Ochrona organizmów i środowiska
Ochrona bioróżnorodności
Wyjaśnisz znaczenie restytucji i reintrodukcji gatunków dla zachowania różnorodności biologicznej oraz podasz przykłady restytuowanych gatunków.
Uzasadnisz konieczność stosowania różnych form ochrony przyrody, w tym Natura 2000.
Uzasadnisz konieczność współpracy międzynarodowej dla ochrony różnorodności biologicznej.
Przedstawisz istotę zrównoważonego rozwoju.
Ogromny rozwój przemysłu, powstawanie olbrzymich aglomeracji miejskich czy chemizacja w rolnictwie są przyczyną głębokich przemian w środowisku przyrodniczym, które prowadzą do utraty różnorodności biologicznej, a w konsekwecji mogą zagrozić także bytowi człowieka. Konieczna jest zatem ochrona przyrody, pozwalająca na utrzymanie podstawowych procesów ekologicznych i systemów będących ostoją życia. Metody tej ochrony mogą być bierne lub czynne.
Ochrona przyrody i jej formy
Ochrona przyrody polega na zachowaniu i właściwym wykorzystaniu tworów przyrody, a także sprzyja odnowie jej składników i zasobów. Dotyczy to zarówno przyrody żywej, jak i nieożywionej.
Do głównych celów ochrony przyrody należą:
zachowanie bioróżnorodności,
utrzymanie stabilności ekosystemów,
zachowanie zasobów naturalnych,
zwalczanie degradacji środowiska,
zachowanie zdrowia ludzi,
zmniejszanie emisji gazów cieplarnianych,
zapewnienie ciągłości istnienia gatunków roślin, zwierząt i grzybów wraz z ich siedliskami.
Ochrona przyrody stanowi jeden z podstawowych problemów współczesnego świata. Objęła wszystkie elementy środowiska i różne formy działalności człowieka. W zależności od stopnia jego ingerencji w funkcjonowanie ekosystemów nazywa się zastosowane przez niego metody ochrony przyrody biernymi lub czynnymi.
Bierne metody ochrony bioróżnorodności
Ochrona bierna ma na celu zachowanie obszarów cennych przyrodniczo w możliwie niezmienionym stanie. Podejmowane w jej ramach działania polegają na zabezpieczeniu obiektu przed wpływami zewnętrznymi oraz na powstrzymaniu się od ingerencji w jego funkcjonowanie. Jest to zwykle ochrona in situ, czyli w miejscu, w którym występuje chroniony obiekt. Do biernych metod ochrony przyrody należą akty prawne, regulujące tworzenie rezerwatu przyrody czy użytku ekologicznego oraz objęcie ochroną gatunków zagrożonych wyginięciem.
W Polsce formy ochrony przyrody zostały określone w Ustawie o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 roku. Wyróżnia się dziesięć form działań będących biernymi sposobami ochrony przyrody.
Grupuje się je następująco:
działania wpisujące się w ramy ochrony obszarowej – obejmujące ochroną obszary mające duże walory krajobrazowe lub przyrodnicze;
działania polegające na ochronie indywidualnej, czyli na objęciu ochroną jednego fragmentu krajobrazu;
działania mające na celu ochronę gatunkową, czyli objęcie ochroną gatunków występujących rzadko, zagrożonych wyginięciem – ta forma ochrony może dotyczyć zarówno roślin oraz grzybów, jak i zwierząt.
Ochrona obszarowa
Ochrona obszarowa obejmuje tereny, które są wyjątkowo cenne pod względem przyrodniczym, krajobrazowym lub kulturowym.
Do najważniejszych form ochrony obszarowej w Polsce należą:
parki narodowe,
rezerwaty przyrody,
parki krajobrazowe,
obszary chronionego krajobrazu,
obszary Natura 2000Natura 2000.
Park narodowy to obszar chroniony, którego powierzchnia przekracza 1000 ha (hektarów).
Parki narodowe tworzy się głównie w celu zachowania różnorodności biologicznej: na ich terenie występują rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunki roślin, zwierząt i grzybów, a także wyjątkowe twory przyrody nieożywionej.
Strefy parków narodowych są również chronione ze względu na swoje szczególne walory krajobrazowe, naukowe, społeczne, kulturowe i edukacyjne.
W parkach narodowych prowadzi się badania naukowe umożliwiające poznawanie funkcjonowania ekosystemów stosunkowo mało zmienionych przez człowieka. Park narodowy ma własne służby, które są odpowiedzialne za wykonywanie zadań ochronnych oraz zapobieganie niszczeniu siedlisk i organizmów. Strażnicy parku prowadzą działalność edukacyjną. Prezentując turystom bogactwo i piękno otaczającej przyrody, uczą ich szacunku dla niej. W wielu parkach narodowych istnieją specjalne ośrodki i muzea służące edukacji przyrodniczej, uwzględniające często także walory historyczne i kulturowe danego obszaru.
Teren parku narodowego i wszystkie występujące w nim elementy przyrody ożywionej i nieożywionej podlegają ochronie. Wyznaczone są tam obszary ochrony ścisłej, częściowej i krajobrazowej. Działalność człowieka na terytorium parku narodowego może mieć na celu jedynie ochronę przyrody.
Wokół parku wyznacza się jego otulinę. Jest to obszar niebędący formą ochrony przyrody. Jego zadaniem jest zabezpieczenie przyrody parku przed negatywnym wpływem czynników zewnętrznych docierających z obszarów przyległych, tzn. dużych miast, fabryk oraz dróg. W celu ochrony walorów parku narodowego działalność gospodarcza w otulinie ograniczona jest do prac, które nie szkodzą otaczającej przyrodzie. Obowiązuje w niej na przykład zakaz polowania na zwierzęta łowne, ograniczenie możliwości wznoszenia budowli.
W Polsce utworzono 23 parki narodowe. Najstarszy jest Pieniński Park Narodowy, który został założony w 1932 r., a najmłodszy – Park Narodowy Ujście Warty
, który został powołany w 2001 r.
1. Woliński Park Narodowy został założony w 1960 r. Obejmuje część wyspy Wolin z urwistym klifem nad Morzem Bałtyckim i z klifem ze skałkami wapiennymi nad Zalewem Szczecińskim. Charakteryzuje go falisty krajobraz morenowy, jeziora, lasy bukowe, lasy mieszane bukowo‑dębowe, bór mieszany z sosną, bukiem i dębem, nadmorski bór sosnowy, roślinność wydmowa. Na obrzeżu klifu występują skupienia rokitnika zwyczajnego. W Wolińskim Parku Narodowym żyją liczne gatunki ptaków drapieżnych: bielik, kobuz, orlik krzykliwy, rybołów, pszczołojad. Jest ostoją ptaków wodnych.
