Ilustracja przedstawia orzechy włoskie leżące na stercie. Posiadają owalny kształt, mają chropowatą powierzchnię. Są podzielone na dwie połówki, które połączone są ze sobą czarnym szwem biegnącym wzdłuż wypukłości.
Ilustracja przedstawia orzechy włoskie leżące na stercie. Posiadają owalny kształt, mają chropowatą powierzchnię. Są podzielone na dwie połówki, które połączone są ze sobą czarnym szwem biegnącym wzdłuż wypukłości.
Podsumowanie wątku 7
Owoce orzecha włoskiego (Juglans regia) pokryte są zieloną, mięsistą i niejadalną owocnią, wewnątrz której znajduje się pestka, potocznie zwana orzechem. Twardą okrywę orzecha tworzą komórki kamienne będące wytworami tkanki wzmacniającej – sklerenchymy.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Streszczenie wątku 7
Tkanki roślinne
Tkanka to zespół komórek o wspólnym pochodzeniu, zwykle podobnej budowie i pełniących określone funkcje w organizmie. Tkanki roślinne klasyfikuje się, m.in. ze względu na:
pochodzenie: pierwotne i wtórne;
aktywność podziałową: merystematyczne (twórcze) i stałe;
złożoność budowy: proste i złożone;
pełnione funkcje, m.in: okrywające, miękiszowe, wzmacniające i przewodzące.
Tkanki merystematyczne
Tkanki merystematyczne pierwotne (merystemy pierwotne) stanowią grupy komórek o charakterze embrionalnym, tworzących stożek wzrostu pędu i korzenia, a u niektórych roślin także merystem interkalarny. Wynikiem ich aktywności jest budowa pierwotna rośliny.
Tkanki merystematyczne wtórne (merystemy wtórne) powstają z żywych komórek tkanek stałych w wyniku ich odróżnicowania i uzyskania zdolności do podziałów. Należą do nich kambium i fellogen, uczestniczące w powstawaniu wtórnej budowy anatomicznej roślin oraz tkanka archesporialna i zabliźniająca.
Tkanki okrywające
Tkanki okrywające znajdują się na powierzchni organów. Chronią roślinę przed:
nadmierną utratą wody;
uszkodzeniami mechanicznymi;
wnikaniem drobnoustrojów;
niekorzystnym działaniem temperatury.
W organach o budowie pierwotnej funkcję okrywającą pełni skórka (epiderma - pokrywa pęd, a ryzoderma - korzeń). Wytworami epidermy są aparaty szparkowe, włoski i kolce, natomiast ryzodermy - włośniki.
RW1BJjOCVvRAK
Ilustracja przedstawia trzy rysunki zielonych aparatów szparkowych w powiększeniu mikroskopowym. Pierwszy od góry to widok otwartej szparki. Dwie stykające się końcami, nerkowate komórki mają wewnątrz liczne zielone organelle – chloroplasty. Między nimi widać otwór. Poniżej ukazano schemat aparatu szparkowego w przekroju. Pod aparatem szparkowym znajduje się w liściu wolna duża przestrzeń. Otaczają ją komórki z chloroplastami. Po prawej stronie, w kole, znajduje się fotografia mikroskopowa skórki z aparatami szparkowymi. Znajdują się one pomiędzy prostokątnymi komórkami skórki.
Aparat szparkowy. Tworzą go dwie komórki zawierające chloroplasty. Przestrzeń pomiędzy nimi to szparka, która może się otwierać i zamykać. Przez szparki zachodzi wymiana gazów między rośliną i środowiskiem oraz wyparowywanie wody. Mikroskop świetlny, powiększenie 100×
Źródło: Doc. RNDr. Josef Reischig, CSc., Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
RzxeoC9nxGY7O
Ilustracja przedstawia po lewej schematyczny przekrój przez wydłużoną komórkę – włośnik, oznaczony kolorem błękitnym. Wciska się on pomiędzy brązowe grudki gleby. Po prawej fotografia pojedynczego, niewielkiego korzenia grochu z wyrastającymi z niego prostopadle cienkimi, licznymi włośnikami. Włośniki gęsto wyrastają z korzenia, nie ma ich jedynie na górnym i dolnym jego odcinku.
