Europa i świat po kongresie wiedeńskim
Wojna krymska
Kongres wiedeński ustalił porządek europejski, ale nie rozwiązał kwestii wschodniej, czyli losów chylącego się ku upadkowi imperium osmańskiego. Ta właśnie sprawa doprowadziła do załamania się zgodnej do tej pory współpracy pomiędzy Rosją, Austrią i Prusami, a w konsekwencji do wojny krymskiej, która zakończyła okres europejskiej hegemonii Rosji i Austrii oraz dotychczasowego porządku wiedeńskiego.
Opiszesz, dlaczego załamało się Święte Przymierze.
Przeanalizujesz, dlaczego szczytna idea, jaką była ochrona miejsc kultu, stała się pretekstem do wybuchu wojny.
Scharakteryzujesz, kto zyskał, a kto stracił na międzynarodowym konflikcie i wojnie krymskiej.
Ekspansja Rosji na południe
W XVIII w. Turcja padła ofiarą agresji zewnętrznej − ze strony Austrii i przede wszystkim Rosji – zaś od początku XIX stulecia imperium od wewnątrz rozsadzały aspiracje narodowe Greków, Rumunów, Słowian Południowych (Serbów, Czarnogórców, Bułgarów i Macedończyków) i Ormian. Narody bałkańskie (m.in. Grecy) liczyły na pomoc z zewnątrz, przede wszystkim ze strony Rosji, z którą łączyło je wyznanie prawosławne. Dla Wielkiej Brytanii natomiast ekspansja rosyjska na południe oznaczała niebezpieczeństwo przekroczenia Bosforu i rozszerzenia jej wpływów w basenie Morza Śródziemnego. Stąd niechęć Wielkiej Brytanii do Rosji.
Wojna rosyjsko‑turecka w latach 1807–1812 ożywiła greckie nadzieje, jako że w otoczeniu cara Aleksandra I nie brakło Greków. Rosja, m.in., ze względów politycznych i ekonomicznych, ale także z powodu łączących ją więzi z greckim prawosławiem, wspierała niepodległościowe aspiracje Grecji, dlatego wielu Greków, uciekających z Imperium Osmańskiego znalazło tu schronienie. Rosyjskie zwycięstwo nad Napoleonem dało im wiarę, że nowe mocarstwo nie pozostawi ich na łasce muzułmańskich Turków. Na próby zawiązywania tajnych zrzeszeń Turcy odpowiedzieli rzezią Greków w Stambule. W 1821 r. były adiutant Aleksandra I, Aleksandros Ipsilantis, dał hasło do wybuchu powstania narodowego, a rok później Zgromadzenie Narodowe ogłosiło niepodległość Grecji. W wojnie tej wzięli udział liczni obcokrajowcy, m.in. angielski poeta lord George Gordon Byron. Sułtan wezwał na pomoc wojska paszy Egiptu Muhammada Alego, które opanowały niemal całą Grecję. W 1827 r. interweniowały Anglia, Francja i Rosja. Połączone floty rozbiły Turków w bitwie pod Navarino. Na lądzie gen. Iwan Paskiewicz zajął Armenię, a w 1829 r. gen. Iwan Dybicz – Adrianopol. Konferencja londyńska w 1830 r. zatwierdziła niepodległość Grecji oraz wymusiła na Turcji zgodę na autonomię Serbii, Mołdawii i Wołoszczyzny. Te dwie ostatnie krainy znalazły się pod czasową okupacją rosyjską.