2. Słowiński Park Narodowy został założony w 1967 r. Obejmuje Mierzeję Łebską, jezioro Łebsko i jezioro Gardno oraz pas wybrzeża po ujście do Morza Bałtyckiego rzeki Łupawy. Znajdują się w nim największe w środkowej Europie ruchome wydmy, które osiągają wysokość do ok. 50 m. Występuje w nim typowa roślinność wydmowa z mikołajkiem i wydmuchrzycą nadmorską. Na torfowiskach rosną widłaki torfowe i rosiczki oraz nadmorskie bory sosnowe. Charakteryzuje się bogatą fauną ptaków wodnych. Jest ostoją ptaków przelotnych. W Wolińskim Parku Narodowym znajdują się zabytki słowińskiej kultury ludowej.
3. Park Narodowy „Bory Tucholskie” został założony w 1966 r. Obejmuje tereny na Równinie Charzykowskiej, w dorzeczu górnego biegu Brdy. Charakteryzuje go urozmaicony krajobraz polodowcowy z równinami sandrowymi, jeziorami rynnowymi. Większość jego terenu stanowią lasy z przewagą borów sosnowych. Występują gatunki reliktowe, np. zimoziół północny, chamedafne północna. Na terenie parku żyją zwierzęta: żółwie błotne, bobry, wydry, dziki, łosie.
4. Drawieński Park Narodowy został założony w 1990 r. Obejmuje odcinek doliny rzeki Drawy i jej dopływu Płocicznej, płynących przez obszar w środkowej części Puszczy Drawskiej na Pomorzu Zachodnim. Występują w nim głębokie doliny, liczne jeziora, starodrzew, głazy narzutowe, czyste rzeki o bystrych nurtach. Panują bory sosnowe, nie brak też lasów bukowych, grabowo‑dębowych i olszowych. Jest ostoją rzadkich roślin górskich i reliktów glacjalnych. Żyją w nim zwierzęta: wydry, bociany czarne, bieliki; pstrągi potokowe, lipienie, trocie jeziorowe, sieje, sielawy, brzany, certy.
5. Park Narodowy „Ujście Warty” został założony w 2001 r. Obejmuje ujście Warty do Odry. Roślinność parku tworzą proste zespoły wodne z rzęsą, zbiorowiska roślin takich jak cibora brunatna, rdest ostrogorzki, sit dwudzielny, zbiorowiska szuwarów oraz zarośla i lasy (wikliny nadrzeczne, łozowiska, fragmenty łęgów). Park jest cenną ostoją ptaków: występuje tu 254 gatunki ptaków, w tym 174 lęgowe, wśród nich czajka, krwawodziób, kszyk, rycyk, ostrygojad, ohar, gęgawa, wodniczka, derkacz, żuraw, rybitwa czarna. W wodach parku żyje 35 gatunków ryb (w tym objęte ochroną częściową różanka, koza, słonecznica, śliz). W parku występuje także 9 gatunków płazów (w tym żaby śmieszka i wodna, ropucha szara i zielona, kumak nizinny). Z gadów liczny jest zaskroniec. Wśród 36 gatunków ssaków są m.in. borsuk, gronostaj, lis i — od niedawna — szop pracz.
6. Wielkopolski Park Narodowy został założony w 1957 r. Położony jest na Nizinie Wielkopolskiej, koło Poznania. Na terenie o krajobrazie polodowcowym znajdują się m.in.: utwory moreny czołowej i dennej, jeziora różnych typów, lasy – dąbrowa, grąd, bór sosnowy i mieszane. Występuje bogata fauna, zwłaszcza ptaków wodnych oraz owadów.
7. Karkonoski Park Narodowy został założony w 1959 r. Obejmuje pasmo górskie Karkonosze z najwyższym szczytem — Śnieżką (1602 m n.p.m.). W górnych partiach znajdują się grupy skał o fantastycznych kształtach, ponadto rumowiska skalne i jeziorka, liczne źródła i potoki. Na najwyższych częściach gór znajdują się torfowiska wysokie. Występuje roślinność o układzie piętrowym, z niewielkimi partiami naturalnych lasów bukowych. Obecne są stanowiska wierzby lapońskiej i poryblinu jeziornego oraz reliktowej skalnicy śnieżnej. Żyją tu: ryjówka górska, koszatka, siewka górska, płochacz halny.
8. Park Narodowy Gór Stołowych został założony w 1993 r. Obejmuje tereny w Górach Stołowych, ochroną są objęte unikatowe ostańce, labirynty skalne z piaskowca. Występują rośliny torfowisk wysokich, większą część parku zajmują lasy, ale są to głównie sztucznie wprowadzone świerczyny, lokalnie lasy bukowe z domieszką innych gatunków. Żyją tu jelenie, sarny, pustułki, puchacze.
9. Babiogórski Park Narodowy został założony w 1955 r. Obejmuje najwyższą część Beskidu Wysokiego — masyw Babiej Góry. Roślinność wykazuje układ naturalnych pięter klimatycznych: regiel dolny lasów bukowych, jodłowych i borów mieszanych, regiel górny borów świerkowych, piętro kosodrzewiny i piętro muraw alpejskich. W szacie roślinnej występuje endemiczna murawa kostrzewy pstrej. Wśród flory kwiatowej występuje okrzyn jeleni i rogownica alpejska. Ponadto rośnie ok. 200 gatunków mchów, 100 gatunków wątrobowców, 250 gatunków porostów. Wśród fauny występuje ryś, jeleń, niedźwiedź brunatny, głuszec, cietrzew.
10. Tatrzański Park Narodowy został założony w 1955 r. Obejmuje północną część Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich. Występuje w nim bogata i urozmaicona rzeźba terenu, kotły lodowcowe, kominy, jeziora górskie, potoki, siklawy, jaskinie. Na jego terenie porasta bogata i zróżnicowana roślinność górska i wysokogórska: w reglu dolnym resztki boru mieszanego jodłowo‑bukowego ze świerkiem, ponadto wprowadzone sztucznie świerczyny, w reglu górnym bory świerkowe z domieszką jaworu i modrzewia, zwarte połacie kosodrzewiny z brzozą karpacką i różą alpejską, wysokogórskie murawy (hale). Występują liczne rośliny chronione: sosna limba, szarotka alpejska, szafran spiski, goryczki, dziewięćsił bezłodygowy. Żyją tu: kozica, świstak, niedźwiedź brunatny, ryś, orzeł przedni, pomurnik, skrzelopływka bagienna (relikt).