Włośniki – rurkowate uwypuklenia komórek skórki korzenia. Mają cienkie ściany, co umożliwia sprawne pobieranie wody i soli mineralnych z gleby. Duża liczba włośników zwiększa powierzchnię wchłaniania wody przez korzeń
Źródło: Louisa Howard (Dartmouth electron microscope facility), Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1KCci5KDJhtT
Dwie czarno‑białe fotografie z mikroskopu elektronowego przedstawiają dwa rodzaje włosków wystających nad powierzchnię skórki. Po lewej stronie przedstawiony jest jednokomórkowy włosek wydzielniczy pokrzywy. Fotografia przedstawia kilka włosków. Są one cienkie, odstają od liścia prostopadle. Nad fotografią znajduje się schematyczny rysunek włoska, składającego się z jednej komórki, grubszej u podstawy i zwężającej się ku górze, ale zakończonej niewielką główką. Po prawej stronie ukazano wielokomórkowe włoski wydzielnicze pelargonii. Są grube, z wydatną kulistą główką. Nad fotografią znajduje się schematyczny rysunek włoska gruczołowego, na którym widać tworzące go komórki o zróżnicowanym kształcie.
Włoski – jednokomórkowe lub wielokomórkowe wytwory skórki. Pełnią różne funkcje: chronią przed nadmiernym parowaniem wody, nasłonecznieniem lub zimnem. Skaningowy mikroskop elektronowy, powiększenie 100× i 400×
Źródło: Emmanuel Boutet (Wikimedia Commons), Louisa Howard (Wikimedia Commons), Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 2.5.
W starszych organach o budowie wtórnej, epiderma jest zastępowana przez wtórną tkankę okrywającą - perydermę, która zbudowana jest z fellemu (korka), fellogenu (miazgi korkotwórczej) i fellodermy (miękiszu korkowego**)**.
Tkanki miękiszowe i wzmacniające
Tkanka miękiszowa występuje we wszystkich organach rośliny. Ze względu na pełnione funkcje wyróżnia się:
miękisz zasadniczy (wypełnia przestrzenie między innymi tkankami);
miękisz powietrzny (pozwala na przewietrzanie wnętrza rośliny, u roślin wodnych zwiększa wyporność organów).
W liściach wielu roślin dwuliściennych miękisz asymilacyjny jest zróżnicowany na:
miękisz palisadowy, zbudowany z wydłużonych, ściśle ułożonych komórek zawierających liczne chloroplasty;
miękisz gąbczasty, zbudowany z luźniej rozmieszczonych komórek, między którymi występują liczne przestwory ułatwiające wymianę gazową.
Tkanki wzmacniające pełnią funkcje mechaniczne, nadając roślinom niezbędną wytrzymałość i elastyczność. Wyróżnia się dwa rodzaje tkanek wzmacniających: kolenchymę i sklerenchymę.
R18EZbd3L7yd5
Na zdjęciu spod mikroskopu świetlnego w powiększeniu czterystukrotnym widoczna jest kolenchyma (zwarcica). Składa się z ułożonych w rzędach, przylegających do siebie wielokształtnych komórek z wybarwioną na zielono ścianą komórkową. Na ilustracji znajdują się cyfry – po kliknięciu na każdą z nich rozwija się opis:
1. Zbudowana z żywych komórek,
2. Kształt komórek: wydłużony o zwężonych końcach,
3. Ściana komórkowa: pierwotna zbudowana z celulozy,
4. Struktura: zwarta – pomiędzy komórkami brak przestworów międzykomórkowych,
5. Właściwości mechaniczne: odporna na rozerwanie, elastyczna,
6. Występowanie: młode części roślin,
7. Pochodzenie: tkanka pierwotna.
Na zdjęciu spod mikroskopu świetlnego w powiększeniu czterystukrotnym widoczna jest kolenchyma (zwarcica). Składa się z ułożonych w rzędach, przylegających do siebie wielokształtnych komórek z wybarwioną na zielono ścianą komórkową. Na ilustracji znajdują się cyfry – po kliknięciu na każdą z nich rozwija się opis:
1. Zbudowana z żywych komórek,
2. Kształt komórek: wydłużony o zwężonych końcach,
3. Ściana komórkowa: pierwotna zbudowana z celulozy,
4. Struktura: zwarta – pomiędzy komórkami brak przestworów międzykomórkowych,
5. Właściwości mechaniczne: odporna na rozerwanie, elastyczna,
6. Występowanie: młode części roślin,
7. Pochodzenie: tkanka pierwotna.
Kolenchyma (zwarcica). Fotografia spod mikroskopu świetlnego, powiększenie 400×.
Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Wikimedia Commons, domena publiczna.
