Tkanki zwierzęce. Tkanka nabłonkowa

R1Q61tC4orcWU

Twoje cele

Opiszesz charakterystyczne cechy budowy tkanek nabłonkowych.
Rozpoznasz na ilustracjach wybrane tkanki nabłonkowe.
Porównasz budowę tkanek nabłonkowych.
Wykażesz związek między budową tkanki nabłonkowej a pełnioną funkcją oraz lokalizacją w organizmie człowieka.

U zwierząt tkankowych występują tkanki – zespoły komórek wraz z wytwarzaną przez nie substancją międzykomórkową, charakteryzujące się podobną budową oraz określoną funkcją, położeniem i pochodzeniem.

Tkanki zwierzęce

Wyróżnia się tkanki: nabłonkową, mięśniową, nerwową, łączną. Każda z tych tkanek ma różne rodzaje.

RbHGNsarqDdR81

W organizmach zwierząt występuje ponad 200 rodzajów komórek, które różnią się budową i pełnionymi funkcjami. Komórki grupują się, tworząc tkanki. Większość tkanek jest zbudowana z dwóch lub trzech rodzajów komórek. Tylko nieliczne składają się z komórek jednego rodzaju, jak np. nabłonek jednowarstwowy płaski pęcherzyków płucnych.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Już wiesz

Połączenia międzykomórkowe w tkankach zwierzęcych

Komórki wielokomórkowych organizmów zwierzęcych kontaktują się przez wyspecjalizowane obszary błony komórkowej, czyli połączenia międzykomórkowe. Tworzą one silne połączenia fizyczne pomiędzy błonami, co umożliwia komórkom wymianę substancji i informacji.

RX421zqt4oA6k

Tkanka nabłonkowa

Nabłonki (łac. epithelium) oddzielają organizm od otaczającego środowiska, wyścielają narządy i jamy ciała, zapewniają wymianę gazową, a także ułatwiają odbiór informacji ze środowiska zewnętrznego. U kręgowców lądowych dodatkowo chronią przed utratą wody.

Tkanka nabłonkowa rozwija się z trzech listków zarodkowych: ektodermy, endodermy i mezodermy.

Wszystkie komórki tkanki nabłonkowej ściśle do siebie przylegają, tworząc zwarty układ. Utrzymywany jest on m.in. dzięki różnego rodzaju połączeniom międzykomórkowym oraz błonie podstawnej – substancji międzykomórkowej zlokalizowanej na granicy nabłonka i tkanki łącznej.

Rzexce5eCYwYz

W tkance nabłonkowej występują wszystkie typy połączeń międzykomórkowych. Charakterystyczne wyłącznie dla nabłonków są połączenia zamykające, pozostałe rodzaje występują także w różnych tkankach nienabłonkowych.

Źródło: Neil Campbell i in., Biologia, tłum. K. Stobrawa i in., Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2014, s. 121, ryc. 6.32, Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Tkanka nabłonkowa może być zbudowana z jednej warstwy lub wielu warstw komórek. Nabłonki wielowarstwowe tworzące powłokę ciała kręgowców noszą nazwę naskórka. Mogą się przekształcać w różne twory nabłonkowe, m.in. gruczoły czy włosy.

R4OE0Y4lpooTl

Nabłonek jednowarstwowy sześcienny pobrany z kanalików nerkowych. Fotografia spod mikroskopu kontrastowo‑fazowego, powiększenie 200×.

Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Flickr, domena publiczna.

Budowa tkanki nabłonkowej

R1PL2zxgRsbzg

Nabłonki pokrywające ciało organizmu mają dwie różniące się powierzchnie: szczytową i podstawną. Powierzchnia szczytowa jest wolna i zwrócona w stronę środowiska lub jam ciała, często pokryta wystającymi, wyspecjalizowanymi strukturami pełniącymi określone funkcje. Powierzchnia podstawna spoczywa na cienkiej płytce substancji międzykomórkowej – błonie podstawnej, która jest wytworem komórek nabłonka i składa się głównie z kolagenowych włókien białkowych.

Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Komórki nabłonkowe są zdolne do podziałów, więc tkanka nabłonkowa posiada duże zdolności regeneracyjne. Komórki nabłonkowe nie są unaczynione, a substancje pokarmowe i tlen pobierają z leżących pod nimi tkanek (najczęściej jest to tkanka łączna) dzięki przepuszczalnej błonie podstawnej. Nabłonek może być wyspecjalizowany w jednej funkcji lub pełnić równocześnie kilka.

Funkcje nabłonków

RAUX6CE7LT82Q

Ciekawostka

U kręgowców tkanki nabłonkowe rozwijają się ze wszystkich typów listków zarodkowych. Nabłonek jamy ustnej i odbytu powstaje z ektodermy, nabłonek wyścielający światło układu oddechowego i przewodu pokarmowego – z endodermy, a wyścielający naczynia krwionośne, jamy ciała oraz układ moczowo‑płciowy – z mezodermy.

Rodzaje tkanek nabłonkowych

RUClKylIxJbph1

Podział tkanek nabłonkowych.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Tkanka nabłonkowa może składać się tylko z jednej warstwy komórek (zarówno u bezkręgowców, jak i kręgowców) albo być wielowarstwowa (jedynie u kręgowców). Nabłonek jednowarstwowy występuje tam, gdzie zachodzi dyfuzja, wydzielanie lub wchłanianie substancji, nabłonek wielowarstwowy zaś – w miejscach wymagających ochrony.

Komórki budujące nabłonek mogą być płaskie o wielokątnym kształcie, sześcienne (kostkowe, brukowe) o wielokątnej podstawie – przypominające kształtem kostkę do gry, a także walcowate (cylindryczne) – przypominające słupki lub kolumny.

RjKFz3l8sVs9M1

Grafika przedstawia poszczególne rodzaje nabłonków z opisami: 1. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego płaskiego. Komórki są płaskie, ułożone w jednej warstwie. Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną w postaci niewielkich ułożonych ściśle formacji i komórki z umieszczonymi w środku jądrami. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego tegoż nabłonka ujęty z góry. Komórki nabłonka są wielokątne, ściśle ułożone jedna przy drugiej. 2. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego sześciennego. Komórki mają sześcienny kształt, jądra komórkowe ułożone są centralnie. Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną, komórki przypominające w budowie sześciany ze znajdującymi się w środku jądrami. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego nabłonka ujęty z góry. Komórki tworzą kwadratowe skupiska na obrysie elipsy. Widoczne w środku są jądra komórkowe. 3. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego walcowatego. Na modelu pokazano tkankę łączną, komórki kielichowate, błonę podstawną, jajowate komórki nabłonkowe z jądrami w centrum oraz rzęskami na powierzchni wolnej. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego ujęty z góry. Komórki ustawione są pionowo koło siebie jednak koło drugiej. W środku znajdują się jądra komórkowe. 4. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego wielorzędowego. Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną, komórki nabłonkowe z jądrami komórkowymi i rzęskami na powierzchni wolnej. Nabłonek jest zbudowany z dwóch rodzajów komórek: wysokich w kształcie graniastosłupów oraz niskich, klinowatych. Oba rodzaje komórek kontaktują się z błoną podstawną, jednak ich jądra leżą na różnej wysokości, tworząc rzędy – sprawia to, że tkanka wydaje się mieć wielowarstwową strukturę. Komórki wysokie na swej szczytowej powierzchni mogą mieć rzęski, których jednokierunkowe ruchy przemieszczają różne substancje (nabłonek migawkowy). Z prawej fragment obrazu mikroskopowego nabłonka ujęty z góry. Komórki umieszczone są przeciwstawnie jedna przy drugiej, na wierzchu posiadają niewielkie rzęski. 5. Ilustracja przedstawia model nabłonka wielowarstwowego płaskiego; Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną i piętrzące się warstwowo jedna na drugiej komórki płaskie z jądrami. Warstwa jest zbudowana z kilku warstw komórek ułożonych w warstwach spłaszczających się i obumierających w miarę oddalania od błony podstawnej. Ma zdolności regeneracyjne dzięki warstwie rozrodczej zlokalizowanej przy błonie podstawnej. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego tegoż nabłonka ujęty z góry. Widoczne są warstwowo ułożone komórki z jądrami.