11. Pieniński Park Narodowy został założony w 1932 r. Obejmuje zbudowaną z kredowych i jurajskich skał część pasma Pienin ze szczytem Trzy Korony (982 m n.p.m.) i przełomem Dunajca. Występują lasy bukowo‑jodłowe, naskalne stanowiska sosny zwyczajnej, jałowca sawiny, endemity — m.in. mniszek pieniński i pszonak pieniński. Żyją tu ryś, żbik, liczne gatunki ptaków, np. puchacz, orzeł przedni, nagórnik skalny.
12. Gorczański Park Narodowy został założony w 1981 r. Obejmuje centralną część masywu Gorców z dwoma głównymi grzbietami biegnącymi od Turbacza w kierunku szczytów Gorc i Kudłoń. Zachowane są piętrowe zróżnicowanie roślinności, fragmenty pierwotnej Puszczy Karpackiej z jodłami i bukami liczącymi po ok. 250 lat, liczne gatunki roślin górskich i wysokogórskich, w tym jedyne w Polsce stanowisko podejźrzona lancetowatego. Żyją tu jelenie, rysie, żbiki, tchórze, gronostaje, głuszce, bociany czarne, kruki.
13. Ojcowski Park Narodowy został założony w 1956 r. Obejmuje dolinę Prądnika i Sąspówki. Znajdują się w nim liczne jary i jaskinie, m.in. Zbójecka, Łokietka, Ciemna, skały o fantastycznych formach (iglice, maczugi, bramy), wymyte w wapieniach jurajskich. Występują rośliny: wiśnia karłowata (gatunek reliktowy), las jaworowy. Żyją tu zwierzęta: pluszcz, drozd skalny, padalec turkusowy, nietoperze, troglobionty, rzadkie owady bezskrzydłe. W Ojcowskim Parku Narodowym znajdują się ślady kultur z epoki brązu i z okresu wpływów rzymskich.
14. Magurski Park Narodowy został założony w 1995 r. Obejmuje pasmo Magury Wątkowskiej oraz pasma wzgórz leżących na południe od niej, w Beskidzie Niskim. Przez park przepływa Wisłoka. W Magurskim Parku Narodowym występuje kilkadziesiąt jaskiń osuwiskowych w piaskowcach magurskich. Wśród zbiorowisk roślinnych dominują lasy, głównie grądy, olszynka karpacka, łęgi, buczyna karpacka, kwaśna buczyna, bory jodłowe i jodłowo‑świerkowe. Żyją tu niedźwiedzie, żbiki, rysie, borsuki, bobry, kuny, orły przednie, puchacze, bociany czarne, węże Eskulapa, salamandry plamiste.
15. Bieszczadzki Park Narodowy został założony w 1973 r. Obejmuje najwyższe wzniesienia pasma Bieszczadów Zachodnich. W parku występuje piętro regla dolnego z naturalnym lasem bukowo‑jodłowym. Powyżej występują zarośla olszy zielonej i wysokogórskie łąki — połoniny. Charakterystyczną cechą jest brak regla górnego i piętra kosodrzewiny. Flora roślin naczyniowych liczy ponad 800 gatunków, 27 gatunków to rośliny wschodniokarpackie, a wilczomlecz karpacki i pszeniec biały to endemity. Fauna kręgowców obejmuje ok. 200 gatunków, np. niedźwiedź brunatny, ryś, żbik, dzik, jeleń, oraz wprowadzony do Bieszczadzkiego Parku Narodowego żubr.
16. Roztoczański Park Narodowy został założony w 1974 r. Jest położony w zachodniej części Roztocza Środkowego. Tereny parku stanowi płaska wyżyna o urozmaiconej rzeźbie podłoża kredowego. Występują różnorodne lasy, m.in.: buczyna karpacka, dąbrowa, bór jodłowy, bory sosnowe, lasy mieszane. W bogatej florze występują gatunki górskie (tojad dzióbaty, widłak wroniec), borealne (np. zimoziół północny, wierzba borówkolistna), stepowe (np. storczyk kukawka), pontyjskie (np. powojnik prosty, róża francuska), subatlantyckie (np. rosiczka pośrednia). W faunie występują gatunki górskie (np. salamandra plamista) i południowe (np. wąż Eskulapa), żyją tu także konik polski (potomek wymarłych tarpanów), orzesznica, popielica, koszatka, liczne gatunki nietoperzy i ptaków (m.in.: orlik krzykliwy, trzmielojad, bocian czarny, białogrzbiety). Z gadów występuje rzadki żółw błotny.
17. Świętokrzyski Park Narodowy został założony w 1950 r. Obejmuje pasmo Łysogór z Łysicą, Łysą Górą, Górą Chełmową, część Pasma Klonowskiego i Doliny Wilkowskiej. W parku występują rumowiska skalne — gołoborza otoczone borem jodłowym z bzem koralowym, widłakiem jałowcowym (endemit). Rosną tu buczyna karpacka, lasy mieszane i bór mieszany z dębem, sosną i modrzewiem polskim (endemit). Z ptaków występują m.in.: orlik krzykliwy, krzyżodziób, płochacz, strzyżyk, mysikrólik.
18. Poleski Park Narodowy został założony w 1990 r. Leży w środkowozachodniej części Równiny Łęczyńsko‑Włodawskiej. Znaczną część parku stanowią torfowiska, wśród lasów dominują bory sosnowe. Rozległe tereny zajmują także zbiorowiska wodne oraz szuwarowe. Z rzadkich gatunków roślin występują m.in.: brzoza niska, wierzby — lapońska i borówkolistna, gnidosz królewski, rosiczka długolistna, bagnica torfowa, lepnica litewska, wywłócznik skrętoległy, wąkrota zwyczajna i aldrowanda pęcherzykowata. Z rzadkich lub zagrożonych gatunków zwierząt występują m.in.: strzebla przekopowa i żółw błotny, błotniak popielaty, żuraw, brodźce — krwawodzioby i samotny, kulik wielki, puchacz, sowa błotna i wodniczka, karlik większy, wydra, łoś i wilk oraz reintrodukowany bóbr.
19. Kampinoski Park Narodowy został założony w 1959 r. Leży w pradolinie Wisły, na terenie Puszczy Kampinoskiej, od wschodu graniczy z Warszawą. Rosną w nim bory, lasy mieszane, grądy, olsy. Znajdują się pasy wydm piaszczystych, bagna, torfowiska. Jest ostoją łosi. Na jego terenie występują lęgowiska czapli siwej i reliktowe stanowisko chamedafne północnej.