Rosyjski protektorat nad Turcją
Muhammad Ali pod pozorem odszkodowania za straty poniesione w walkach o Grecję zażądał od sułtana rekompensaty terytorialnej. Formalny pasza tureckiego Egiptu faktycznie stworzył suwerenne państwo egipskie, obejmujące na południu Sudan, na wschodzie Półwysep Arabski z Mekką i Medyną, a teraz sięgał po Palestynę i Syrię. W 1831 r. wybuchła wojna egipsko‑turecka, w której Turcja ponosiła klęski. Desperacko szukając pomocy na zewnątrz, sułtan zawarł układ z Rosją. W zamian za skuteczną pomoc cesarz rosyjski został protektorem imperium osmańskiego. Gdy w 1839 r. Muhammad Ali próbował zasiąść na tronie sułtańskim, wystąpiły przeciw niemu Anglia, Austria, Prusy i Rosja. Do wojny nie doszło, w Egipcie bowiem wybuchły bunty inspirowane przez Anglików. Pokonany Muhammad Ali musiał zlikwidować flotę i otworzyć swój kraj dla angielskiego handlu, co przekreśliło próby rozwinięcia przemysłu w Egipcie. Uratowana Turcja również zawarła korzystne dla Anglii układy handlowe, licząc, że ta będzie przeciwwagą dla Rosji. Wydarzenia te ujawniły słabość imperium osmańskiego i skłoniły narody bałkańskie do działań na rzecz wyzwolenia. Rosja czuła niedosyt zdobyczy i Mikołaj I czekał na dogodną okazję, by zbrojnie rozprawić się z Turcją. Wywoływało to nie tylko zaniepokojenie Anglików, ale także Austrii, która na Bałkanach miała własne interesy.
Nieudana próba industrializacji Egiptu
Muhammad Ali, w przeciwieństwie do innych władców tureckich, finansując budowę potęgi militarnej swego kraju, nie poprzestawał wyłącznie na łupieniu poddanych ogromnymi podatkami. Sprowadził do kraju specjalistów francuskich, wśród nich inżynierów, którzy w egipskim władcy upatrywali oświeconego despoty, zapowiadanego przez ich mistrza, utopijnego socjalistę Claude’a de Saint‑Simona. Szczególnie ważne okazało się jednak sprowadzenie do Egiptu najszlachetniejszej odmiany bawełny przez producenta tkanin i agronoma Louisa-Alexisa Jumela. Zbierana przez egipskich fellachów (rolników) na nowo tworzonych plantacjach i sprzedawana państwu po zaniżonych cenach, była następnie eksportowana przez państwowy monopol. Pewien udział w eksporcie miały tkaniny wytwarzane na sprowadzonych z Anglii, a z czasem też kopiowanych maszynach. Wpływy z lukratywnego handlu zasilały budżet wojska: flotę, armię i szkolnictwo.
Ocena działań Muhammada Alego zależy w dużej mierze od poglądów historyków. Zaciekli przeciwnicy europejskiego kolonializmu winą za ostateczne niepowodzenie industrializacji Egiptu, który mimo tych wysiłków pozostał państwem prowincjonalnym i tylko naśladującym Europę Zachodnią, obarczają Anglię. To ona bowiem zmusiła afrykańskie państwo do zniesienia barier celnych, co stało się początkiem końca tamtejszego przemysłu włókienniczego. Inni podkreślają, że przędza egipska była marnej jakości, choć surowiec uchodził za najszlachetniejszy z dostępnych. Winią za to niewłaściwą konserwację maszyn oraz niskie kwalifikacje robotników. Jeszcze inni zwracają uwagę, że przemysł w Egipcie powstał na mocy odgórnego zarządzenia. Początkowo w fabrykach pracowali niewolnicy, których z czasem zastąpiono przymusowo zatrudnianymi mieszkańcami wsi. A tego rodzaju praca z reguły nie była wysokiej jakości. Sytuację pogarszała wszechobecna korupcja i rosnąca liczba kradzieży. Wydaje się więc, że każde z tych tłumaczeń zawiera cząstkę prawdy, za główną przyczynę niepowodzenia industrializacji Egiptu należy jednak uznać brak odpowiedniej siły roboczej, czyli – zgodnie z dzisiejszą terminologią ekonomiczną – kapitału ludzkiego.
