Powstanie styczniowe i jego następstwa
Procesy uwłaszczeniowe na ziemiach polskich
W systemie feudalnym własność miała charakter podzielony: pan miał własność zwierzchnią z prawem sprzedaży lub podziału nieruchomości, a chłopi jedynie prawo użytkowania ziemi w zamian za powinności na rzecz dworu – pańszczyznę lub najem przymusowy. Uwłaszczenie, w istocie polegające na przekazaniu chłopom pełnych praw własności do ziemi, upraszczało prawo własnościowe i pozwalało chłopom np. zaciągać kredyty pod zastaw ziemi. Umożliwiało też komasację rozproszonych działek i zerwanie z dotychczasową praktyką wspólnej uprawy ziemi przez całą gromadę wiejską. Do tej pory do robót polowych szła cała wieś, a jej mieszkańcy wspólnie podejmowali decyzję, na którym polu siane będą zboża jare, na którym ozime, a które będzie ugorować.
Pod koniec XVIII w. uwłaszczenie było procesem związanym z rewolucją przemysłową, niezbędnym do tego, aby wdrażać gospodarkę kapitalistyczną. Chłopi uwolnieni od przywiązania do ziemi i ponoszonych na rzecz panów obciążeń mogli lepiej zadbać o swoją ziemię, a także zasilać rozwijający się przemysł. Na ziemiach polskich po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów temat zmniejszenia powinności chłopów oraz nadania im wolności osobistej wiązał się z zagadnieniem walki o niepodległość – pierwsze próby podejmował już Tadeusz Kościuszko, wydając Uniwersał połaniecki. Ale konkretne reformy wdrożyły już władze zaborcze w XIX w.
Wyjaśnisz, na czym polegał proces uwłaszczania chłopów.
Scharakteryzujesz podobieństwa i różnice w procesie uwłaszczania chłopów na terenie trzech zaborów.
Omówisz następstwa reform uwłaszczeniowych w różnych zaborach.
Uwłaszczenie chłopów na ziemiach polskich
Na Zachodzie, gdzie praktycznie u schyłku średniowiecza zniesiono poddaństwo osobiste, proces uwłaszczenia dokonywał się przez dziesięciolecia w drodze wykupywania ziemi. Czasem bywał on gwałtownie przyspieszany, jak w okresie rewolucji francuskiej, kiedy skonfiskowane dobra kościelne i szlacheckie odsprzedano chłopom. Z kolei w Anglii nastąpił proces odwrotny: w wyniku ogradzania w XVIII w. 3/4 gruntów ornych znalazło się w rękach wielkich właścicieli ziemskich. W Europie Wschodniej uwłaszczenie chłopów było znacznie większym problemem. Bardzo długo byli oni pozbawieni samodzielności prawnej, a o prawie i ustroju państwa decydowała tu wyłącznie szlachta. Konieczność wypłacenia ziemianom odszkodowań za przekazane grunty powodowała, że uwłaszczenie było operacją finansową na gigantyczną skalę.
Na ziemiach polskich uwłaszczenie chłopów najwcześniej dokonało się w zaborze pruskim, gdzie w 1808 r. władze rozpoczęły eksperyment z uwłaszczeniem w dobrach państwowych. W 1811 r. zainicjowano je w majątkach prywatnych, co należącą wówczas do Księstwa Warszawskiego Wielkopolskę objęło dopiero w roku 1823. Założeniem pruskiego uwłaszczenia było dopuszczenie do niego jedynie bogatych włościan. Wyłączenie z tego procesu ludności bezrolnej i małorolnej miało tę zaletę, że mogła ona pozostać siłą roboczą dla wielkich majątków. Aż do 1850 r. uwłaszczyć się mogli tylko chłopi, których stać było na zapłacenie odszkodowania, i to za zgodą właściciela ziemskiego. Po Wiośnie Ludów, gdy rząd pruski dojrzał w chłopach sojusznika, warunki złagodzono, uruchomiono korzystne kredyty i zniesiono konieczność zgody pańskiej. Proces uwłaszczenia trwał do lat 80. XIX w. W rezultacie powstały duże gospodarstwa chłopskie, a areał wielkiej własności ziemskiej powiększył się o grunty nieuwłaszczone oraz tzw. grunty serwitutowe, czyli dotychczas użytkowane przez całą wieś bez opłat (zwykle pastwiska i lasy).
W zaborze austriackim uwłaszczenie przeprowadzono w czasie Wiosny Ludów, w roku 1848. Na mocy ustawy chłopi przejęli na własność grunty użytkowane w chwili jej wydania. Część odszkodowań pokryli włościanie, resztę zaś państwo.