20. Białowieski Park Narodowy został założony w 1947 r. Ostatni na Niżu Europy las o charakterze pierwotnym. Obejmuje tereny Puszczy Białowieskiej, w tym – ścisły rezerwat przyrody, Ośrodek Hodowli Rzadkich Zwierząt, Rezerwat Pokazowy Zwierząt Puszczańskich i Park Pałacowy. W szacie roślinnej przeważają grądy, są też łęgi, olsy, łozowiska oraz bory: mieszane, sosnowe, świerkowe i bagienne. W Białowieskim Parku Narodowym występuje ok. 900 gatunków roślin naczyniowych, ponad 200 gatunków mszaków i wątrobowców, ponad 200 gatunków porostów oraz ok. 1000 gatunków grzybów, z rzadkich roślin, m.in. obuwik, pełnik europejski, kosaciec syberyjski, arnika górska, turówka wonna. W faunie występują: żubr, konik leśny, łoś, bóbr europejski, bocian czarny, orzeł bielik, orlik krzykliwy.
21. Narwiański Park Narodowy został założony w 1996 r. Obejmuje fragment bagiennej doliny Narwi z bardzo rozwiniętym systemem rzecznym. Wody zajmują ok. 9% powierzchni parku. Dominuje roślinność szuwarowa i zarośla wierzbowe. Większość lasów porastają olsy, zbiorowiska ziołoroślowe, łąkowe oraz suchoroślowe. Z roślin chronionych występują tu m.in. grążel żółty, grzybienie białe, rosiczka okrągłolistna, kosaciec syberyjski, storczykowate. Żyją tu: łoś, bóbr, gronostaj, wydra.
22. Biebrzański Park Narodowy został założony w 1993 r. Obejmuje dolinę Biebrzy. Ochroną objęte są naturalne bagna, rozlewiska i torfowiska z całym bogactwem flory i fauny, tereny unikatowe w skali Europy. We florze liczne relikty borealne i rzadkości, np. brzoza niska, wierzba lapońska, gnidosz królewski, niebielistka trwała, skalnica torfowiskowa, wełnianeczka alpejska, turzyca życicowa. W faunie wyróżnia się ptactwo wodne, łoś, wilk, bóbr, cietrzew, batalion, rycyk.
23. Wigierski Park Narodowy został założony w 1989 r. Znajduje się w północno‑wschodniej części Polski, na Pojezierzu Suwalskim i Równinie Augustowskiej. Został powołany głównie do ochrony jezior, obejmuje lasy, łąki, bagna, torfowiska, wydmy. Na terenie o krajobrazie polodowcowym m.in.: moreny czołowe, rynny i zagłębienia wytopiskowe, zajęte głównie przez jeziora, w tym jezioro Wigry. Dominującymi zbiorowiskami roślinnymi są zbiorowiska leśne i zaroślowe. Spośród drzew najliczniej występuje sosna, świerk, brzoza brodawkowata, omszona i olsza czarna. We florze występuje ok. 300 gatunków porostów, kilkaset gatunków mszaków i grzybów, oraz wiele rzadkich roślin kwiatowych. Żyją tu bieliki, orliki krzykliwe, kanie czarne i kanie rude, na wodach jezior liczne perkozy i kaczki, tracz nurogęś i nur czarnoszyi, 32 gatunki ryb (w tym sieja, sielawa, introdukowana troć jeziorowa). Z rzadkich i zagrożonych gatunków sporadycznie spotyka się rysia, wilka, puchacza, głuszca, bociana czarnego.
Galeria zdjęć z polskich parków narodowych
Rezerwaty przyrody to formy ochrony przyrody zajmujące obszary mniejsze niż parki narodowe. Tworzone są w celu ochrony niezmienionych (pierwotnych, naturalnych) lub nieznacznie zmienionych ekosystemów, lub ich fragmentów.
W rezerwacie, podobnie jak w parku narodowym, ochronie podlegać może cała przyroda lub jedynie wybrany jej składnik, np. stanowisko rzadkiego gatunku rośliny, zwierzęcia, grzyba, wyjątkowy twór przyrody nieożywionej, np. jaskinia lub forma skalna o wyszukanym kształcie.
Dla rezerwatów przygotowuje się plany ochrony, w których określa się rodzaj ochrony (całości lub części) i wyszczególnia wszystkie zadania, które powinny być realizowane, aby zachować wartości przyrodnicze w optymalnym stanie. W odróżnieniu od parków narodowych rezerwaty nie mają własnych służb ochrony przyrody.
Rezerwaty występujące w Polsce można podzielić na 9 kategorii:
leśne, które chronią wybrane ekosystemy leśne i całą ich przyrodę;
florystyczne, których zadaniem jest ochrona gatunków i stanowisk rzadkich roślin;
faunistyczne, mające na celu zachowanie bioróżnorodności wybranych gatunków zwierząt;
torfowiskowe, w których ochronie podlega cała przyroda ekosystemu torfowisk;
krajobrazowe, eksponujące walory krajobrazowe wybranych obszarów;
przyrody nieożywionej, otaczające ochroną niezwykłe formy przyrody nieożywionej;
wodne, służące ochronie ekosystemów wodnych, tzn. rzek, jezior, będących siedliskiem rzadkich organizmów,
stepowe, które powstają dla zachowania różnorodności biologicznej ciepło- i sucholubnej roślinności stepowej;
słonoroślowe, obejmujące ochroną zbiorowiska roślinności słonolubnej, rosnącej na silnie zasolonym podłożu.
Wśród rezerwatów wyróżnia się rezerwaty ścisłe, realizujące cele naukowe i dydaktyczne, udostępniane do zwiedzania za specjalnym zezwoleniem, oraz częściowe, gdzie można przebywać pod warunkiem przestrzegania obowiązującego w nich regulaminu.
Parki krajobrazowe to formy ochrony przyrody o dużej powierzchni, gdzie przepisy dotyczące ingerencji w przyrodę są mniej rygorystyczne niż w parkach narodowych i rezerwatach. Zadaniem parków krajobrazowych jest zachowanie środowiska przyrodniczego i odzyskiwanie jego utraconych walorów, stworzenie warunków przetrwania gatunków oraz prowadzenie obserwacji i popularyzowanie wiedzy przyrodniczej.
Parki krajobrazowe mają specjalne służby, które dbają o przyrodę na ich terenie oraz zajmują się organizowaniem działalności edukacyjnej i turystyczno‑rekreacyjnej.
Wokół parku krajobrazowego, podobnie jak w przypadku parku narodowego, wyznacza się otulinę. Na jej terenie wprowadza się różnorodne zakazy mające na celu ochronę wartości danego parku.
Na terenie parków krajobrazowych dopuszcza się prowadzenie działalności gospodarczej z pewnymi ograniczeniami. Dozwolone są m.in. aktywność rolnicza i leśna pod warunkiem, że nie stoją w sprzeczności z planem ochrony parku, oraz budowa obiektów niezagrażających przyrodzie.