RNniAqxbwmJM6
Na zdjęciu spod mikroskopu świetlnego w powiększeniu czterystukrotnym widoczna jest sklerenchyma (twardzica). Nad grupą przylegających do siebie komórek o brązowej ścianie komórkowej widać ułożone bezładnie, wielokształtne komórki z wybarwioną na czerwono grubą ścianą komórkową. Na ilustracji znajdują się cyfry – po kliknięciu na każdą z nich rozwija się opis:
1. Zbudowana z martwych komórek, rzadko żywych,
2. Kształt komórek: wydłużony o zwężonych końcach, równowymiarowy lub nieregularny,
3. Ściana komórkowa: wtórna, zbudowana z celulozy i inkrustowana ligniną,
4. Struktura: zwarta – pomiędzy komórkami brak przestworów międzykomórkowych,
5. Właściwości mechaniczne: odporna na zginanie i rozciąganie,
6. Występowanie: starsze części roślin,
7. Pochodzenie: tkanka pierwotna lub wtórna.
Na zdjęciu spod mikroskopu świetlnego w powiększeniu czterystukrotnym widoczna jest sklerenchyma (twardzica). Nad grupą przylegających do siebie komórek o brązowej ścianie komórkowej widać ułożone bezładnie, wielokształtne komórki z wybarwioną na czerwono grubą ścianą komórkową. Na ilustracji znajdują się cyfry – po kliknięciu na każdą z nich rozwija się opis:
1. Zbudowana z martwych komórek, rzadko żywych,
2. Kształt komórek: wydłużony o zwężonych końcach, równowymiarowy lub nieregularny,
3. Ściana komórkowa: wtórna, zbudowana z celulozy i inkrustowana ligniną,
4. Struktura: zwarta – pomiędzy komórkami brak przestworów międzykomórkowych,
5. Właściwości mechaniczne: odporna na zginanie i rozciąganie,
6. Występowanie: starsze części roślin,
7. Pochodzenie: tkanka pierwotna lub wtórna.
Sklerenchyma (twardzica). Fotografia spod mikroskopu świetlnego, powiększenie 400×.
Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Tkanki przewodzące
Tkanki przewodzące tworzą system transportu wewnętrznego rośliny. Są tkankami złożonymi, ponieważ składają się z kilku typów komórek współdziałających ze sobą. Wyróżnia się: drewno (ksylem) - transportujące wodę i sole mineralne oraz łyko (floem) - transportujące produkty fotosyntezy.
Elementami przewodzącymi drewna są cewki i człony naczyń. W stanie dojrzałym są to komórki martwe, o silnie zgrubiałych i zdrewniałych ścianach. Człony naczyń tworzą długie ciągi przewodzące nazywane naczyniami. W skład drewna wchodzą również: miękisz drzewny i pełniące funkcje mechaniczne - włókna drzewne.
RqTbBgj9MFHE1
Ilustracja przedstawia jasnobrązowe, silnie wydłużone komórki. Są one ściśle ułożone. Niektóre są mniejsze i zawierają jądro. Inne, zwane naczyniami, w ścianach mają liczne, małe otworki. Ta tkanka przewodzi wodę. Jest to drewno.
Drewno – schemat budowy
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R7hHHRGMASGJe
Fotografia mikroskopowa przedstawia wiele komórek w różnych kolorach. To przekrój przez zdrewniałą gałązkę. Powiększenie obok wskazuje naczynia, wielokątne komórki o ścianach wybarwionych na liliowo.
Drewno – obraz mikroskopowy. Mikroskop świetlny, obraz po lewej: powiększenie 100×, obraz po prawej: powiększenie 400×
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., PanSG (Wikimedia Commons), 石川 Shihchuan (Flickr), licencja: CC BY-SA 4.0.
Rlqty2PPlAH4g
Ilustracja przedstawia długie, rurkowate komórki. Między nimi w poziomie znajdują się ściany z licznymi otworami. Ta tkanka to łyko, które przewodzi różne substancje. Z boku ukazano wydłużone komórki naczyń z błękitną zawartością.
Łyko – schemat budowy
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
RZuMBQTSk5p44
Fotografia mikroskopowa przedstawia łyko w dużym zbliżeniu. Komórki są wybarwione na różowo i podpisane: komórki sitowe.
Łyko – obraz z mikroskopu świetlnego, powiększenie 1000×
Źródło: Marzena Sujkowska (Tomorrow Sp. z o.o.), licencja: CC BY 3.0.