W zaborze rosyjskim sprawa uwłaszczenia miała charakter polityczny. Mówiono o nim już w czasie powstania listopadowego, chcąc w ten sposób pozyskać chłopów. Projekty sfinansowania odszkodowań z dobrowolnej kwesty pokazują, że ówcześni politycy zupełnie nie zdawali sobie sprawy z ogromu problemu. W 1863 r., w trakcie powstania styczniowego, powstańczy Rząd Narodowy ogłosił uwłaszczenie, ale trudno było je przeprowadzić w kraju opanowanym przez zaborcę. Wydany przez cara Aleksandra II dekret z marca 1864 r. nie ustępował zasadom powstańczym, a co ważniejsze – ogłoszony został przez faktyczną władzę. Przewidywał on zniesienie powinności wsi względem dworu, nadanie chłopom na własność nie tylko gruntów użytkowanych, ale także skonfiskowanych ziemianom biorącym udział w powstaniu styczniowym, oraz nadanie ziemi osobom bezrolnym. W efekcie areał gruntów chłopskich wzrósł o 8 proc. Utrzymano też serwituty. Chłopi nie płacili odszkodowań, a dotychczasowi właściciele otrzymali tzw. listy zastawne, które miały być stopniowo wykupywane przez państwo. System ten był dla ziemian niekorzystny, gdyż obligacje szybko straciły na wartości z powodu niestabilności rosyjskiej waluty. Z kolei ściągany od chłopów podatek gruntowy, z którego spłacano obligacje, sprawił, że uwłaszczenie było niezwykle opłacalne dla skarbu rosyjskiego. Powołano również namiastkę samorządu wiejskiego – choć podporządkowany władzom, stanowił on jedyną formę samorządu w Kraju Nadwiślańskim. Celem reformy rolnej było pozyskanie chłopstwa dla państwa. Służyć temu też miała rosyjska szkoła i podkreślanie na każdym kroku cesarskich dobrodziejstw dla polskiego ludu. Zamiary te jednak się nie powiodły. Szkoła nie spełniła swego rusyfikacyjnego zadania, a inteligencja, uformowana ze szlachty „wysadzonej z siodła”, czyli podupadłej wskutek represji i konfiskat, odnosiła się do zaborcy z nienawiścią. Nie rozwiązano także problemu przeludnienia wsi – spadek śmiertelności wywołał lawinowy przyrost ludności. Coraz większa liczba chłopów bezrolnych napływała do miast, gdzie tworzyli oni podatne na socjalistyczną agitację masy robotników.
Generalną korzyścią z uwłaszczenia było zniesienie resztek systemu feudalnego. Jednak w poszczególnych zaborach proces ten miał różne następstwa. W zaborze pruskim, gdzie reforma uwłaszczeniowa trwała kilkadziesiąt lat, powstały duże gospodarstwa rolne wykorzystujące pracę najemną i dysponujące środkami na inwestycje i wdrażanie nowych technologii. Podniosły się też kultura rolna oraz poziom życia wsi. W zaborach austriackim i rosyjskim ziemię nadano chłopom na mocy jednorazowych dekretów, bez odszkodowań, wskutek czego wzrosła liczba małych gospodarstw, które w kolejnych pokoleniach ulegały coraz dalszym podziałom, co tylko pogłębiało ubóstwo wsi.
Uwłaszczenie i co dalej?
Reformy uwłaszczeniowe dały chłopom ziemię i uwolniły ich z systemu pańszczyźnianego. Chłop stał się niezależnym od dworu właścicielem ziemi, a jego rodzina była wspólnotą produkcyjną. Mógł wreszcie dokupywać, sprzedawać i wydzierżawiać grunty. Te nowe możliwości przyniosły rosnące zróżnicowanie majątkowe wiejskiej społeczności. Zamożnych gospodarzy na wschodnich obszarach dawnej Rzeczypospolitej nazywano kułakami, w Polsce centralnej – gospodarzami lub kmieciami, a na zachodzie – gburami. Najniżej w hierarchii ludności wiejskiej stali komornicy, mieszkający w cudzych chatach, pozbawieni ziemi i stałego zajęcia. Szukali jakiegokolwiek zajęcia, pracowali dorywczo z dnia na dzień w gospodarstwach bogatych chłopów i w folwarkach, służyli we dworach lub karczmach; najczęściej emigrowali. Parobków – bo tak ich nazywano – nie traktowano jako części społeczności, ale jako dodatek do gospodarstwa, podobnie jak narzędzia i zwierzęta gospodarskie. Pomiędzy tymi kategoriami mieścili się średniacy (właściciele średnich pod względem areału gospodarstw) i zagrodnicy, z własną chałupą, małym podwórkiem i niekiedy kawałkiem pola.