Największy park krajobrazowy w Polsce, obejmujący Dolinę Baryczy, jest położony w województwach dolnośląskim i wielkopolskim. Znajduje się w nim jeden z największych w Europie kompleksów stawów rybnych, stanowiących ostoję ptaków. Występuje tutaj ok. 300 gatunków, z czego 170 zakłada gniazda.
Obszary chronionego krajobrazu to formy ochrony przyrody o niższej randze niż parki krajobrazowe, pełniące jednak podobne zadania. Na ich terenie obowiązują również podobne zakazy. Tworzy się je często w taki sposób, by łączyły ze sobą położone w pobliżu parki narodowe lub krajobrazowe. W ten sposób powstają dodatkowe otuliny, które mogą pełnić funkcję korytarzy ekologicznych. Korytarze umożliwiają przemieszczanie się zwierząt, dają im pokarm i schronienie podczas wędrówki pomiędzy obszarami zagospodarowanymi na potrzeby ludzi. Pozwalają też na swobodne rozsiewanie się nasion. Taką rolę odgrywa na przykład obszar chronionego krajobrazu Beskidu Niskiego, który stanowi otulinę Magurskiego Parku Narodowego i Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. W jego obrębie leży 8 rezerwatów przyrody i kilkanaście obszarów Natura 2000.
Obszary chronionego krajobrazu nie mają swoich służb ani nie tworzy się dla nich planów ochrony.
Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 to kompleks obszarów chronionych, które znajdują się na terenie Unii Europejskiej. Jej głównym celem jest zachowanie i ochrona wyjątkowej z punktu widzenia przyrody oraz narażonej na zagrożenie różnorodności biologicznej, a także zrównoważone zarządzanie zasobami przyrody. Sieć obejmuje obszary specjalnej ochrony ptaków oraz obszary ochrony siedlisk.
Ochrona indywidualna
Do form ochrony indywidualnej w Polsce należą:
pomniki przyrody,
stanowiska dokumentacyjne,
użytki ekologiczne,
zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe.
Pomniki przyrody są najczęściej spotykaną obiektową formą ochrony przyrody. Najczęściej uznaje się za nie pojedyncze twory przyrody ożywionej (drzewa, krzewy) lub nieożywionej (skałki, głazy), które zwykle charakteryzują się szczególnymi cechami, np.: ogromnymi rozmiarami, sędziwym wiekiem, wyjątkowym kształtem, a także mają dużą wartość przyrodniczą, naukową, kulturową, historyczną lub krajobrazową.
W Polsce większość pomników przyrody stanowią pojedyncze drzewa. Pośród pomników przyrody stosunkowo często spotyka się także grupy i aleje drzew, głazy, skałki, jaskinie i groty.
Stanowiskami dokumentacyjnymisą ważne pod względem naukowym i dydaktycznym obiekty przyrody nieożywionej, np. miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzenia minerałów oraz skamieniałości, zarówno tych wyodrębniających się ponad powierzchnię, jak i podziemnych. Stanowiskiem dokumentacyjnym mogą być także jaskinie, fragmenty nieczynnych lub eksploatowanych wyrobisk w kamieniołomach lub kopalniach (rzadziej całe wyrobiska).
Użytki ekologiczne to niewielkie pozostałości ekosystemów, jak śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, zadrzewienia śródpolne, torfowiska, bagna, wydmy, a także wychodnie skał, skarpy, które często są siedliskami rzadkich gatunków roślin, zwierząt i grzybów. Obiekty te mają duże znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej, np. w zadrzewieniach śródpolnych schronienie znajdują zwierzęta, a rosnące tam rośliny są osłonięte od bezpośredniego działania środków chemicznych stosowanych w rolnictwie, co zwiększa ich szanse na przetrwanie.
Zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe to nieduże obszary tworzone w celu ochrony fragmentów krajobrazu naturalnego lub kulturowego dla zachowania ich wartości widokowych i estetycznych. Tą formą ochrony obejmuje się m.in. fragmenty dolin rzecznych, starorzecza, stawy, zabytkowe parki pałacowe i dworskie, a także miejsca występowania malowniczych skał, utworów polodowcowych, wydm.
Ochrona gatunkowa
Ochroną gatunkową obejmuje się w szczególności gatunki reliktowe, endemiczne lub występujące na kresach swych zasięgów, zagrożone wyginięciem oraz objęte ochroną na podstawie umów międzynarodowych.
Lista gatunków zagrożonych zawarta jest w międzynarodowej czerwonej księdzeczerwonej księdze stworzonej przez Komisję Gatunków Zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN). Gatunki wymienione w księdze pogrupowane są według stopnia zagrożenia wyginięciem.
W poniższej tabeli przedstawiono przykłady gatunków wpisanych do polskiej czerwonej księgi (liczby w nawiasach oznaczają liczbę gatunków w danej kategorii).
