Podsumowanie wątku 12
Streszczenie wątku
Strunowce
Strunowce są trójwarstwowymi, wtóroustymi zwierzętami o symetrii dwubocznej. Na pewnym etapie rozwoju występują u nich najważniejsze cechy wspólnego planu budowy:
struna grzbietowa, czyli elastyczny szkielet osiowy pochodzenia mezodermalnego;
położona nad nią grzbietowa cewka nerwowa;
gardziel ze szczelinami gardzielowymi;
umięśniony ogon położony za otworem odbytowym;
charakterystyczne położenie struktur osiowych: cewka nerwowa leży nad struną grzbietową, a serce i główne naczynia przebiegają po stronie brzusznej.
Strunowce obejmują bezczaszkowce, osłonice i czaszkowce.
U bezczaszkowców struna grzbietowa i cewka nerwowa pozostają obecne przez całe życie. U osłonic typowy plan budowy strunowca jest najlepiej widoczny w stadium larwalnym, natomiast dorosłe osobniki wielu gatunków są osiadłymi filtratorami. Tunika osłonic zawiera tunicynę, polisacharyd podobny do celulozy.
Czaszkowce i kręgowce
Czaszkowce mają czaszkę chroniącą mózgowie, złożone narządy zmysłów, nerwy czaszkowe oraz komórki grzebienia nerwowego, z których rozwijają się liczne elementy głowy i obwodowego układu nerwowego. Do czaszkowców należą śluzice oraz kręgowce.
Cechy kręgowców:
obecność chrzęstnego lub kostnego szkieletu wewnętrznego, który rośnie wraz z organizmem, stanowi miejsce przyczepu mięśni i chroni narządy;
ośrodkowy układ nerwowy zbudowany z mózgu i rdzenia kręgowego leżącego po grzbietowej stronie ciała;
układ krwionośny jest zamknięty, a serce leży po brzusznej stronie ciała;
plan budowy ciała: głowa, tułów i ogon;
dobrze wykształcone mięśnie szkieletowe, które usprawniają poruszanie;
kończyny zlokalizowane na tułowiu;
przynajmniej dwa kanały półkoliste w uchu wewnętrznym.
Ryby
Ryby są wodnymi, zmiennocieplnymi kręgowcami. Ich ciało jest zwykle bocznie spłaszczone i opływowe, przystosowane do poruszania się w wodzie, ale jego kształt zależy od środowiska i trybu życia.
Wyróżnia się ryby kostnoszkieletowe i chrzęstnoszkieletowe.
Narządami ruchu są płetwy parzyste i nieparzyste. Fale skurczów mięśni tułowia i ogona wytwarzają siłę napędową, natomiast płetwy uczestniczą w napędzie, sterowaniu i stabilizacji ciała.
Skóra ryb zawiera wielowarstwowy naskórek z gruczołami śluzowymi oraz skórę właściwą. Łuski większości ryb są wytworami skóry właściwej. U ryb kostnoszkieletowych występują m.in. łuski ganoidalne, cykloidalne i ktenoidalne, a u chrzęstnoszkieletowych łuski plakoidalne.
Szkielet może być chrzęstny lub kostny. Czaszka jest połączona z kręgosłupem w sposób nieruchomy. Aktywnie zdobywanie pokarmu umożliwiło powstanie aparatu szczękowego.
Pęcherz pławny wielu ryb kostnoszkieletowych uczestniczy w regulowaniu wyporności, lecz nie występuje u wszystkich przedstawicieli tej grupy.
Skrzela są zbudowane z dobrze unaczynionych blaszek skrzelowych. Przeciwprądowy przepływ krwi i wody zwiększa skuteczność pobierania tlenu.
Układ krwionośny ryb jest zamknięty i zasadniczo jednoobiegowy. Przez właściwe serce przepływa krew odtlenowana, kierowana następnie do skrzeli. Zatoka żylna i stożek tętniczy lub opuszka tętnicza są strukturami towarzyszącymi sercu.
Proces osmoregulacji różni się w zależności od środowiska życia ryby i jest odmienny u ryb słodkowodnych i słonowodnych. Nerka jest typu śródnercza, a głównym produktem przemiany materii u większości gatunków jest amoniak.
