Układ powłokowy
Budowa i funkcje skóry
Omówisz elementy budowy skóry człowieka.
Wykażesz związek budowy skóry z pełnionymi funkcjami.
Omówisz wytwory naskórka.
Przedstawisz rolę skóry w syntezie prowitaminy D.
Skóra jest największym i najbardziej widocznym narządem organizmu. Waży 3–4 kg (z tkanką podskórną – ok. 20 kg), a jej powierzchnia u dorosłego człowieka wynosi od 1,5 do 2 mIndeks górny 22. Grubość skóry jest różna – waha się od 0,5 do 4 mm, zależnie od okolicy ciała i stopnia narażenia na działanie czynników zewnętrznych. Składa się z naskórka i skóry właściwej.
Wielowarstwowa budowa nabłonka skutecznie zapobiega utracie wody, gazów i innych substancji z organizmu oraz chroni przed urazami mechanicznymi i wnikaniem drobnoustrojów.
Cechy budowy:
– komórki ułożone w wielu warstwach spłaszczające się w miarę oddalania od błony podstawnej – ten nabłonek może być rogowaciejący lub nierogowaciejący.
Występowanie: powierzchnia ciała kręgowców, rogówka oka, jama gębowa, odbyt, pochwa.
Naskórek
Naskórek stanowi najbardziej zewnętrzną warstwę skóry. Zbudowany jest z nabłonka wielowarstwowego rogowaciejącego. Wyróżnia się w nim dwie główne warstwy: rogową (zrogowaciałą) i rozrodczą.
Warstwa zrogowaciała to najbardziej zewnętrzna część naskórka. Składa się z martwych, spłaszczonych komórek wypełnionych keratynąkeratyną, która zapewnia skórze wytrzymałość mechaniczną i wraz z glikolipidami tworzy nieprzepuszczalną barierę dla wody.
Komórki tej warstwy nieustannie się złuszczają i są zastępowane nowymi, wytworzonymi w warstwie rozrodczej. Wraz ze złuszczającymi się komórkami z powierzchni skóry usuwane są mikroorganizmy oraz zabrudzenia i kurz. W ten sposób naskórek chroni głębiej położone tkanki przed wnikaniem mikroorganizmów chorobotwórczych czy szkodliwych substancji. Procesy obumierania komórek i wypełniania ich keratyną z wiekiem się wydłużają, w wyniku czego warstwa rogowa staje się grubsza, a skóra sucha i mało sprężysta.
Warstwa rozrodcza naskórka znajduje się w jego najgłębszej części. Składa się z żywych komórek, które intensywnie dzielą się mitotycznie, tworząc nowe komórki, które przemieszczają się ku powierzchni ulegając rogowaceniu. W warstwie rozrodczej znajdują się również melanocytymelanocyty odpowiedzialne za produkcję melaniny. Jest to barwnik, który chroni głębiej położone komórki przed szkodliwym działaniem promieniowania ultrafioletowego i neutralizuje wolne rodniki tlenowe, które zmniejszając jędrność skóry.
Wytwory naskórka
Z komórek nabłonkowych naskórka powstają jego wytwory: włosy (m.in. rzęsy, brwi, włosy głowy), paznokcie oraz gruczoły: potowe, łojowe i mlekowe.
- Nazwa kategorii: Wytwory naskórka
- Nazwa kategorii: gruczoły
- Nazwa kategorii: łojowe
- Nazwa kategorii: potowe
- Nazwa kategorii: mlekowe Koniec elementów należących do kategorii gruczoły
- Nazwa kategorii: włosy
- Nazwa kategorii: paznokcie Koniec elementów należących do kategorii Wytwory naskórka
- Elementy należące do kategorii Wytwory naskórka
- Elementy należące do kategorii gruczoły
Włosy są wytworem naskórka charakterystycznym dla ssaków. Włosy ssaków dzieli się na długie włosy ościste (np. szczecina dzika) i krótkie, miękkie włosy wełniste (np. włosy owcy). Owłosienie u większości ssaków tworzy zwartą okrywę, złożoną z obu typów włosów.