Uwłaszczony chłop po likwidacji pozostałości zależności feudalnych był skazany na siebie. Wcześniej mógł się udać po łaskę do dziedzica, natomiast po reformach agrarnych – jeśli miał kłopoty i potrzebował pomocy – nie miał już na kogo liczyć, poza kręgiem najbliższych. Uwłaszczenie otworzyło drogę do procesu indywidualizacji chłopów. Chłop musiał myśleć w kategoriach niezależnego producenta, a także obywatela.
W efekcie dość szybko, bo już po dwóch pokoleniach, zaczęła się rozpadać tradycyjna wspólnota wiejska, do tej pory bardzo zintegrowana. Współpraca straciła na znaczeniu; ważniejsze stało się wyprzedzenie sąsiadów oraz zadbanie o perspektywy i los własnych dzieci, ponieważ ilość ziemi z reguły była ograniczona. Odpowiedź była zazwyczaj jedna: kształcić się i gospodarować lepiej. Już nie „kij pański”, ale rynek kapitalistyczny sprawił, że konieczna okazała się zmiana sposobu myślenia o świecie. Nic dziwnego, że w pierwszych latach XX w. znacząco wzrósł odsetek chłopskiej młodzieży na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Jednak rewolucja, rozpoczęta procesami uwłaszczeniowymi, nie powiodła się w pełni, polskie miasta nie były bowiem w stanie wchłonąć całej nadwyżki chłopów, nie zdołała tego uczynić również emigracja. Dlatego już przed I wojną światową na polskiej wsi zaczęło narastać przeludnienie agrarne.
Mit dobrych cesarzy
Akt zniesienia poddaństwa połączony z uwłaszczeniem na wsi odbierano (co było skutkiem umiejętnej propagandy) jako akt łaski władzy, a nie efekt złożonego procesu zmian. W Królestwie Polskim po uwłaszczeniu wzniesiono kilkadziesiąt pomników cara Aleksandra II. Uważano go za „wybawiciela chłopów”. Indoktrynacja prorosyjska odbywała się już na poziomie szkoły ludowej, w której dzieci uczono modlitw za cara i rodzinę carską. W zaborze austriackim cesarza od początku uznawano za tego, który reformę przeprowadził, ale mit dobrego cesarza rozwinął się tam stosunkowo późno – jego kulminacja przypadła na przełom XIX i XX w., gdy cesarz Franciszek Józef był już miłym starszym panem, a nie młodym i groźnym pacyfikatorem Wiosny Ludów.
Ingerencja urzędników cesarskich w stosunki między właścicielem a chłopem miała nie tyle poprawić dolę włościan, ile zwiększyć dochody skarbu państwa przez sprawniejsze ściąganie podatków. Chłopi, którzy byli do tej pory wykorzystywani i oszukiwani przez szlachtę, w urzędnikach cesarskich (chętnie wysłuchujących ich skarg) zaczęli upatrywać prawdziwych obrońców. Przychodzące na wieś za pośrednictwem urzędników cesarskie rozporządzenia przekonywały, że najjaśniejszy pan pamięta o swych chłopskich poddanych. Chłopi rozumieli również, że na świecie jest ktoś ważniejszy niż właściciel wsi. Mit dobrych cesarzy utrzymał się także po I wojnie światowej.
Zapoznaj się z filmami omawiającymi procesy uwłaszczeniowe w XIX w. w poszczególnych zaborach, a następnie wykonaj kolejne polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1JSGLPLNDD7B
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Uwłaszczenie chłopów w zaborze pruskim.
Opisz, w jaki sposób chłop mógł w zaborze pruskim spłacić szlachcicowi ziemię, którą otrzymywał na własność.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RG1B1RRUC44T3
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Uwłaszczenie chłopów w zaborze austriackim.
Wymień najważniejsze założenia reformy uwłaszczeniowej w Galicji.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R4V8R6B4C5XJP
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Uwłaszczenie chłopów w zaborze rosyjskim.
Wyjaśnij, dlaczego władze carskie wprowadziły uwłaszczenie chłopów najpierw na tzw. ziemiach zabranych, a dopiero później w Królestwie Polskim.