Elementami przewodzącymi łyka są komórki sitowe lub człony rurek sitowych, tworzące rurki sitowe. Człony rurek sitowych są żywe, jednak nie posiadają jądra komórkowego i większości organelli. Z członami rurek sitowych współpracują komórki towarzyszące (przyrurkowe), które zawierają jądro i pozostałe organelle. Uczestniczą one w utrzymaniu metabolizmu członów rurek sitowych oraz w załadunku i rozładunku transportowanych substancji. W skład łyka wchodzą również: miękisz łyka oraz włókna łykowe, pełniące funkcje mechaniczne.
Wiązki przewodzące
Wiązki przewodzące (wiązki łykodrzewne) to pasma tkanek przewodzących składające się z łyka i drewna. W zależności od położenia względem siebie części sitowej i części naczyniowej wyróżnia się wiązki przewodzące: promieniste, koncentryczne i kolateralne.
Organy roślinne
Organ to część rośliny o o charakterystycznej budowie, pełniąca określone funkcje.
Korzeń
Korzeń pełni przede wszystkim funkcję chłonną i mechaniczną: pobiera wodę oraz sole mineralne i zakotwicza roślinę w podłożu. Może także magazynować substancje zapasowe, uczestniczyć w rozmnażaniu wegetatywnym oraz wchodzić w związki symbiotyczne z grzybami i mikroorganizmami.
RcqJyrPR8eDp4
Rysunek przedstawia dwie rośliny z różnymi systemami korzeniowymi. Roślina A ma system korzeniowy wiązkowy. Występuje on u zbóż, innych traw oraz roślin tworzących cebule. Wiązki korzeniowe wyglądają jak liczne, cienkie nitki wpuszczone w glebę. Roślina B ma system korzeniowy palowy. Występuje on u iglastych i liściastych drzew i krzewów oraz u wielu roślin zielnych, jak np. burak, chrzan, łubin, fasola. Korzeń przypomina szeroki stożek wpuszczony w glebę, na powierzchni stożka znajdują się liczne, krótkie wypustki.
W pierwotnej budowie korzenia wyróżnia się ryzodermę (skórkę korzenia), korę pierwotną i walec osiowy.
R1TVCN4SRSN2U
Ilustracja interaktywna przedstawia rysunek przekroju przez korzeń. Cyfrą jeden oznaczono najbardziej zewnętrzną warstwę korzenia, skórkę. Jest to tkanka okrywająca korzeń, zbudowana z pojedynczej warstwy ściśle przylegających do siebie, cienkościennych komórek. Na rysunku komórki są białe. Ze skórki odchodzą włośniki, oznaczone cyfrą 2. Są to długie (osiągające kilka milimetrów) wyrostki komórek skórki, za pomocą których roślina pobiera wodę. Numerem 3 oznaczono korę pierwotną, czyli część korzenia, w której komórkach gromadzona jest skrobia i inne substancje zapasowe. Przez komórki kory pierwotnej woda przenika ze skórki do centrum korzenia. Na rysunku komórki kory pierwotnej są okrągłe i żółte. Przylegają do siebie. W centrum korzenia znajduje się walec osiowy (oznaczony cyfrą 6). Jest to centralna część korzenia, w której przebiegają naprzemiennie pasma wiązek przewodzących. Walec osiowy oddzielony jest od kory pierwotnej pojedynczą warstwą komórek, z której biorą początek korzenie boczne. Warstwa ta na rysunku jest oznaczona jasnobrązowym kolorem. Wewnątrz niej znajdują się: drewno – oznaczona numerem 5 tkanka przewodząca wodę z solami mineralnymi oraz łyko – oznaczona numerem 4 tkanka przewodząca rozpuszczone w wodzie substancje pokarmowe. Drewno na rysunku oznaczone jest kolorem niebieskim. Okrągłe, duże komórki tej tkanki układają się w kształt plusa. Pomiędzy ramionami tego plusa przebiega w czterech skupieniach łyko, oznaczone jasnożółtym kolorem.