Wojna krymska i koniec Świętego Przymierza
Do wojny krymskiej doszło w latach 1853–1856. Jedną z głównych przyczyn konfliktu były dążenia Rosji do rozszerzenia swoich wpływów ekonomicznych w Turcji, zwłaszcza przejęcia kontroli nad ważnymi cieśninami czarnomorskimi – Bosfor i Dardanele. Bezpośrednim pretekstem stała się turecka odmowa zgody na rosyjski protektorat nad miejscami świętymi w Palestynie. Pewni swej siły militarnej Rosjanie zaatakowali Turcję. Liczyli przy tym na poparcie Austrii, która winna okazać wdzięczność za pomoc na Węgrzech w 1849 roku. Agresywna polityka Mikołaja I wywołała interwencję angielsko‑francuską. Sprzymierzone wojska wylądowały na Krymie i obległy Sewastopol. Przewaga techniczna leżała po stronie angielsko‑francuskiej, ale niezwykle trudne warunki przedłużały walki. Większość z blisko 500 tys. ofiar wojny po obu stronach zmarła z powodu chorób. W 1855 r. padł Sewastopol, zmarł też Mikołaj I. Po obu stronach zabrakło determinacji do kontynuowania walk. Rosjan zaskoczyła wroga postawa Austrii, która obawiała się, że rosyjska okupacja Mołdawii i Wołoszczyzny odetnie ujście Dunaju. Francuzi z kolei byli zadowoleni z rozbicia sojuszu rosyjsko‑austriackiego i pragnęli wykorzystać to we Włoszech.
Wstępny pokój zawarto w Wiedniu w 1856 r., a traktaty podpisano w Paryżu. Na ich mocy Mołdawia i Wołoszczyzna, połączone w 1861 r. w jedną prowincję – Rumunię, stały się praktycznie niezależne od Turcji. Podobny status uzyskała Czarnogóra, a Serbia poszerzyła zakres autonomii. Rosja utraciła zdobycze na Kaukazie. Aleksander II przystał na te warunki, wojna bowiem ujawniła słabość Rosji i potrzebę gruntownych reform. W obawie, by Francja nie podnosiła sprawy polskiej, w 1859 r. obiecał Napoleonowi III bliżej nieokreślone poszerzenie swobód dla Polaków. W zamian przyrzekł nie udzielać pomocy Austrii, gdyby doszło do konfliktu z Francją − Święte Przymierze zostało rozbite.
Aby podsumować temat wojny krymskiej zapoznaj się z filmem:
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1XUDBDATXQHE
Nagranie filmowe dotyczące kwestii wschodniej i wojny krymskiej.
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia
Wymień skutki, jakie przyniosła Europie wojna krymska.
W wojnie krymskiej po stronie aliantów brało udział wielu Polaków. Wyjaśnij, co Polacy mogli osiągnąć dzięki poparciu mocarstw zachodnich. Weź pod uwagę skutki oraz czas, w jakim toczyła się wojna krymska.
Trenuj i ćwicz
Wskaż właściwe dokończenia zdań.
Zapoznaj się z poniższymi źródłami i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło A
Wojna krymska, czyli szachy pod SewastopolemKu zaskoczeniu Rosjan armada brytyjsko‑francusko‑turecka obrała za swój cel Krym i Sewastopol. Szok potęgowała interesująca okoliczność – alianci wylądowali w Eupatorii we wrześniu, porze raczej nietypowej dla operacji wojennych. Było to dla dowodzącego w tym rejonie ks. Mienszykowa dużym zaskoczeniem. Pospiesznie zebrano oddziały mające za zadanie zepchnięcia wroga do morza. Okazja nadarzyła się 20 września 1854 r. nad rzeką Alma.
Było to ciekawe starcie starego z nowym. Obie armie różniła nie tylko taktyka (angielska linia i francuski szyk kolumnowo‑tyralierski przeciwko zwartym rosyjskim kolumnom), ale i uzbrojenie. Rosjanie używali w dalszym ciągu tradycyjnych muszkietów skałkowych, zaś sprzymierzeni – gwintowanych karabinów kapiszonowych, dzięki którym mogli zadawać Rosjanom straty, nie wchodząc w zasięg ich broni. Nie zmieniło to faktu, że bitwa była niezwykle zacięta. Główne walki stoczono o tzw. Wielką Redutę, która przechodziła z rąk do rąk. Ostatecznie utrzymali ją Brytyjczycy, zaś część wojsk rosyjskich wycofała się w wyniku… spaceru lorda Raglana! W czasie bitwy wybrał się on na Wzgórze Telegraficzne, aby lepiej widzieć jej przebieg. Pozycja była tak znakomita, ze nakazał zatoczenie baterii dział polowych na to stanowisko. Ich ogień zaskoczył Rosjan, którzy uznali się za oskrzydlonych i rozpoczęli odwrót. Szarża kawalerii w tym momencie zakończyłaby działania na Krymie – jednak jej brytyjski dowódca George Bingham, 3. lord Lucan, nie zrealizował tego zadania. Spotkał się potem z surową reprymendą Raglana, a piechurzy zaczęli od tego dnia drwić z kawalerzystów, nazywając ich dowódcę „Lordem Patrzalskim” ([Lord Look On]).