Kategoria zagrożenia gatunku wg IUCN | Polska czerwona księga zwierząt: kręgowce, 2001 | Polska czerwona księga zwierząt: bezkręgowce, 2004 | Polska czerwona księga roślin, 2014 |
|---|---|---|---|
EX (extinct) – wymarły | (2) tarpan (Equus gmelini), tur (Bos primigenius) | (22) skójka perłorodna (Margaritifera margaritifera), skrzelopływka bagienna (Branchinecta paludosa), mrówkolew drzewny (Dendroleon pantherinus), pilnicznik fiołkowy (Limoniscus violaceus) | (42) goździk łysy (Dianthus collinus), czosnek sztywny (Allium strictum), kosaciec trawolistny (Iris graminea), sasanka zwyczajna (Pulsatilla vulgaris) |
EXP (extinct in Poland) – wymarły lub prawdopodobnie wymarły w Polsce | (14) drop (Otis tarda), jaszczurka zielona (Lacerta viridis), jesiotr zachodni (Acipenser sturio), sęp płowy (Gyps fulvus) | ||
CR (critically endangered) – krytycznie zagrożony | (24) kozica (Rupicapra), głuszec (Tetrao urogallus), sokół wędrowny (Falco peregrinus), wąż Eskulapa (Zamenis longissimus), łosoś (Salmo salar) | (67) niepylak apollo (Parnassius apollo), łątka zielona (Coenagrion armatum), poczwarówka północna (Vertigo arctica) | (111) aldrowanda pęcherzykowata (Aldrovanda vesiculosa), miłek szkarłatny (Adonis flammea), storczyk błotny (Orchis palustris) |
EN (endangered) – zagrożony | (23) świstak (Marmota), żbik (Felis silvestris), batalion (Calidris pugnax), podgorzałka (Aythya nyroca), minóg morski (Petromyzon marinus) | (80) nadobnica alpejska (Rosalia alpina), biegacz Fabrycjusza (Carabus fabricii), bogatek wspaniały (Buprestis splendens) | (102) elisma wodna (Luronium natans), gnidosz sudecki (Pedicularis sudetica), jarząb szwedzki (Sorbus intermedia), ponikło wielołodygowe (Eleocharis multicaulis) |
VU (vulnerable) – narażony | (15) gniewosz plamisty (Coronella austriaca), sowa błotna (Asio flammeus), rybołów (Pandion haliaetus), piekielnica (Alburnoides bipunctatus) | (54) rak szlachetny (Astacus astacus), kozioróg dębosz (Cerambyx cerdo), pijawka lekarska (Hirudo medicinalis) | (102) arnika górska (Arnica montana), grążel żółty (Nuphar lutea), obuwik pospolity (Cypripedium calceolus), poryblin jeziorny (Isoëtes lacustris) |
NT (near threatened) – bliski zagrożenia | (30) ryś (Lynx), wilk (Canis), kania ruda (Milvus milvus), traszka grzebieniasta (Triturus cristatus), różanka (Rhodeus sericeus) | (14) mrówka żniwiarka (Messor barbarus), ślimak żółtawy (Helix lutescens), niedźwiedziówka krasa (Pericallia matronula), piewik bagienny (Aphrophora major) | (11) grzybień północny (Nymphaea candida), tocja alpejska (Tozzia carpathica), zarzyczka górska (Primula matthioli) |
LC/LR (lower risk) – niskiego ryzyka | (23) morświn (Phocoena), darniówka tatrzańska (Microtus tatricus), bielik (Haliaeetus albicilla), sóweczka (Glaucidium passerinum), traszka karpacka (Lissotriton montandoni) | (2) DD (data deficient) – brak danych: dzwonek szczeciniasty (Campanula cervicaria), wiechlina tatrzańska (Poa nobilis) |
Oprócz czerwonych ksiąg istnieją również uproszczone spisy zagrożonych gatunków (bez ich opisów), zwane czerwonymi listamiczerwonymi listami.
Ochrona gatunkowa musi łączyć się z ochroną obiektową i obszarową, gdyż chronienie gatunku, który utracił swoje siedlisko, mija się z celem. Największe znaczenie ma ochrona obszarowa.
Czynne metody ochrony bioróżnorodności
Ochrona czynna polega na stosowaniu specjalnych zabiegów zmierzających do zachowania lub przywrócenia liczebności gatunków i ekosystemów. Metody ochrony czynnej w celu wspomagania naturalnych procesów mogą być stosowane in situ – w miejscu będącym naturalnym środowiskiem życia chronionego gatunku oraz ex situ, czyli poza tym miejscem – ochrona realizowana jest wówczas w naturalnym ekosystemie zastępczym lub sztucznie stworzonym, głównie w ogrodach zoologicznych i botanicznych.
Ścisła i częściowa ochrona przyrody
Ze względu na możliwość wykorzystania przyrody przez człowieka wyróżnia się ochronę ścisłą i ochronę częściową. Ochroną ścisłą może być objęty zarówno gatunek, jak i obszar, np. rezerwat przyrody. W tym wypadku niedozwolona jest jakakolwiek ludzka ingerencja, by nie zaburzać naturalnych procesów zachodzących w ekosystemach. W ramach ochrony częściowej dopuszcza się gospodarcze wykorzystanie danego gatunku lub obszaru, np. zbieranie części roślin w celach leczniczych lub udostępnienie turystom ścieżek, po których mogą się poruszać w rezerwacie przyrody.
Restytucja i reintrodukcja
Czynne metody ochrony przyrody służą zachowaniu istniejących populacji, wraz z ich siedliskami. Działania zmierzające do przywrócenia pierwotnego stanu przyrody, a zaburzonego przez nieracjonalną gospodarkę człowieka, nazywane są restytucją. Jedną ze stosowanych metod jest reintrodukcja, czyli ponowne wprowadzenie gatunku do siedliska, w którym kiedyś występował, ale z różnych powodów wyginął.
Aby wykonać polecenia zapoznaj się dwoma częściami filmu o restytucji i reintrodukcji.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RSIqe7A9r71HB
Film opisuje zjawisko restytucji i reintrodukcji gatunków.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RXJxkujjJhRCf
Film opisuje zjawisko restytucji i reintrodukcji gatunków
Zanik mozaikowatości siedlisk na rzecz monokultur, mechanizacja i chemizacja rolnictwa, zwiększenie liczby lisów (z powodu ich szczepień przeciwko wściekliźnie) to główne przyczyny zmniejszenia liczebności zajęcy, dzikich królików i kuropatw, czyli zmniejszania różnorodności biologicznej.
Zrównoważony rozwój i międzynarodowa współpraca na rzecz ochrony przyrody
Dostrzeżenie gwałtownych, niekorzystnych zmian w środowisku w wyniku działalności człowieka (takich jak eksploatacja zasobów przyrody, niszczenie biosfery), wiążących się według przewidywań z katastrofalnymi skutkami, przyczyniło się do narodzin idei rozwoju państw i społeczeństw w harmonii ze środowiskiem naturalnym – tzw. rozwoju zrównoważonego, czyli ekorozwoju. Koncepcję tę streszcza pierwsze zdanie raportu Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju z 1987 r.:
Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, to jest taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie.
Indeks górny Źródło: Raport Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju z 1987 r. pt. >Nasza wspólna przyszłość. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Indeks górny koniecŹródło: Raport Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju z 1987 r. pt. >Nasza wspólna przyszłość. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Oznacza to, że jeśli dziś zużyjemy zasoby nieefektywnie lub wytworzymy odpady zbyt szybko, aby można je było przetworzyć, kolejne pokolenia nie będą mogły zaspokoić swoich potrzeb.
Wśród priorytetowych działań w zakresie ekorozwoju wskazano ograniczenie pozyskiwania zasobów nieodnawialnych i wykorzystywanie np. odnawialnych źródeł energii. Ważnym elementem jest także szeroko pojęta ochrona przyrody i różnorodności genetycznej – działania człowieka nie powinny naruszać stabilności procesów ekologicznych i ekosystemów.
Deklaracja z Rio
Uważa się, że erę ekorozwoju rozpoczął tzw. Szczyt Ziemi – konferencja ONZ w Rio de Janeiro w czerwcu 1992 r. Uchwalona została wówczas Deklaracja z Rio w sprawie środowiska i rozwoju, w której zawarto działania mające na celu zapobieganie kryzysowi ekologicznemu. Końcowym dokumentem konferencji była ponad 500‑stronicowa Agenda 21, w której opisano ogólnoświatowy program działań w zakresie zrównoważonego rozwoju, w postaci sposobów i warunków realizacji zasad przedstawionych w Deklaracji z Rio. Zaakceptowało ją 179 krajów. Podczas Szczytu Ziemi podpisane zostały również: Konwencja o różnorodności biologicznej, Konwencja o ochronie klimatu oraz Deklaracja o ochronie lasów (zwana Zasadami leśnymi).