Ilustracja interaktywna przedstawia rysunek przekroju przez korzeń. Cyfrą jeden oznaczono najbardziej zewnętrzną warstwę korzenia, skórkę. Jest to tkanka okrywająca korzeń, zbudowana z pojedynczej warstwy ściśle przylegających do siebie, cienkościennych komórek. Na rysunku komórki są białe. Ze skórki odchodzą włośniki, oznaczone cyfrą 2. Są to długie (osiągające kilka milimetrów) wyrostki komórek skórki, za pomocą których roślina pobiera wodę. Numerem 3 oznaczono korę pierwotną, czyli część korzenia, w której komórkach gromadzona jest skrobia i inne substancje zapasowe. Przez komórki kory pierwotnej woda przenika ze skórki do centrum korzenia. Na rysunku komórki kory pierwotnej są okrągłe i żółte. Przylegają do siebie. W centrum korzenia znajduje się walec osiowy (oznaczony cyfrą 6). Jest to centralna część korzenia, w której przebiegają naprzemiennie pasma wiązek przewodzących. Walec osiowy oddzielony jest od kory pierwotnej pojedynczą warstwą komórek, z której biorą początek korzenie boczne. Warstwa ta na rysunku jest oznaczona jasnobrązowym kolorem. Wewnątrz niej znajdują się: drewno – oznaczona numerem 5 tkanka przewodząca wodę z solami mineralnymi oraz łyko – oznaczona numerem 4 tkanka przewodząca rozpuszczone w wodzie substancje pokarmowe. Drewno na rysunku oznaczone jest kolorem niebieskim. Okrągłe, duże komórki tej tkanki układają się w kształt plusa. Pomiędzy ramionami tego plusa przebiega w czterech skupieniach łyko, oznaczone jasnożółtym kolorem.
Budowa wewnętrzna korzenia
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY-SA 3.0.
Wtórny przyrost korzenia rozpoczyna się od powstania pierścienia kambium, które odkłada drewno wtórne do wewnątrz i łyko wtórne na zewnątrz. Z komórek okolnicy powstaje fellogen, który wytwarza perydermę zastępującą ryzodermę i korę pierwotną.
Modyfikacje budowy korzenia
Korzenie mogą zostać przekształcone w związku z pełnieniem dodatkowych funkcji. Wyróżnia się m.in. korzenie spichrzowe, korzenie czepne, korzeniepodporowe i szkarpowe, korzenie oddechowe, korzenie powietrzne, asymilacyjne - przeprowadzające fotosyntezę oraz ssawki (haustoria) - u roślin pasożytniczych wnikają do tkanek gospodarza i pobierają z nich wodę lub związki organiczne.
R1TFrQbRwY0IR
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Łodyga
Łodyga jest główną osią pędu. Podtrzymuje liście, kwiaty i owoce, a także umożliwia transport substancji między korzeniem a liśćmi. Zielone łodygi mogą ponadto przeprowadzać fotosyntezę. Na łodydze występują węzły, z których wyrastają liście, oraz znajdujące się między nimi międzywęźla. Wzrost i rozgałęzianie pędu są związane z działalnością pąka wierzchołkowego i pąków bocznych
R1Jvq0z8KM9cl
Ilustracja przedstawia pęd pomidora z liśćmi, żółtymi kwiatami i czerwonym owocem. Na łodydze zaznaczono jej części. Na szczycie łodygi znajduje się pąk wierzchołkowy. Niżej, po bokach łodygi znajdują się pąki boczne, osadzone nad blizną liściową. Miejsca, z których wyrastają kwiaty i liście, zwane są węzłami, a odcinek łodygi pomiędzy węzłami, międzywęźlem.
Budowa zewnętrzna łodygi
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY-SA 3.0.
W pierwotnej budowie łodygi roślin dwuliściennych wyróżnia się epidermę, korę pierwotną i walec osiowy. W korze pierwotnej mogą występować tkanki miękiszowe i wzmacniające. W walcu osiowym wiązki przewodzące są zwykle rozmieszczone w pierścieniu. Wiązki są najczęściej kolateralne otwarte, czyli zawierają kambium. Wynikiem aktywności kambium, a u niektórych roślin również fellogenu jest wtórny przyrost łodygi na grubość.
R1CYK3YahbhgB
Grafika przedstawia zmiany w budowie anatomicznej łodygi wraz z jej wzrostem. Przedstawiony jest pęd rośliny podzielony na trzy fragmenty oznaczone od najniższego do najwyższego jako przyrost dwuletni, przyrost roczny oraz przyrost tegoroczny. Przedstawiono schematyczną budowę przekrojów pędu. Przyrost tegoroczny charakteryzuje się budową pierwotną. Centrum przekroju stanowią ułożone w okrąg wiązki przewodzące o łezkowatym kształcie zbudowane z drewna pierwotnego i łyka pierwotnego, oddzielonych od siebie cienką warstwą kambium. Wiązki otoczone są od zewnątrz warstwą kory pierwotnej, a ta otoczona jest epidermą. Przyrost roczny charakteryzuje się budową wtórną. W odróżnieniu od budowy pierwotnej, w budowie wtórnej przyrostu rocznego między łykiem pierwotnym a drewnem pierwotnym tworzy się warstwa łyka wtórnego oraz drewna wtórnego. Warstwy te dzieli warstwa kambium. Warstwę kory pierwotnej otacza fellogen. Fellogen otoczony jest przez fellem. W budowie wtórnej przyrostu dwuletniego powstaje kolejna, druga warstwa drewna wtórnego. Stanowi ona drugi słój roczny i znajduje się na zewnątrz pierwszej warstwy drewna wtórnego, stanowiącej pierwszy słój roczny. Fellem ulega pogrubieniu.