W przypadku człowieka liczba włosów jest różna i zależy od okolicy ciała i wieku. Na głowie znajduje się średnio ok. 100–150 tys. mieszków włosowych. Włosy żyją 3–5 lat, po czym wypadają – dziennie gubimy 100–120 włosów. Komórki macierzyste odbudowują następne włosy, które rosną z szybkością 1–1,2 cm na miesiąc.
Włosy pełnią funkcję termoizolacyjną, chronią przed urazami mechanicznymi oraz stanowią narząd dotyku.
Włos składa się z dwóch podstawowych części: łodygi – wystającej ponad powierzchnię skóry – i korzenia – zanurzonego w skórze właściwej. Korzeń leży we wpukleniu naskórka – mieszku włosowym. Kolbowato rozdęta dolna część włosa stanowi opuszkę (cebulkę) włosa. Tu znajdują się komórki macierzyste, które dzieląc się, odpowiadają za wzrost włosa. W zagłębieniu cebulki leży brodawka włosa, zawierająca liczne naczynia krwionośne i limfatyczne, które zaopatrują komórki włosa w substancje odżywcze i tlen.
wytwory naskórka położone w skórze właściwej;
wielokomórkowe, mają postać cewki, na końcu zwiniętej w kłębuszek gruczołowy,
pot, wydzielina gruczołów potowych, zawiera 98% wody, chlorek sodu oraz związki azotowe – amoniak, mocznik i kwas moczowy,
funkcje: wydzielanie potu, udział w termoregulacji, wydalaniu, usuwaniu nadmiaru wody, chroni skórę przed wyschnięciem.
wytwory naskórka położone w skórze właściwej;
wielokomórkowe pęcherzykowe, zlokalizowane przy włosach,
najwięcej gruczołów łojowych występuje na nosie, czole, brodzie, głowie, ramionach, plecach, najmniej na powiekach i pod oczami,
ich wydzielina – łój – jest mieszaniną związków tłuszczowych, które nadają włosom elastyczność, chronią je przed złamaniem i przesuszeniem, natłuszczają naskórek,
łój odprowadzany jest do mieszka włosowego. Skurcz mięśnia przywłosowego wypycha łój z mieszka włosowego na zewnątrz.
wytwory naskórka położone w skórze właściwej;
są przekształconymi gruczołami potowymi;
wielokomórkowe o budowie cewkowej;
funkcje: czynność związana jest głównie z rozrodem, tj. wydzielanie mleka.
Substancje wydzielane przez obumierające komórki naskórka wraz z wydzieliną gruczołów łojowych i potowych tworzą płaszcz hydrolipidowy skóry, którego kwaśne pH (5,0–6,0) chroni głębiej położone komórki przed rozwojem bakterii (na 1 cmIndeks górny 22 skóry żyje ok. 10 mln bakterii) i grzybów. Płaszcz hydrolipidowy zapobiega również przesuszeniu skóry oraz chroni przed mikrourazami.
Skóra właściwa
Skóra właściwa znajduje się pod naskórkiem. Zbudowana jest z tkanki łącznej włóknistej, a jej głównym składnikiem są fibroblasty wytwarzające włókna białkowe: kolagenowekolagenowe i elastynoweelastynowe. Nadają one skórze wytrzymałość mechaniczną i elastyczność. W skórze właściwej możemy wyróżnić dwie główne warstwy: brodawkową i siateczkową.
W skórze właściwej znajdują się liczne naczynia limfatyczne i krwionośne, które zaopatrują komórki skóry w tlen i substancje odżywcze. Uczestniczą również w procesach termoregulacji. Są tu także obecne zakończenia nerwów czuciowych (receptory), odbierające bodźce ze środowiska zewnętrznego, oraz zagłębione wytwory naskórka: włosy i gruczoły.
