dobroczyńców, opiekunów i przewodników ludzi, których duch czasu przedstawia jako zbójów i ciemiężycieli, zwłaszcza zaś - względem wszystkich głosicieli prawdy i sprawiedliwości, gdyż są oni istotnie jego [ducha czasu, czyli rewolucji] śmiertelnymi wrogami i nawołują ludzi, by się nawzajem kochali i sobie dobrze czynili.
Słowem, duch czasu, dziecię Szatana, przedstawia nam w zwycięskim swym pochodzie i jako pomnik swej mądrości, świat ruin i gruzów; tworzenie zaś i utrzymywanie nigdy nie będzie jego udziałem; przekleństwo ciąży na wszystkich jego poczynaniach; jego zapoczątkowania dają się porównać, jak w legendzie, z pracą Syzyfa, który potępiony był w taki sposób, że musiał zawsze i wiecznie wciągać kamień młyński na górę, który jednak wciąż opadał na dół i często przygniatał robotników. Nic nie jest trwałe, wszystko się nie udaje i wciąż musi być na nowo rozpoczynane: konstytucje, prawa, regulaminy itd. wszystko to ulega ciągłej zmianie, poddane jest wiecznej rewizji i każda późniejsza próba daje zazwyczaj jeszcze gorsze wyniki od poczynań wcześniejszych. Nieprzerwanie się tworzy i niszczy, znowu buduje i znowu rujnuje, albowiem duch czasu, jako duch zniszczenia, nie może ścierpieć swych własnych tworów, albo, co właściwiej, nie jest mu i to wiecznie, zgodnie z jego naturą, sądzone tworzyć i utrzymywać […]
Jeśli zakłada się, że suwerenność narodu jest nieograniczona, stwarza się i pozostawia przypadkowi w społeczeństwie ludzkim stopień władzy zbyt wysoki sam w sobie i który jest złem, gdziekolwiek go nie umieścić. Powierzcie go jednemu, kilku, wszystkim, a nie przestanie być złem. Obarczacie winą sprawujących tę władzę i, w zależności od okoliczności, oskarżacie kolejno monarchię, arystokrację, demokrację, rządy mieszane, system przedstawicielski. Popełniacie błąd: to stopień siły, a nie dysponujących tą siłą należy oskarżać. Srożyć należy się przeciw broni, a nie przeciw ramieniu. Istnieją masy zbyt ciężkie dla ludzkiej dłoni.
Błąd tych, którzy w dobrej wierze, z umiłowania wolności, przyznali suwerenności narodu władzę bez granic, wynika ze sposobu, w jaki ukształtowane zostały ich przekonania w dziedzinie polityki. Dostrzegli w historii niewielką liczbę ludzi lub nawet jednego człowieka w posiadaniu potężnej władzy, która wyrządzała wiele zła; ale ich gniew skierował się przeciwko posiadającym władzę, a nie przeciwko samej władzy. Zamiast ją zniszczyć, pomyśleli jedynie o przemieszczeniu jej. Była to plaga, a oni potraktowali ją jako zdobycz. Wyposażyli w nią całe społeczeństwo. Od niego przeszła ona nieuchronnie w ręce większości, od większości w ręce kilku ludzi, a często w ręce jednego człowieka; wyrządzała tyleż samo zła co przedtem i mnożyły się przykłady, obiekcje, argumenty i fakty przeciwko wszystkim instytucjom politycznym.
Friedrich Karl Ludwig von Haller (1768‑1854) - niemiecki prawnik i ekonomista, z pochodzenia Szwajcar, ideolog konserwatyzmu.
Wyjaśnij, na jakim systemie wartości założyciele Młodej Europy oparli jej program.
Opisz, jak i dlaczego wiek autorów wpływał na kształt ich poglądów.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z przytoczonym niżej fragmentem tekstu jednego z myślicieli przełomu XVIII i XIX w., a następnie określ, czy był on konserwatystą, czy liberałem. Uzasadnij odpowiedź.
Historia idei politycznych. Wybór tekstów[…] wszelki rząd jest absolutny i z chwilą, gdy można się mu przeciwstawić pod pretekstem omyłki czy niesprawiedliwości – przestaje istnieć. […] Gdy forma monarchiczna raz została ustalona, nieomylność jest już tylko koniecznym następstwem supremacji, albo powiedzmy raczej, że jest to jedna i ta sama rzecz pod dwiema różnymi nazwami. […] Tak więc, przyjąwszy, że jedność jest konieczna, nie można zarzucać błędu papieżowi – choćby nawet mylił się istotnie – tak jak nie można zarzucać go władcom świeckim, którzy nigdy nie rościli sobie pretensji do nieomylności.