Grafika przedstawia zmiany w budowie anatomicznej łodygi wraz z jej wzrostem. Przedstawiony jest pęd rośliny podzielony na trzy fragmenty oznaczone od najniższego do najwyższego jako przyrost dwuletni, przyrost roczny oraz przyrost tegoroczny. Przedstawiono schematyczną budowę przekrojów pędu. Przyrost tegoroczny charakteryzuje się budową pierwotną. Centrum przekroju stanowią ułożone w okrąg wiązki przewodzące o łezkowatym kształcie zbudowane z drewna pierwotnego i łyka pierwotnego, oddzielonych od siebie cienką warstwą kambium. Wiązki otoczone są od zewnątrz warstwą kory pierwotnej, a ta otoczona jest epidermą. Przyrost roczny charakteryzuje się budową wtórną. W odróżnieniu od budowy pierwotnej, w budowie wtórnej przyrostu rocznego między łykiem pierwotnym a drewnem pierwotnym tworzy się warstwa łyka wtórnego oraz drewna wtórnego. Warstwy te dzieli warstwa kambium. Warstwę kory pierwotnej otacza fellogen. Fellogen otoczony jest przez fellem. W budowie wtórnej przyrostu dwuletniego powstaje kolejna, druga warstwa drewna wtórnego. Stanowi ona drugi słój roczny i znajduje się na zewnątrz pierwszej warstwy drewna wtórnego, stanowiącej pierwszy słój roczny. Fellem ulega pogrubieniu.
Przyrost łodygi na grubość.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
W budowie łodyg roślin jednoliściennych nie występuję kora pierwotna, a wiązki przewodzące są typu zamkniętego (bez kambium) i rozproszone na całym przekroju łodygi. Większość łodyg roślin jednoliściennych nie przyrasta na grubość.
Modyfikacje budowy łodygi
Zmodyfikowane łodygi mogą pełnić funkcje spichrzowe, przetrwalne, czepne, asymilacyjne lub obronne.
Rr3GYrJPcqMOS
Fotografia przedstawia dwie podziemne bulwy spichrzowe ziemniaka. Jedna jest przecięta. Bulwy ziemniaka są okrągłe, mają brązową skórkę, w środku są żółtawe.
Fotografia przedstawia kalarepę w ogrodzie. Jej jasna łodyga jest silnie skrócona, kulista. To bulwa nadziemna. Wyrastają z niej ciemnozielone liście.
Bulwa nadziemna kalarepy
Źródło: 4028mdk09, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RyO1DjJ5KWeRy
Fotografia przedstawia cienkie, długie, poziomo ułożone kłącze bambusa. Z łodygi do góry wyrasta zielone źdźbło, a na boki także krótkie korzenie.
Kłącze bambusa
Źródło: Armin Kübelbeck, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RrJ3tNBDTbIoG
Fotografia przedstawia zbliżenie rośliny doniczkowej zielistki. Po prawej znajdują się wąskie, długie liście, a w lewo wyrastają dwie cienkie łodygi z kępą liści na końcu. Są to rozłogi.
Rozłogi zielistki
Źródło: Eptalon, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RU3qBYagOeKzm
Fotografia przedstawia zbliżenie gałązki tarniny z niebieskimi, kulistymi owocami. Między nimi wyrastają krótkie, ostro zakończone ciernie.
Ciernie tarniny
Źródło: nickodoherty, Flickr, licencja: CC BY 2.0.
R1D5wJlWAMGBh
Fotografia przedstawia pergolę, na której rośnie winorośl. W dół zwisają grona zielonych owoców i cienkie, zakręcone wąsy pędowe.
Wąsy pędowe winorośli
Źródło: Luke Jones, Flickr, licencja: CC BY 2.0.
RNS55Mx6a2mov
Ilustracja przedstawia owalne, spłaszczone pędy kaktusa – opuncji. Są zielone, wyrastają z nich w pęczkach kolce.