Narząd linii nabocznej odbiera ruchy wody, drgania i zmiany ciśnienia. Ucho wewnętrzne uczestniczy w odbieraniu dźwięków i utrzymaniu równowagi. Akomodacja oka zachodzi przez przemieszczanie się soczewki względem siatkówki.
Większość ryb jest rozdzielnopłciowa. U wielu ryb kostnoszkieletowych występują tarło, zapłodnienie zewnętrzne i jajorodność, natomiast u chrzęstnoszkieletowych zapłodnienie jest wewnętrzne.
Płazy
Współczesne płazy są zmiennocieplnymi czworonogami związanymi przede wszystkim z wilgotnymi środowiskami.
Płazy dzieli się na beznogie, ogoniaste i bezogonowe.
Płazy ogoniaste
Ich cienka, przepuszczalna skóra zawiera liczne gruczoły śluzowe i często jadowe. Skóra uczestniczy w wymianie gazowej i gospodarce wodnej, dlatego płazy są szczególnie wrażliwe na wysychanie oraz zanieczyszczenia środowiska.
Płazy ogoniaste i bezogonowe posiadają cztery kończyny zakończone palcami. Czaszka płazów jest lekka i ażurowa, połączona z kręgosłupem za pomocą dwóch kłykci potylicznych, co pozwala na ruchy głowy tylko w górę i w dół. Nie posiadają klatki piersiowej. Z II łuku skrzelowego wykształciło się strzemiączko.
Dorosłe płazy są drapieżnikami, a ich larwy (kijanki) są zazwyczaj roślinożerne.
Oczy płazów są wyposażone w powieki oraz gruczoły, które zapewniają ich odpowiednie nawilżenie. Z kolei ucho obejmuje błonę bębenkową, ucho środkowe ze strzemiączkiem oraz ucho wewnętrzne.
Serce dorosłych płazów ma dwa przedsionki i jedną komorę. Występują obieg płucno‑skórny i obieg ogólny. Budowa serca i dróg odpływu ogranicza, ale nie eliminuje całkowicie mieszania krwi.
Dorosłe osobniki większości gatunków oddychają płucami i przez skórę, a także przez błonę śluzową jamy gębowo‑gardzielowej. Płuca są wentylowane mechanizmem pompy gardzielowej. Larwy gatunków wodnych oddychają zwykle skrzelami.
Układ wydalniczy u dorosłych płazów zbudowany jest z parzystych nerek typu śródnerczy, moczowodów oraz pęcherza moczowego. Wydalają głównie mocznik (są ureoteliczne). U larw płazów występują przednercza i są amonioteliczne.
U wielu gatunków rozmnażanie i rozwój są związane z wodą. Występują zapłodnienie zewnętrzne albo wewnętrzne, jajorodność i żyworodność oraz rozwój z przeobrażeniem albo rozwój bez wolno żyjącej larwy. Kijanki płazów bezogonowych są zwykle roślinożerne lub wszystkożerne, a dorosłe płazy przeważnie drapieżne.
Gady
Gady są owodniowcami o skórze pokrytej zrogowaciałym naskórkiem, który ogranicza utratę wody.
Współcześnie grupa ta obejmuje dwie podgromady: anapsydy (Anapsida) i diapsydy (Diapsida). Zwierzęta te można spotkać w różnych środowiskach i niemal na wszystkich kontynentach: wyjątek stanowi Antarktyda, która jest niedostępna dla gadów z uwagi na ich zmiennocieplność.
Skóra gadów jest pokryta zrogowaciałym naskórkiem, który chroni przed utratą wody i przed uszkodzeniami mechanicznymi. Wytworami naskórka są łuski, pazury, rogowe listwy i tarczki, natomiast skóra właściwa bierze udział w wytwarzaniu tarcz u żółwi i krokodyli. Aby urosnąć gady linieją zrzucając zewnętrzną warstwę naskórka.
Szkielet jest niemal całkowicie skostniały. Czaszka łączy się z kręgosłupem za pomocą jednego kłykcia potylicznego, co w połączeniu z dwoma pierwszymi kręgami szyjnymi (dźwigaczem i obrotnikiem) zapewnia dużą ruchomość głowy. Charakterystyczną cechą budowy jest klatka piersiowa utworzona przez żebra połączone z mostkiem, która chroni narządy wewnętrzne i bierze aktywny udział w wentylacji płuc.