Zapoznaj się z poniższym schematem, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Ogłaszamy niniejszym i wiedzieć czynimy: że na skutek dotychczasowych doświadczeń poczynionych zarówno w naszych domenach, jak i przez różnych właścicieli dóbr rycerskich, przekonaliśmy się jeszcze bardziej, jak przemiana posiadłości włościańskich we własność, tam gdzie do tego jeszcze nie doszło, tudzież zniesienie pańszczyzn i uprawnień za słuszne i sprawiedliwe odszkodowanie służy rzeczywistemu dobru zarówno uprawnionych, jak i zobowiązanych.
Celem poparcia tego dobra i z ojcowskiej troskliwości o pomyślność naszych wiernych poddanych zarządzamy więc, po zasięgnięciu w tej ważnej sprawie opinii doświadczonych rolników i rzeczoznawców ze wszystkich prowincji i stanów, co następuje:
1. Posiadłości włościańskie nie nadane dotąd na własność mają być zamienione we własność w myśl przepisów i pod warunkami zawartymi w niniejszym rozporządzeniu, przywiązane zaś do nich powinności i uprawnienia mają być zniesione za wzajemnym słusznym odszkodowaniem. Celem uniknięcia wszelkich wątpliwości i nieporządków stanowimy jednak wyraźnie, że żaden posiadacz owych gospodarstw włościańskich nie ma samowolnie brać ich na własność, ani też odmawiać dotychczasowych zobowiązań do świadczenia robocizn i danin, dopóki nie zostanie określone odszkodowanie w myśl poniższych przepisów, czy to w drodze ugody, czy też przez wyznaczone władze, a to pod karą przez prawo ustanowioną za niedozwoloną samowolę.
Źródło: Wybór tekstów źródłowych z historii Polski w latach 1795–1864, oprac. S. Kieniewicz, T. Mencel, W. Rostocki, Warszawa 1956, s. 233–234., 2. Z ustawy uwłaszczeniowej w Wielkim Księstwie Poznańskim 1823 r. W patentach naszych z dnia 9 listopada 1816 względem wprowadzenia na powrót powszechnego prawa krajowego do W. Księstwa Poznańskiego i do ziemi przywróconej do Prus Zachodnich, do powiatu chełmińsko‑michałowskiego i do miasta Torunia z jego obwodem, zastrzegliśmy sobie osobne rozporządzenie względem sposobu, jakim edykt tyczący się regulowania stosunków dziedziców i włościan z d. 14 września 1811 z deklaracją onegoż z d. 29 maja 1816 w tych częściach kraju ma być przywiedzonym do skutku z uwzględnieniem praw wszystkich interesantów. Wysłuchawszy w tej mierze […] zdania władz prowincjonalnych i osób biegłych spośród mieszkańców klas interesowanych, niemniej naszej Rady Stanu, postanawiamy […] co następuje: […] 1. Nie nadane dotąd prawem własności lub czynszu wieczystego lub wieczystej dzierżawy chłopskie gospodarstwa rolnicze gospodarzom, którzy przy ogłoszeniu prawa niniejszego prawnie oneż posiadają jako dzierżawcy […] nadane być mają prawem własności, a ciążące na tych posadach pańszczyzna i inne dziedzicowi należące się służebności i daniny mają być okupione.
Źródło: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 34, Sprawa chłopska w XIX wieku na ziemiach polskich w okresie reform uwłaszczeniowych, oprac. K. Śreniowska, Warszawa 1985, s. 8., 3. Patent cesarski z 17 kwietnia 1848 r. o zniesieniu pańszczyzny w Galicji I. Wszystkie robocizny i inne poddańcze powinności tak gospodarzy gruntowych, jako też chałupników i komorników, ustać mają z dniem 15 maja 1848 r.
II. Trwające służebnictwa [serwituty – przysługujące wsi prawa do pastwisk, zbiórki opału w lasach dworskich] pozostają nienaruszone, atoli za to obowiązani są poddani, o ile prawa służebnictwa na pańskim gruncie wykonywać zechcą, uiszczać stosowną zapłatę, której ustanowienia zostawia się przede wszystkim dobrowolnej umowie poddanych ze swoimi panami.
[…]
IV. Za to posiadacze dóbr ziemskich uwalniają się, poczynając od 15 maja 1848:
a. od opłaty podatku urbarialnego;
b. od obowiązku dawania zapomogi poddanym swoim tejże potrzebującym;
[…]
e. od płacenia dodatku na pokrycie wydatków dla straży bezpieczeństwa;
f. od ponoszenia wydatków połączonych z przystawą rekrutów, mianowicie z odwożeniem rekrutów na miejsce posterunku i tychże żywieniem, które na przyszłość ponosić będą gromady;
g. od płacenia dodatku do kosztów kuracji w chorobach epidemicznych u ludzi, wenerycznych i zarazach na bydło.