Budowa i lokalizacja różnych rodzajów nabłonków.

Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Englishsquare.pl Sp. z o.o., www.flickr.com, licencja: CC BY-SA 3.0.

Rfhh0soTWyuqZ

Nabłonek jednowarstwowy płaski. Zdjęcie ściany torbieli spod mikroskopu, powiększenie 200×.

Źródło: Mikael Häggström, M.D., Wikimedia Commons, licencja: CC 0 1.0.

RgCd4HR4jJFPA

Przekrój poprzeczny przez kanalik nerkowy wyścielony nabłonkiem jednowarstwowym sześciennym. Powiększenie 400×.

Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Wikimedia Commons, licencja: CC 0 1.0.

R1Tf9WWSAs9Vf

Nabłonek jednowarstwowy walcowaty. Przekrój poprzeczny przez ścianę jelita ssaka. Powiększenie 400×.

Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Wikimedia Commons, licencja: CC 0 1.0.

REVBCP5Y3phAt

Na zdjęciu mikroskopowym znajduje się nabłonek wielowarstwowy płaski znajdujący się w przełyku w powiększeniu dwustukrotnym. Komórki mają nieregularny ksztłayy, ciemnoróżowe ściany komórkowe i jaśniejsze wnętrze oraz fioletowe jądra komórkowe. Występują jedna koło drugiej. — Nabłonek wielowarstwowy płaski w przełyku. Mikroskop kontrastowo‑fazowy, powiększenie 200×.
Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Flickr, domena publiczna.

bg‑blue

Zapoznaj się z grafiką interaktywną i wykonaj polecenia.

R4jRPqXjPypc31

Schemat przedstawia budowę różnych rodzajów nabłonków. Cyfrą 1 oznaczony jest nabłonek jednowarstwowy płaski. Składa się on tylko z jednej warstwy komórek przylegających do siebie, o spłaszczonej strukturze. Wewnątrz komórek znajduje się jądro komórkowe. Warstwa znajdująca się głębiej nazywana jest błoną podstawną. Po kliknięciu na cyfrę rozwija się opis: Komórki w nabłonku tego rodzaju są silnie spłaszczone z centralnie umieszczonymi jądrami. U człowieka buduje on między innymi pęcherzyki płucne, występuje też w naczyniach krwionośnych. Cyfrą 2 oznaczony jest nabłonek wielowarstwowy płaski. Warstwa zewnętrzna składa się z kilku warstw komórek – im wyżej znajduje się warstwa komórek, tym bardziej jest ona spłaszczona. Warstwa znajdująca się głębiej nazywana jest błoną podstawną. Po kliknięciu na cyfrę rozwija się opis: Jest zbudowany z kilku warstw komórek. Warstwę zewnętrzną tworzą silnie spłaszczone komórki. U człowieka ten rodzaj nabłonka występuje m.in. na powierzchni ciała – buduje naskórek. Cyfrą 3 oznaczony jest nabłonek jednowarstwowy sześcienny. Warstwa zewnętrzna składa się z jednej warstwy komórek, które mają kształt sześcianu. Warstwa znajdująca się głębiej nazywana jest błoną podstawną. Po kliknięciu na cyfrę rozwija się opis: Jest zbudowany z komórek, które przypominają kształtem sześcian. Ich jądra są usytuowane centralnie. Nabłonek tego rodzaju wydziela i wchłania substancje; u człowieka wyściela przewody wyprowadzające gruczołów i kanaliki nerkowe. Cyfrą 4 oznaczono nabłonek jednowarstwowy walcowaty. Warstwa zewnętrzna jest zbudowana z jednej warstwy podłużnych komórek z zaokrąglonymi końcami. W dolnej części każdej komórki znajduje się jądro komórkowe. Warstwa znajdująca się głębiej nazywana jest błoną podstawną. Po kliknięciu na cyfrę rozwija się opis: Główne funkcje nabłonka walcowatego to wchłanianie i wydzielanie substancji. U człowieka wyściela on niektóre odcinki przewodu pokarmowego. Na samym dole schematu cyfrą 6 oznaczono nabłonek jednowarstwowy wielorzędowy zwany rzęskowym lub migawkowym. Składa się z dwóch naprzemiennie występujących, przeplatających się ze sobą warstw komórek. Jedna warstwa jest zbudowana z podłużnych struktur, szerszych na górze i zakończonych rzęskami oraz węższych na dole. We wnętrzu każdej z komórek występuje fioletowe jądro komórkowe. Druga warstwa zbudowana jest z mniejszych komórek i przeplata się z pierwszą warstwą. Warstwa znajdująca się głębiej nazywana jest błoną podstawną. Po kliknięciu na cyfrę rozwija się opis: Komórki w nabłonku rzęskowym mają rzęski lub wici, dzięki którym mogą transportować substancje po swojej powierzchni. Nabłonek ten wyściela drogi oddechowe. Obok wcześniej wspomnianych schematów znajdują się w powiększeniu dwa schematy budowy nabłonka jednowarstwowego wielorzędowego. Pierwsza ilustracja pokazuje przekrój poprzeczny, w którym widoczne są naprzemiennie występujące dwie warstwy komórek o stożkowatych kształtach; w ich środku znajduje się jądro komórkowe. Na ilustracji umieszczona jest cyfra 5, po kliknięciu na nią rozwija się opis: Jądra w nabłonku wielorzędowym znajdują się przy podstawie komórki. Poniżej ukazane są komórki nabłonka jednowarstwowego wielorzędowego w widoku z góry. Są to umieszczone koło siebie struktury o nieregularnym kształcie. W każdej z nich znajduje się owalne, fioletowe jądro komórkowe.