Większość gadów to drapieżniki. Niektóre węże posiadają zęby jadowe połączone z gruczołami jadowymi.
Akomodacjaoka zachodzi przez przemieszczanie soczewki i zmianę jej kształtu. Posiadają narząd Jacobsona, który służy do analizy bodźców zapachowo‑smakowych.
Układ krwionośny zbudowany jest z dwóch obiegów. U większości gadów serce ma dwa przedsionki i komorę podzieloną częściowymi przegrodami na funkcjonalne obszary kierujące strumienie krwi, co ogranicza ich mieszanie. Krokodyle mają dwie całkowicie oddzielone komory.
Gady są ektotermiczne, czyli większość ciepła potrzebnego do regulacji temperatury ciała pozyskują ze środowiska. Nie oznacza to jednak biernego przyjmowania temperatury otoczenia: aktywnie wybierają miejsca o odpowiednich warunkach termicznych.
Płuca mają budowę gąbczastą, a ich wentylacja zachodzi głównie dzięki mięśniom międzyżebrowym.
Większość gatunków wytwarza kwas moczowy (są urykoteliczne), co sprzyja oszczędzaniu wody, ale produkt wydalania zależy od gatunku, środowiska i etapu rozwoju. Narządem wydalniczym są zanercza, w mocz uchodzi do kloaki. U żółwi morskich, pijących wyłącznie wodę słoną, nadmiar soli usuwany jest przez gruczoły solne.
Gady są rozdzielnopłciowe, przechodzą zapłodnienie wewnętrzne i cechują się rozwojem prostym. W jaju znajdują się cztery błony płodowe.
Ptaki
Ptaki są opierzonymi, endotermicznymi owodniowcami. Większość cech budowy oraz procesy życiowe są przystosowaniem do aktywnego lotu.
Skóra ptaków jest cienka i uboga w gruczoły. U wielu gatunków występuje gruczoł kuprowy, którego wydzielina ochrania pióra przed namakaniem.
Pióra pełnią funkcje lotne, termoizolacyjne, ochronne, sygnalizacyjne i czuciowe.
Szkielet jest lekki i wytrzymały dzięki kościom pneumatycznym oraz licznym zrostom kości czaszki, kręgosłupa i miednicy, co usztywnia konstrukcję ciała. Czaszka jest ażurowa, funkcję zębów przejął dziób. Jeden kłykieć potyliczny łączy czaszkę z z kręgosłupem, dzięki czemu głowa jest ruchoma. Kostny grzebień mostka jest miejscem przyczepu potężnych mięśni piersiowych poruszających skrzydłami. Kończyny przednie są przekształcone w skrzydła, choć nie wszystkie ptaki latają. Kończyny tylne służą do chodzenia, biegania lub pływania.
W wielu gatunków ptaków występuje wole do magazynowania i rozmiękczania pokarmu oraz dwudzielny żołądek: gruczołowy i mięśniowy. Różnorodność kształtów dziobów jest związana z różnorodnym pokarmem pobieranym przez ptaki.
Mózgowie charakteryzuje się silnym rozwojem kresomózgowia oraz móżdżku, który koordynuje skomplikowane ruchy i orientację przestrzenną podczas lotu.
Najdoskonalszym zmysłem ptaków jest wzrok. Występuje u nich podwójna akomodacja: zmiana kształtu soczewki i całej gałki ocznej.
Serce ptaków ma dwa przedsionki i dwie komory, dzięki czemu krew natlenowana i odtlenowana nie mieszają się.
Płuca ptaków są sztywne, rurkowatei połączone z systemem worków powietrznych. Występuje u nich mechanizm podwójnego oddychania.
Ptaki są endotermami. Wydajny układ oddechowy i krwionośny wspiera wysokie tempo metabolizmu.
Ptaki są urykoteliczne (wydalają głównie kwas moczowy). Nerki są typu zanercza. Ptaki zazwyczaj nie mają pęcherza moczowego.
Ptaki są jajorodne i mają zapłodnienie wewnętrzne. U większości samic funkcjonalne są tylko lewy jajnik i jajowód. Zarodek rozwija się w jaju owodniowym. Czas, jakiego ptasie pisklę potrzebuje po wykluciu, aby osiągnąć samodzielność, dzieli je na gniazdowniki i zagniazdowniki.