Gałęziaki opuncji
Źródło: Stan Shebs, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
Liść
Liście są bocznymi organami pędu o ograniczonym wzroście. Ich podstawowymi funkcjami są fotosynteza, wymiana gazowa i regulacja gospodarki wodnej. Sposób rozmieszczenia liści na łodydze określa się jako ulistnienie.
R1dsgU7yexoIA
Na schemacie znajdują się ilustracje obrazujące typy ulistnienia: a) Obrazek przedstawia roślinę o ulistnieniu skrętoległym, które charakteryzuje się tym, że z jednego węzła wyrasta jeden liść, a linia łącząca nasady kolejnych liści ma kształt spiralny – liście są umieszczone spiralnie na obwodzie łodygi. b) Obrazek przedstawia roślinę o ulistnieniu nakrzyżległym. Para liści wyrasta z obu stron łodygi, a kolejna, wyżej położona para również z obu stron łodygi, ale prostopadle do poprzedniej pary i tak na przemian. c) Obrazek przedstawia roślinę o ulistnieniu naprzeciwległym. Składa się z okółków złożonych z dwóch liści wyrastających naprzeciw siebie po obu stronach łodygi. d) Obrazek przedstawia roślinę o ulistnieniu okółkowym. W przypadku tego typu roślin z jednego węzła wyrasta więcej niż jeden liść - na ilustracji widoczne są okółki ośmiolistne. Liście występują obok siebie na obwodzie łodygi.
Typy ulistnienia: a) skrętoległe, b) nakrzyżległe, c) naprzeciwległe, d) okółkowe.
Źródło: Agnieszka Kwiecień, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
Typowy liść składa się z blaszki liściowej, nasady i ogonka liściowego, chociaż nie wszystkie liście mają ogonek (liście siedzące). Liście mogą być pojedyncze lub złożone. W liściu pojedynczym występuje jedna blaszka, która może być niepodzielona albo w różnym stopniu wcięta. Liść złożony składa się z oddzielnych listków osadzonych na wspólnej osi.
R1YWCDSQDNzEG
Ilustracja przedstawia trzy fotografie różnych liści. U góry każda ma kółeczko z rysunkiem blaszki liściowej. Lewa fotografia przedstawia pojedynczy liść lipy, który ma pojedynczą blaszkę liściową osadzoną na krótkim ogonku liściowym. Środkowa fotografia przedstawia dłoniasto rozłożony liść kasztanowca, złożony z kilku blaszek liściowych odchodzących promieniście od ogonka. Liść swoim pokrojem przypomina rozłożoną ludzką rękę. Prawa fotografia przedstawia gałązkę jarzębiny z gronami czerwonych owoców i pierzasto rozłożonymi liśćmi. W tym przypadku blaszki liściowe ułożone są parami po obydwu stronach długiego ogonka liściowego.
Rodzaje blaszek liściowych
Źródło: Aleksandra Ryczkowska, Agnieszka Kwiecień, Alvesgaspar, E. Dronkert, soltenviva, Wikimedia Commons, Flickr, licencja: CC BY-SA 3.0.
Wiązki przewodzące tworzą nerwację, która może być równoległa - typowa dla wielu jednoliściennych, albo siatkowa, zwykle występująca u dwuliściennych.
RSy1aBSQeuIUi
Na rysunku przedstawiono 5 rodzajów użyłkowania liści. 1. Liść całobrzegi o jajowatym kształcie ma użyłkowanie pierzaste. Od głównej żyłki biegnącej przez liść odchodzi wiele mniejszych na boki. Od nich odchodzą w różnych kierunkach mniejsze żyłki, tworząc pierzastą strukturę. 2. Liść piłkowany o kształcie jajowatym z linią brzegu w zręby. Ma użyłkowanie pierzaste. 3. Liść całobrzegi o kształcie lancetowatym ma użyłkowanie równoległe. Żyłki biegną równoległymi prostymi od nasady liścia po wierzchołek. 4. Liść karbowany o kształcie dłoni. Ma użyłkowanie dłoniaste. Od nasady liścia odchodzą 5 głównych żyłek, od nich odchodzą w różnych kierunkach mniejsze. 5. Liść karbowany o kształcie wachlarza. Ma użyłkowanie wachlarzowate. Od nasady liścia żyłki rozchodzą się równoległe po całej powierzchni liścia.
Użyłkowanie liści wielożyłkowych: a, b – pierzaste, c – równoległe, d – dłoniaste, e – wachlarzowate.