Źródło: Historia idei politycznych. Wybór tekstów, red. S. Filipowicz, A. Mielczarek, K. Pieliński, M. Tański, Warszawa 2012, s. 650.
Zapoznaj się z poniższym obrazem z 1830 r., nawiązującym do wydarzeń z okresu rewolucji lipcowej we Francji, a następnie zinterpretuj jego przesłanie.
Deklaracja niepodległości Grecji ze stycznia 1822 rokuNaród grecki bierze niebo i ziemię na świadka, że mimo straszliwego jarzma ottomańskiego, które grozi mu unicestwieniem, wciąż istnieje. Odparłszy przemoc jedynie dzięki odwadze swych synów, ogłasza dziś przed Bogiem i przed ludźmi – za pomocą organu swych prawowitych przedstawicieli zgromadzonych na kongresie narodowym – swą polityczną niepodległość. Wojna ta jest wojną narodową i świętą; jej jedynym celem jest przywrócenie istnienia narodu i jego ponowne włączenie w prawa własności, honoru i życia, które są udziałem ludów cywilizowanych. Czyż Grecy, jako jedyni spośród Europejczyków, mieliby być wykluczeni jako niegodni tych praw, które Bóg ustanowił dla wszystkich ludzi? Czy też byliby skazani ze swej natury na wieczne niewolnictwo, które by utrwalało rabunki i mordy? I czyż siła brutalna barbarzyńskich hord, które – nigdy nie prowokowane – przybywają poprzedzone rzezią, pozostawiają po sobie ducha zniszczenia, by osiąść pośrodku nas, mogłaby być kiedykolwiek zalegalizowana przez prawo narodów Europy?
Kierując się tymi zasadami i pewni naszych praw, pragniemy i domagamy się ponownego włączenia nas do związku europejskiego, w którym nasza religia, nasze obyczaje i nasze położenie wzywają nas do złączenia się z wielką rodziną chrześcijańską. Zgodnie zmierzamy wspólnie ku naszemu wyzwoleniu z silnym postanowieniem go lub pogrzebania na zawsze naszych nieszczęść pod wielką ruiną godną naszych przodków.
Źródło: Deklaracja niepodległości Grecji ze stycznia 1822 roku, [w:] Jean Carpentier, François Lebrun, Historia Europy, tłum. T. Szafrański, Warszawa 1994, s. 245.
Wyjaśnij, jakie działania władz państwowych wobec kultury w latach 20. XIX w. ilustrują źródła.
Słownik
(z łac. census – spis, szacowanie np. majątku) podstawa do zaliczenia do grona obywateli; najczęstszym cenzusem był cenzus majątkowy, a więc wymóg posiadania odpowiedniego majątku
(z ros. diekabr – grudzień) członkowie tajnych organizacji rosyjskich, Związku Północnego i Związku Południowego, którzy próbowali dokonać przewrotu politycznego w Rosji w grudniu 1825 r. i obalić władzę cara Mikołaja I
(z łac. Francus – Frank + gr. phone – głos, dźwięk) dotyczący społeczeństwa francuskojęzycznego; frankofonizacja – uleganie/poddawanie wpływowi języka francuskiego
(łac. legitimus – legalny, prawowity) uzasadnienie albo podstawa prawna do działania danej władzy
(z łac. liberalis – wolnościowy, od liber – wolny) ideologia i kierunek polityczny uznający wolność za wartość nadrzędną; przeciwstawia się uciskowi i łamaniu wolności jednostki. Do podstawowych wartości liberalnych zalicza się wartości demokratyczne, prawa obywatelskie, własność prywatną i wolny rynek; liberalizm powstał w epoce oświecenia i był wyrazem niezgody na absolutyzm oraz istniejący porządek feudalny
(z łac. conservare – zachowywać) postawa charakteryzująca się przywiązaniem do istniejącego porządku, tradycyjnych wartości, obyczajów, praw czy ustroju politycznego oraz niechętnym stosunkiem do gwałtownych zmian i nowości. Jako filozofia, która narodziła się na przełomie XVIII i XIX w., konserwatyzm był skierowany przeciw myśli oświeceniowej; jako ideologia polityczna występował przeciw rewolucji i opowiadał się za ancien régime
włoski ruch skierowany przeciw absolutyzmowi, rozpowszechniony w Europie w pierwszej połowie XIX w.
(franc. Les Trois Glorieuses – trzy dni chwały) rewolucja we Francji w 1830 r.; w jej wyniku został obalony Karol X; spowodowała ożywienie ruchów rewolucyjnych w Europie
(ang. supremacy z łac. supremus – najwyższy) zwierzchnictwo, wyższość, przewaga nad kimś lub nad czymś