Ssaki
Ssaki są endotermicznymi synapsydami. Opanowały niemal wszystkie środowiska na Ziemi dzięki stałocieplności.
Ich cechami wyróżniającymi są włosy, gruczoły mlekowe, trzy kosteczki słuchowe w uchu środkowym. U wielu występuje małżowina uszna.
Skóra zawiera gruczoły:
łojowe,
potowe,
zapachowe
mlekowe.
Naskórek bierz udział w wytwarzaniu struktur ochronnych takich jak pazury, paznokcie, kopyta, rogi oraz fiszbiny, natomiast skóra właściwa jest miejscem powstawania poroża i zębów.
Połączenie czaszki z kręgosłupem opiera się na dwóch kłykciach potylicznych, co w zestawieniu z dwoma pierwszymi kręgami szyjnymi (dźwigaczem oraz obrotnikiem) umożliwia swobodne wykonywanie ruchów głową w wielu kierunkach. Kręgosłup wykazuje wyraźny podział na poszczególne strefy.
Budowa przewodu pokarmowego ściśle wiąże się z pobieranym pokarmem. Przykładem tego przystosowania jest wielokomorowy żołądek spotykany u przeżuwaczy czy też rozbudowane jelito ślepe u gryzoni, które służy jako miejsce fermentacji roślinnego pokarmu.
Zęby są umieszczone w zębodołach i wykazują podział na cztery typy: siekacze, kły, zęby przedtrzonowe oraz trzonowe. U przeważającej większości gatunków występuje jednorazowa wymiana zębów mlecznych na stałe (tzw. difiodontyzm).
Mózgowie wykazuje najwyższy poziom zaawansowania w obrębie kresomózgowia – jego półkule są silnie pofałdowane i osłonięte korą mózgową. Taka budowa umożliwia przyswajanie nowej wiedzy oraz tworzenie złożonych relacji w grupie. Stopień wykształcenia poszczególnych narządów zmysłów różni się jednak u konkretnych grup zwierząt w zależności od ich środowiska i trybu życia.
Serce składa się z dwóch przedsionków oraz dwóch komór. Taka budowa zapobiega mieszaniu się krwi bogatej w tlen z krwią odtlenowaną, co pozwala na sprawne zaopatrywanie organizmu w energię i utrzymywanie wysokiego tempa przemiany materii.
W trakcie dojrzewania erytrocyty ssaków pozbywają się jądra komórkowego. Zabieg ten zyskuje dodatkowe miejsce na hemoglobinę do przewozu tlenu oraz nadaje krwinkom elastyczność, ułatwiającą przeciskanie się przez najwęższe naczynia krwionośne.
Za sprawną wymianę gazową odpowiadają pęcherzykowate płuca o bardzo dużej powierzchni czynnej, a proces wdechu i wydechu jest aktywnie wspierany przez pracę przepony i mięśni międzyżebrowych.
Ssaki posiadają mechanizmy pozwalające im na regulację temperatury ciała. Organizm ssaków generuje ciepło głównie w wątrobie, mięśniach i mózgu, a kontrola jego oddawania odbywa się poprzez zmiany średnicy naczyń krwionośnych skóry, pocenie się czy ziajanie. W trudnych, zimowych warunkach niektóre gatunki adaptują się poprzez gromadzenie tłuszczu i zapadanie w sen zimowy lub głęboką hibernację.
Za usuwanie produktów przemiany materii odpowiadają nerki ostateczne (zanercza). Zastosowanie w nich pętli Henlego pozwala na wysoce efektywne zagęszczanie moczu, co zapobiega odwadnianiu organizmu. Ssaki należą do organizmów ureotelicznych, co oznacza, że głównym azotowym produktem ich przemiany materii jest mocznik.
Proces zapłodnienia przebiega wewnątrz organizmu matki. Przeważająca większość ssaków to zwierzęta żyworodne, a jedyny wyjątek od tej reguły stanowią jajorodne stekowce.
Rozwój zarodkowy w macicy przebiega w osłonie błon płodowych. U ssaków łożyskowych wykształca się wyspecjalizowane łożysko – narząd zapewniający sprawny transport tlenu, składników odżywczych oraz zbędnych produktów przemiany materii między matką a płodem, przy zachowaniu całkowitego rozdzielenia ich układów krwionośnych.