Państwa, które zaakceptowały ustalenia z Rio i przyjęły Agendę 21, zobowiązują się do:
zachowania możliwości odtwarzania się zasobów naturalnych;
użytkowania zasobów nieodnawialnych w sposób racjonalny i zastępowania ich substytutami;
ograniczania uciążliwości dla środowiska i nieprzekraczania granic jego odporności;
zachowania różnorodności biologicznej;
zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego obywatelom;
stwarzania podmiotom gospodarczym warunków do uczciwej konkurencji w dostępie do zasobów i możliwości odprowadzania zanieczyszczeń.
Konwencja o Różnorodności Biologicznej zobowiązuje państwa członkowskie do:
opracowania krajowych strategii, planów lub programów ochrony różnorodności biologicznej;
określania i obserwacji stanu bioróżnorodności na wszystkich jej poziomach;
rozpoznania procesów i działań, które mają lub mogą mieć negatywny wpływ na bioróżnorodność;
śledzenia skutków działań ochronnych oraz tych, które mają negatywny wpływ na gatunki i ich zespoły.
Termin „rozwój zrównoważony” pierwotnie stosowany był w leśnictwie. Odnosił się do takiego gospodarowania lasem, by zawsze mógł się odbudować, czyli wycinania drzew tylko w takiej ilości, by w ich miejsce mogły wyrosnąć nowe.
W 2015 r. 193 państwa członkowskie ONZ uchwaliły Agendę 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju, która stanowi kontynuację globalnych starań dla poprawy jakości życia ludzi oraz stanu środowiska przyrodniczego. Uchwała ta nie tylko wprowadza zasady rozwoju zrównoważonego w wielu dziedzinach (takich jak: energetyka, przemysł, transport, leśnictwo, turystyka, rolnictwo, gospodarka odpadami), ale także wymaga sporządzania szczegółowych ocen przewidywanego oddziaływania na środowisko planowanej polityki zagospodarowania przestrzennego kraju.
W Agendzie 2030 wyznaczono 17 celów oraz związanych z nimi 169 zadań szczegółowych, które mają zostać zrealizowane do 2030 r. Do każdego zadania ustalono wskaźniki, za pomocą których na całym świecie monitorowane są postępy w osiąganiu celów.
Obejrzyj wywiad z ekspertem, a następnie wyjaśnij, w jakim celu powstała idea rozwoju zrównoważonego.
Zapoznaj się z wywiadem z ekspertem, a następnie wyjaśnij, w jakim celu powstała idea rozwoju zrównoważonego.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rep0iXRhI9nGj
Film wyjaśnia, czym jest zrównoważony rozwój.
Obejrzyj wywiad z ekspertem, a następnie wymień działania, które Polska podejmuje w celu realizacji założeń rozwoju zrównoważonego.
Zapoznaj się z wywiadem z ekspertem, a następnie wymień działania, które Polska podejmuje w celu realizacji założeń rozwoju zrównoważonego.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RuJHYVzaw21UI
Film opisuje zrównoważony rozwój w Polsce.
Międzynarodowa ochrona różnorodności biologicznej może być o wiele bardziej skuteczna od działań podejmowanych przez pojedyncze państwa, dlatego powstało sporo konwencji międzynarodowych, których celem jest stworzenie obszarów chronionych, służących zachowaniu bioróżnorodności.
Realizacja idei zrównoważonego rozwoju na terenie krajów członkowskich Unii Europejskiej polega na ochronie gatunków i ekosystemów, przeprowadzana jest przede wszystkim w sieci obszarów Natura 2000. Sieć ma ułatwiać przemieszczanie się dzikich organizmów i wymianę genów między populacjami, tym samym przyczyniać się do zachowania bioróżnorodności. Nie zastępuje ona krajowego systemu obszarów chronionych, ale go wzbogaca i uzupełnia. Obszary Natura 2000 są wyznaczane przez państwa członkowskie głównie na wniosek naukowców badających ekosystemy.
Obszary Natura 2000 zostały wprowadzone do polskiego prawa ochrony przyrody jako forma ochrony obszarowej w wyniku stosowania 2 dyrektyw unijnych: dyrektywy o ochronie dziko żyjących ptaków, zwanej także dyrektywą ptasiądyrektywą ptasią, oraz dyrektywy o ochronie siedlisk przyrodniczych oraz dziko żyjącej fauny i flory, określanej mianem dyrektywy siedliskowejdyrektywy siedliskowej.
Dyrektywa siedliskowa zabrania niehumanitarnego i nadmiernego odłowu zwierząt, zwłaszcza ryb i ssaków, a także ich zabijania. Dodatkowo wyróżnia ona typy ekosystemów wyjątkowo ważne dla zachowania różnorodności biologicznej, czyli tzw. siedliska priorytetowe oraz priorytetowe gatunki roślin i zwierząt (kilkadziesiąt gatunków). Należą do nich m.in. foka szara, niedźwiedź brunatny, kumak górski, kozioróg dębosz, obuwik pospolity.
Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) w trosce o zachowanie cennych przyrodniczo obszarów świata doprowadziła do utworzenia w 1971 r. światowej sieci obszarów chronionych zwanych rezerwatami biosferyrezerwatami biosfery. Obszary te zostały powołane w ramach programu Człowiek i biosfera. W 2023 roku na świecie jest 738 takich obszarów, z czego 11 znajduje się w Polsce:
Jeziora Mazurskie (wcześniej Jezioro Łuknajno),
Rezerwat Biosfery Babia Góra,
Rezerwat Biosfery Białowieża,
Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie,
Rezerwat Biosfery Puszcza Kampinoska,
Słowiński Rezerwat Biosfery,
Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery,
Transgraniczny Rezerwat Biosfery Karkonosze,
Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze”,
Trójstronny Transgraniczny Rezerwat Biosfery Karpaty Wschodnie: Polska‑Słowacja‑Ukraina,
Trójstronny Transgraniczny Rezerwat Biosfery Polesie Zachodnie: Polska‑Ukraina‑Białoruś.
Unikalne i cenne przyrodniczo obszary mogą także znaleźć się na Liście światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO. Na terenie Polski takim obszarem jest Puszcza Białowieska, której centralną część zajmuje Białowieski Park Narodowy.