Receptory skóry człowieka
Receptory skórne to zakończenia nerwów czuciowych, które przesyłają odebrane impulsy do ośrodkowego układu nerwowego.
W skórze znajdują się receptory mechaniczne (mechanoreceptorymechanoreceptory), termiczne (termoreceptorytermoreceptory) i bólowe (nocyceptorynocyceptory).
Wrażliwość różnych obszarów skóry na dotyk, temperaturę i ból jest różna. Miejsca o największej czułości – te, w których zlokalizowanych jest najwięcej receptorów – rozmieszczone są na skórze stosunkowo rzadko. Z pewnym przybliżeniem, gęstość receptorów dotyku i bólu można określić na przykład za pomocą cyrkla, dotykając jednocześnie dwóch punktów na skórze, aby sprawdzić, jaka minimalna odległość między nimi jest jeszcze wyczuwalna.
Tkanka podskórna
Skórę właściwą z głębiej położonymi tkankami łączy tkanka podskórna zbudowana z luźnej tkanki łącznej, która otacza liczne skupiska komórek tłuszczowych. Znajdują się tu naczynia krwionośne, limfatyczne, nerwy, a także dolne odcinki korzeni włosów części wydzielnicze gruczołów potowych oraz niektóre receptory.
Obecność komórek tłuszczowych sprawia, że tkanka podskórna pełni funkcję podściółki tłuszczowej, która tworzy ochronną powłokę dla narządów wewnętrznych, i umożliwia przesuwanie skóry względem leżących pod nią narządów. Stanowi również magazyn związków energetycznych i zapasowych oraz warstwę termoizolacyjną.
Rozmieszczenie i grubość tkanki tłuszczowej zależą od płci, wieku, okolic ciała oraz gospodarki hormonalnej. U niemowląt rozmieszczona jest z reguły równomiernie; u osób dorosłych najwięcej tkanki tłuszczowej odkłada się w okolicach podbrzusza u mężczyzn oraz ud, pośladków i klatki piersiowej u kobiet. Najmniejsza jej ilość występuje na powiekach, wargach, nosie i małżowinie usznej.
Funkcje skóry
Człowiek to jeden z nielicznych gatunków, u których można wyraźnie dostrzec budowę warstwową skóry. Dzięki takiej strukturze i współdziałaniu ze sobą komórek skóra stanowi największy narząd naszego organizmu, składający się z największej liczby elementów. Każda z warstw przystosowana jest do pełnienia różnych funkcji – najważniejsze z nich przedstawiono poniżej.
Podsumowanie
Skóra człowieka zbudowana jest z dwóch głównych warstw: naskórka i skóry właściwej.
Naskórek tworzy barierę ochronną, a jego wierzchnia warstwa – warstwa zrogowaciała – stale się złuszcza dzięki stale dzielącym się komórkom w warstwie rozrodczej.
Skóra właściwa zawiera naczynia krwionośne i limfatyczne, zakończenia nerwowe (receptory), gruczoły (potowe, łojowe i mlekowe), włókna kolagenowe i elastynowe.
Do zrogowaciałych wytworów skóry należą: włosy i paznokcie.
Skóra spełnia wiele istotnych funkcji: chroni organizm przed drobnoustrojami i urazami, uczestniczy w termoregulacji, odbiera bodźce z otoczenia, a także bierze udział w syntezie prowitaminy D₃ pod wpływem promieniowania UVB.
Tkanka podskórna jest rodzajem tkanki łącznej luźnej i tkanki tłuszczowej; pełni funkcje termoizolacyjne, ochrony mechanicznej oraz magazynu tłuszczu jako materiału energetycznego.
Ćwiczenia utrwalające
Uzupełnij tekst na podstawie zamieszczonego poniżej rysunku i własnej wiedzy.
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.