Źródło: Michał Staniszewski, Wojna krymska, czyli szachy pod Sewastopolem, 2013. Cytat za: https://histmag.org/Wojna-krymska-czyli-szachy-pod-Sewastopolem-8518 [dostęp 17.06.2021].
Źródło B
Zapoznaj się z poniższymi źródłami i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło A
Wojna krymska i jej konsekwencje – część IIPo odniesionym zwycięstwie rozpoczęto silne ostrzeliwanie Sewastopola ze wszystkich stron. Wojska sojusznicze podczas szturmu liczyły około 173 tys. z czego 100 tys. to Francuzi, 45 tys. to Anglicy, 15 tys. Włosi oraz 7 tys. Turcy. Rosjanie liczyli zaś zaledwie 75 tys. Skutki takich działań nie kazały na siebie długo czekać. Codziennie ginęło od 500 do 2000 Rosjan, a ciągłe poczucie zagrożenia i gotowości bojowej prowadziło do wyczerpania i obniżało gotowość do decydującego starcia. Ostateczna klęska nadeszła wraz z atakiem podjętym 24 sierpnia. Szturm skierowano na Kurhan Małachowski. Francuzi pod dowództwem gen. MacMahona zdobyli I i II Bastion oraz wyparli Rosjan z Kurhanu. I choć gen. Chrulew próbował atakować, musiał pogodzić się z klęską. Po tym wydarzeniu Gorczakow podjął decyzję o przejściu wojsk rosyjskich do Dzielnicy Północnej, która miała charakter cywilny i pozbawiona była fortyfikacji. Oznaczało to upadek Sewastopola po 349- dniowej obronie. W ostatecznym bombardowaniu nie wzięły udziału okręty sojusznicze z powodu sztormu, z wyjątkiem pojedynczych okrętów z działami moździerzowymi. Okręty rosyjskie zaś, które znajdowały się w zatoce Kilen, wspierały swoje wojska. Szczególnie odznaczyły się okręty: „Władimir”, „Odiessa” i „ Chersones”. Ważnym skutkiem przegranej Rosjan były działania podjęte przez nich z nocy 28/29 sierpnia, kiedy to przystąpili do zatapiania swojej floty. Wysadzono również wszystkie magazyny i fortyfikacje znajdujące się w porcie. Ostateczny atak kosztował sojuszników ok. 7560 żołnierzy, a Rosjan 12 200 żołnierzy. Ocalałe wojska zgromadzono w Bachczysaraju, który liczył 110 tys., jednak nie myślano o atakowaniu sojuszników, a jedynie o podejmowaniu działań obronnych. Po zdobyciu Sewastopola działania wojenne straciły na sile.
Źródło: Iwona Górnicka, Wojna krymska i jej konsekwencje – część II, 2014. Cytat za: https://historykon.pl/wojna-krymska-i-jej-konsekwencje-czesc-ii/.