Liczne gatunki zwierząt zostały niemalże wytępione z powodu nadmiernego, często nielegalnego odławiania i polowania na nie, w celu pozyskania takich surowców jak kość słoniowa, rogi nosorożców, kości i futro dzikich kotów. Cena tych produktów na czarnym rynku jest niewyobrażalnie wysoka. Stale rosnące zapotrzebowanie na egzotyczne zwierzęta i rośliny oraz wytworzone z nich produkty potęgują to zjawisko. Aby zmniejszyć popyt, wprowadzono międzynarodowe przepisy zakazujące handlu żywymi okazami gatunków najbardziej zagrożonych wyginięciem, ich częściami i wykonanymi z nich przedmiotami. Prawo to reguluje także handel okazami dziko żyjących gatunków i zostało zawarte w konwencji waszyngtońskiej (CITES, ang. Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora), w odpowiedzi na rosnące zagrożenie dla występowania w warunkach naturalnych wielu gatunków organizmów. W 2026 roku konwencja ta obowiązuje w 184 państwach.
Mechanizm działania konwencji polega na kontroli międzykrajowego handlu gatunkami dzikimi i zagrożonymi wyginięciem. System kontroli przewiduje, że przywiezienie lub wywiezienie z danego kraju gatunków objętych konwencją możliwe są jedynie po uzyskaniu odpowiednich zezwoleń lub świadectw. W 2026 roku CITES obejmuje ochroną niemal 41 tysięcy gatunków, z czego ponad 6610 to zwierzęta.
Rygorom podlega nie tylko handel wymienionymi gatunkami, ale także ich hodowla. Posiadacze mają obowiązek rejestrowania organizmów objętych konwencją, a ich przewóz do innego kraju wymaga posiadania dokumentów potwierdzających ich pochodzenie. Kupowane na terenie Polski egzotyczne zwierzęta wymienione w konwencji waszyngtońskiej muszą mieć świadectwa, na podstawie których rejestruje się je w starostwach lub urzędach miejskich. Bez tego posiadanie okazu jest nielegalne. Rejestracji podlegają m.in. papugi (np. ary, żako, kakadu), węże boa i pytony, żółwie (stepowy, iberyjski, grecki), legwany, warany, kameleony, pająki ptaszniki i skorpiony.
W kraju pochodzenia, nie jest problemem zakup wyrobów z:
kości słoniowej,
rogów nosorożca,
płytek pancerza żółwi morskich (szylkretu),
skóry węży, krokodyli i aligatorów,
futer dzikich kotów,
szkieletów koralowców rafotwórczych i biżuterii z nich wykonanej,
dużych muszli niektórych ślimaków i małży,
drewna egzotycznego.
Pamiętać należy, że kupowanie takich pamiątek oznacza wspieranie kłusowników i udział w zmniejszaniu populacji zagrożonych gatunków. Ponadto za ich przewóz do Europy grożą wysokie kary, a służby celne upoważnione są do odbierania nielegalnych przedmiotów.
W załącznikach do konwencji waszyngtońskiej wpisano także rodzime gatunki roślin i zwierząt. Należą do nich m.in.: morświn, niedźwiedź brunatny, wilk, ryś, bocian czarny, żuraw, drop, wszystkie gatunki sów i ptaków drapieżnych dziennych, jesiotr zachodni, niepylak apollo, pijawka lekarska, śnieżyczka przebiśnieg, miłek wiosenny oraz wszystkie gatunki storczyków.
Przemyt egzotycznych gatunków zwierząt jest drugim po niszczeniu siedlisk naturalnych powodem wymierania organizmów. Jest też trzecim co do wielkości po handlu bronią i narkotykami źródłem nielegalnego dochodu na świecie. Co roku przemycanych jest 200‑400 tysięcy okazów, z których transport, zwykle w nieodpowiednich warunkach, przeżywa jedynie 10% organizmów!
Polska jest sygnatariuszem ponad 30 międzynarodowych umów promujących ekorozwój. Niektóre z nich to:
Podsumowanie
Bierne i czynne metody ochrony:
- Ochrona bierna to powstrzymywanie się od ingerencji i zabezpieczanie terenu przed wpływami zewnętrznymi.
- Ochrona czynna polega na aktywnych zabiegach (np. koszenie, wypas, budowa gniazd), które mają przywrócić naturalny stan ekosystemu lub liczebność gatunku.Restytucja i reintrodukcja: - Restytucja to działania mające na celu przywrócenie gatunku zagrożonego wyginięciem (np. żubr, marsylia czterolistna). Metodą restytucji jest reintrodukcja, czyli ponowne wprowadzenie gatunku do jego naturalnego siedliska, w którym wcześniej wyginął (np. sokoła wędrownego czy bobra).
Formy ochrony przyrody w Polsce: Stosuje się je, aby chronić bioróżnorodność na różnych poziomach:
- Obszarowa: Parki narodowe (najwyższa ranga, ochrona przyrody i krajobrazu), rezerwaty przyrody (mniejsze, chronią konkretne ekosystemy), parki krajobrazowe (dopuszczają rolnictwo i leśnictwo).
- Indywidualna: Pomniki przyrody (pojedyncze drzewa, skały), użytki ekologiczne (małe ekosystemy jak oczka wodne), zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe.
- Gatunkowa: Ochrona rzadkich roślin, grzybów i zwierząt (np. ryś, kozica) na podstawie czerwonych ksiąg i list.Natura 2000: Europejska sieć obszarów chronionych (oparta na dyrektywie ptasiej i siedliskowej), której celem jest ochrona najcenniejszych i zagrożonych gatunków oraz siedlisk w skali całego kontynentu.
Współpraca międzynarodowa: Konieczna ze względu na migracje zwierząt i globalny zasięg zagrożeń. Najważniejsze dokumenty to:
- CITES (Konwencja Waszyngtońska):Międzynarodowy układ kontrolujący handel gatunkami zagrożonymi wyginięciem, aby zapewnić, że handel nimi nie zagraża ich przetrwaniu.
- Konwencja o Różnorodności Biologicznej:Zobowiązuje państwa do ochrony przyrody i sprawiedliwego korzystania z zasobów.
- Agenda 21: Program działań na rzecz ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju przyjęty na Szczycie Ziemi w Rio.
- Czerwona księga IUCN: Międzynarodowy spis gatunków zagrożonych wyginięciem.Zrównoważony rozwój: To koncepcja ekorozwoju, która zakłada zaspokajanie potrzeb obecnego pokolenia w taki sposób, aby nie umniejszać szans przyszłych pokoleń na zaspokojenie ich potrzeb. Opiera się na harmonii między rozwojem gospodarczym a ochroną zasobów naturalnych (np. przez odnawialne źródła energii).
Ćwiczenia utrwalające
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.