Źródło: Englishsquare,.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

Rh50NTGCYtwNq

RQxUSRmwmcerB

Polecenie 2

Rh50NTGCYtwNq

RQxUSRmwmcerB

Polecenie 3

Rh50NTGCYtwNq

RQxUSRmwmcerB

Polecenie 4

R1dG6ue81flaK

bg‑blue

Ciekawostka

Śródbłonek (endothelium) jest wysoce wyspecjalizowaną wyściółką naczyń krwionośnych i limfatycznych, utworzoną z jednej warstwy płaskich komórek nabłonka. W naczyniach krwionośnych komórki śródbłonka spoczywają na kolagenowej błonie podstawnej i są ściśle ułożone dzięki połączeniom zamykającym. Komórki śródbłonka naczyń chłonnych leżą na nieciągłej błonie podstawnej i mają znacznie luźniejszą strukturę. Dzięki temu naczynia limfatyczne są przepuszczalne nawet dla dużych cząsteczek chemicznych, w odróżnieniu od naczyń krwionośnych, które nie przepuszczają żadnych substancji.

Podsumowanie

Tkanka zwierzęca to zespół komórek o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu i określonej funkcji, wraz z wytwarzaną przez nie substancją międzykomórkową.
Wyróżnia się cztery główne rodzaje tkanek: nabłonkową, mięśniową, nerwową oraz łączną.
Komórki w tkankach kontaktują się ze sobą poprzez wyspecjalizowane połączenia międzykomórkowe, które zapewniają wytrzymałość mechaniczną oraz umożliwiają wymianę substancji i informacji.
Tkanka nabłonkowa charakteryzuje się zwartym układem ściśle przylegających do siebie komórek, które spoczywają na tzw. błonie podstawnej (warstwie substancji oddzielającej nabłonek od tkanki łącznej).
Nabłonki wywodzą się ze wszystkich trzech listków zarodkowych: ektodermy, endodermy i mezodermy.
Tkanka ta jest nieunaczyniona; tlen i substancje odżywcze pobiera drogą dyfuzji z leżącej pod nią tkanki łącznej poprzez błonę podstawną.
Nabłonki posiadają wysokie zdolności regeneracyjne dzięki stałej zdolności komórek do podziałów.
Ze względu na liczbę warstw wyróżnia się nabłonki:
- jednowarstwowe (występują u wszystkich zwierząt) – typowe dla miejsc, gdzie zachodzi dyfuzja, wchłanianie lub wydzielanie;
- wielowarstwowe (występują tylko u kręgowców) – pełnią głównie funkcje ochronne (np. naskórek).
Ze względu na kształt komórek nabłonki dzielą się na: płaskie (wielokątne), sześcienne (kostkowe) oraz walcowate (cylindryczne).
Główne funkcje nabłonków to: ochronna (oddzielanie od środowiska, ochrona przed utratą wody), transportująca (wymiana gazowa, wchłanianie), wydzielnicza (tworzenie gruczołów) oraz zmysłowa (odbiór bodźców).
U kręgowców nabłonki wielowarstwowe mogą wytwarzać dodatkowe struktury, takie jak włosy czy gruczoły.