Źródło B
Wojna krymska i jej konsekwencje – część IIWojna krymska, przynosząc Rosji przegraną, spowodowała dla niej utratę prestiżu. Dotąd bowiem Rosja zawsze wygrywała i budziła szacunek wśród innych państw. Teraz zaś ujawniły się w niej wszystkiej jej niedostatki. Okazało się bowiem, że rosyjska armia nie jest już tak dobra jak kiedyś. W swoich planach poszerzania władzy i terytorium zapomniano bowiem o jej modernizacji i nie zwracano uwagi na zmiany, jakie zachodziły na polach bitwy. Zdawał sobie z tego sprawę … (a), który rozpoczął proces modernizacji swojego państwa. Jest on znany jako … (b). Skutkiem było m in. złagodzenie cenzury, nadanie większej autonomii uniwersytetom, wzrost liczebności szkół. Zreformowano sądownictwo, wprowadzając niezawisłość sądów, jawność przewodów sądowych czy prawo do obrony w sądach. Reformom uległ także samorząd miejski. Najważniejszą reformą była reforma włościańska z 1861 roku. W jej wyniku zniesiono niewolę chłopów – nie można było już ich sprzedawać ani darować. Ziemi nie otrzymali od razu, lecz musieli ją wykupić. Chłopi z braku środków nie mogli tego dokonać, dlatego państwo pomagało im, udzielając pożyczki, którą musieli spłacić w ratach. Zniesiono daniny w naturze i powinności chłopskie wobec dworu. Od tej pory wszystkie samodzielnie zawierane umowy przez chłopa nabierały również mocy prawnej. Reforma ta przyczyniła się do procesu powstania wolnego rynku oraz gospodarki kapitalistycznej. Drugą ważną reformą była reforma wojskowa. Pobór miał się teraz odbywać co roku, drogą losowania. Czas służby wynosił 6 lat dla wojsk lądowych, a 7 dla marynarki. Po odbyciu służby trafiano do rezerwy odpowiednio 9- i 3‑letniej. Skrócenie służby umożliwiło przeszkolenie większej ilości żołnierzy, a tym samym wzmacniało siły i liczebność wojska w razie mobilizacji. Dzięki tym zmianom Rosja wkraczała w nowoczesność.
Źródło: Iwona Górnicka, Wojna krymska i jej konsekwencje – część II, 2014. Cytat za: https://historykon.pl/wojna-krymska-i-jej-konsekwencje-czesc-ii/.
Źródło C
Słownik
(gr. autonomia – samorząd, od autos – sam + nomos – prawo) prawo jakiejś zbiorowości do samodzielnego rozstrzygania swoich spraw wewnętrznych; samodzielność i niezależność w decydowaniu o sobie
cieśnina Morza Śródziemnego położona między europejskim Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą
(z arab. fallach) w krajach arabskich (głównie w Egipcie) nazwa rolnika
(z ang. industrialisation, z łac. industria – pierwotnie w znaczeniu pracowitości, celowego działania) rozwój przemysłu, proces przekształcania się społeczeństwa tradycyjnego w społeczeństwo przemysłowe
(z ang. colonialism od łac. colonia – osada rolnicza, colonus – rolnik) polityka państw europejskich polegająca na utrzymywaniu w zależności politycznej i ekonomicznej państw słabiej rozwiniętych na kontynencie azjatyckim i afrykańskim; rozwinęła się w XIX w.
(z łac. lucrativus – dochodowy, korzystny, od lucrum – zysk, korzyść) przynoszący duże zyski (definicja na podstawie słownika PWN)
(z gr. monos – jeden + polein – sprzedawać) rynek, na którym dominuje tylko jeden przedsiębiorca/jeden kraj, dla innych zaś istnieją bariery utrudniające wejście i prowadzenie działalności handlowej
(także: basza; tur. paşa) tytuł wysokich urzędników (np. gubernatorów prowincji) oraz dostojników wojskowych w Turcji osmańskiej
(z łac. protector – obrońca, opiekun) wpływowa lub zamożna osoba popierająca coś lub protegująca kogoś (definicja na podstawie słownika PWN)
(z arab. sulṭān) tytuł władcy używany w państwach muzułmańskich, m.in. przez Seldżuków, mameluckich władców Egiptu i monarchów osmańskich
sojusz mocarstw europejskich zawiązany po kongresie wiedeńskim, którego najważniejszym celem było zachowanie status quo w Europie po czasach rewolucyjnego zamętu; jego trzon stanowiły Rosja, Austria i Prusy, w 1818 r. dołączyła Francja; kilkukrotnie podejmowało działania na rzecz tłumienia różnych ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych; w dobie powstania greckiego Rosja i Francja z czasem zaczęły łamać zasady Świętego Przymierza