Źródło: Agnieszka Kwiecień (Nova), licencja: CC BY 3.0.
W budowie anatomicznej typowego liścia występują: epiderma górna i dolna, wiązki przewodzące oraz miękisz asymilacyjny (mezofil) zróżnicowany na miękisz palisadowy i gąbczasty.
R1GkFaHZIKK4Q
Ilustracja przedstawia zielony liść z zaznaczonymi nerwami liściowymi oraz powiększenie jego fragmentu na szarym tle. Fragment ten pokazuje budowę wewnętrzną w dwóch przekrojach. Poszczególne tkanki oznaczono różnymi kolorami i opisano z boku. Górną powierzchnię liścia tworzy skórka górna zbudowana ze spłaszczonych, ściśle przylegających do siebie komórek. Poniżej znajduje się warstwa podłużnych, ściśle przylegających do siebie komórek ułożonych prostopadle do powierzchni liścia. Jeszcze niżej obecne są owalne komórki rozdzielone dużymi pustymi przestrzeniami. Te dwie tkanki podpisane są jako miękisz. Na środku liścia biegną komórki rurowatego kształtu zebrane w pęczek, tworzące tkankę przewodzącą (czyli nerw) złożoną z drewna i łyka. Spodnią warstwę liścia tworzy skórka dolna, na której występują zgrupowane po dwie komórki szparkowe rozdzielone szparką.
Budowa wnętrza liścia
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0.
Przekształcenia liści
Liśćmi przekształconymi są, m.in. liście spichrzowe, ciernie liściowe, wąsy liściowe, liście pułapkowe i liściaki.
R1SGpWNQOjWsd
Fotografia przedstawia cebule tulipana, zbudowane z liści spichrzowych. Mają one kształt łez. Na zewnątrz widnieje brązowy, pociemniały liść. Na niektórych cebulach widoczne jest pęknięcie pociemniałego zewnętrznego liścia. Spod spodu przebija się jasny liść. Cebule nie posiadają korzeni.
Liście spichrzowe tulipana tworzą cebule
Źródło: brewbooks, Flickr, licencja: CC BY-SA 2.0.
R1QiOQju61PLD
Fotografia przedstawia roślinę rozchodnik. Posiada ona grube, zielone liście o wałkowatym kształcie. Liście wyrastają z cienkich łodyżek i rosną w stosunku do nich prostopadle.
Liście rozchodnika magazynują wodę
Źródło: KENPEI, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
R1KCfVupYR40u
Fotografia przedstawia fragment rośliny groszku. Posiada ona podłużne, wąskie, pozakręcane, zielone wąsy liściowe. Obok widoczne są niezmodyfikowane liście o szerokiej płaskiej blaszce liściowej. Widoczny jest też kwiatostan. Pąk dopiero co się otwiera. Widać rozchylone płatki oraz znajdujące się w środku pręciki.
Wąsy liściowe groszku owijają się wokół podpór
Źródło: Forest and Kim Starr, Flickr, licencja: CC BY 2.0.
R1OXUScVRoLgL
Fotografia przedstawia liść dzbanecznika przekształcony w pułapkę na owady. Ma on kształt dzbanka, na szczycie którego znajduje się otwór otoczony zagiętą do wnętrza, podłużnie żebrowaną, żółtą krawędzią. Część tej krawędzi przechodzi w spłaszczone wieczko rozpostarte nad otworem. Zewnętrzna ściana dzbanka ma kolor żółto‑czerwony, a jego wnętrze jest intensywnie czerwone.
Śliskie ściany i krawędzie liścia dzbanecznika stanowią pułapkę dla owadów
Zdjęcie przedstawia dwa kaktusy o kulistych łodygach, gęsto pokrytych cierniami. Są to liście przekształcone w twarde, ostro zakończone żółtawe wyrostki, pozbawione blaszek liściowych. Kaktusy znajdują się na czarnym, grudkowanym podłożu.
Ciernie chronią kaktusy przed zwierzętami i utratą wody
Źródło: William Warby, Flickr, licencja: CC BY 2.0.
Budowa liści ulega również znacznej modyfikacji w zależności od środowiska życia. Liście kserofitów ograniczają utratę wody, a u sukulentów wykazują również przystosowania do jej magazynowania. Liście higrofitów są cienkie i mają liczne aparaty szparkowe; mogą posiadać hydatody umożliwiające pozbywanie się nadmiaru wody. Liście hydrofitów wykazują przystosowania do życia w wodzie, m.in. redukcję kutykuli oraz występowanie miękiszu powietrznego.