Ćwiczenia utrwalające

Rw6renkO86kXn

Ćwiczenie 1

Przyporządkuj opisy tkanek do ich nazw. Tkanka nabłonkowa Możliwe odpowiedzi: 1. Tkanka ta składa się z komórek, które odbierają bodźce i przetwarzają je na impulsy nerwowe, przesyłane do gruczołów, mięśni lub innych neuronów., 2. Zasadniczą cechą tej tkanki jest luźne ułożenie komórek w wytwarzanej przez nie substancji międzykomórkowej. Substancja międzykomórkowa zawiera wiele włókien białkowych, od których zależą właściwości tkanki. Pełni ona funkcje podporowe dla pozostałych tkanek i zapewnia spójność tkanek w narządach., 3. Komórki ułożone na błonie podstawnej ściśle do siebie przylegają, tworząc zwartą barierę ochronną, nieprzepuszczalną dla ciał obcych oraz zabezpieczającą przed utratą płynów. Tworzą jedno- lub wielowarstwowe powierzchnie. Tkanka nerwowa Możliwe odpowiedzi: 1. Tkanka ta składa się z komórek, które odbierają bodźce i przetwarzają je na impulsy nerwowe, przesyłane do gruczołów, mięśni lub innych neuronów., 2. Zasadniczą cechą tej tkanki jest luźne ułożenie komórek w wytwarzanej przez nie substancji międzykomórkowej. Substancja międzykomórkowa zawiera wiele włókien białkowych, od których zależą właściwości tkanki. Pełni ona funkcje podporowe dla pozostałych tkanek i zapewnia spójność tkanek w narządach., 3. Komórki ułożone na błonie podstawnej ściśle do siebie przylegają, tworząc zwartą barierę ochronną, nieprzepuszczalną dla ciał obcych oraz zabezpieczającą przed utratą płynów. Tworzą jedno- lub wielowarstwowe powierzchnie. Tkanka łączna Możliwe odpowiedzi: 1. Tkanka ta składa się z komórek, które odbierają bodźce i przetwarzają je na impulsy nerwowe, przesyłane do gruczołów, mięśni lub innych neuronów., 2. Zasadniczą cechą tej tkanki jest luźne ułożenie komórek w wytwarzanej przez nie substancji międzykomórkowej. Substancja międzykomórkowa zawiera wiele włókien białkowych, od których zależą właściwości tkanki. Pełni ona funkcje podporowe dla pozostałych tkanek i zapewnia spójność tkanek w narządach., 3. Komórki ułożone na błonie podstawnej ściśle do siebie przylegają, tworząc zwartą barierę ochronną, nieprzepuszczalną dla ciał obcych oraz zabezpieczającą przed utratą płynów. Tworzą jedno- lub wielowarstwowe powierzchnie.

RN9zyd25NrAwM

Ćwiczenie 2

Ćwiczenie 3

R1c3cUj1xEPvj

Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, www.flickr.com, domena publiczna.

Rtsz0b9l3Wptk

Rt8yyYYFb1Npk

Ćwiczenie 4

Polecenie 5

Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.