V. Przez postanowienia względem przyszłego urządzenia pierwszych instancji uwolnieni będą, ile możności, jak najprędzej właściciele dóbr także od ciężaru zarządzania i pobierania stałych podatków, niemniej od wydatków i odpowiedzialności, które z wykonywaniem sądownictwa cywilnego i zarządem spraw politycznych ściśle są połączone.
VI. Z uwolnieniem posiadaczy dóbr gruntowych od ciężaru utrzymywania sądownictwa i zarządu spraw politycznych ustaje także trwające dotąd na każdej majętności dominikalnej [majętność, w której ludność rolnicza była wyłączona spod opieki prawa powszechnego] […].
[…]
VIII. Środki i sposoby pokrycia podług cen urbarialnych wyrachować się mającego wynagrodzenia, które skarb najwyższy dziedzicom zapłacić ma, w drodze konstytucyjnej bliżej wyjaśnione będą.
IX. Dopóki ostateczne ustanowienie wymiaru wynagrodzenia po uprzednim ścisłym wybadaniu stanu powinności, która jako należytość, prawna podług dotychczasowych przepisów uważana być ma, nie nastąpi, wypłacona będzie właścicielom dóbr ziemskich i do poborców urbarialnych uprawnionym renta jako zaliczka na potrącenie z przyszłej należytości wynagrodzenia, która podług stanu posiadania, jaki był do 15 maja 1848 w takiej objętości wymierzoną będzie, o ile przeciwko prawowitości byłych powinności, ze względu na należytość i wielkość uiszczenia nie okaże się uzasadniona przeszkoda.
Źródło: Polska w latach 1795–1864. Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii, wybór i oprac. I. Rusinowa, Warszawa 1986, s. 219–222., 4. Dekret Tymczasowego Rządu Narodowego (1863 r.) Centralny Komitet Narodowy jako Tymczasowy Rząd Narodowy
Zważywszy: że uwłaszczenie włościan pomimo ogólnej chęci kraju, z powodu stawianych przez rząd najezdniczy przeszkód, dotąd do skutku nie doszło; obok tego,
zważywszy: że oddanie gospodarzom rolnym na własność gruntów, dotąd przez nich tytułem czynszów, pańszczyzny lub innych obowiązków posiadanych, zmniejsza mienie dotychczasowych właścicieli,
postanowił i stanowi:
Art. 1. Wszelka posiadłość ziemska, jaką każdy gospodarz dotąd tytułem pańszczyźniany, czynszu lub innym tytułem posiadał, wraz z należnymi do niej ogrodami, zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, tudzież prawami i przywilejami do niej przywiązanymi – od daty niniejszego dekretu, staje się wyłączną i dziedziczną dotychczasowego posiadacza własnością, bez żadnych jakichkolwiek bądź obowiązków, danin, pańszczyzny lub czynszu, z warunkiem jedynie opłacania przypadających z niej podatków i odbywania należnej służby krajowej.
Art. 2. Dotychczasowi właściciele nadanych gospodarzom rolnych gruntów otrzymają odpowiednią wartości tychże indemnizację z funduszów narodowych za pośrednictwem długu Państwa. […]
Centralny Komitet Narodowy
jako Tymczasowy Rząd Narodowy.
[…]
Art. 1. Chałupnicy, zagrodnicy, komornicy, parobcy i w ogóle wszyscy obywatele z zarobku jedynie utrzymanie mający, którzy powołani do broni, w szeregach wojska narodowego za Ojczyznę walczyć będą otrzymają, a w razie ich śmierci, żony i dzieci, na własność po ukończeniu wojny z dóbr narodowych dział gruntu najmniej mórg trzy przestrzeni zawierający.
Art. 2. Ogłoszenie i wprowadzenie w wykonanie niniejszego dekretu Centralny Narodowy komitet jako Tymczasowy Rząd Narodowy naczelnikom wojskowym i wojewódzkim poleca.
Źródło: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 240–241., 5. Ukaz cara Aleksandra II w sprawie prawa chłopów do ziemi. 17 lutego 1864 r. 1) Ziemie pozostające w użytkowaniu włościan w majątkach prywatnych, majoratowych i państwowych stają się zupełną własnością używających ich włościan.
2) Z dn. 3(15) kwietnia 1864 r. uwalnia się włościan na zawsze od wszystkich bez wyjątku powinności, do których byli obowiązani na rzecz właścicieli ziemskich, a mianowicie: od pańszczyzny, okupu w pieniądzach, czynszu, danin w naturze itp. Wszelkie żądania odrobienia zaległości po zniesieniu powinności wstrzymuje się i nie można ich wznawiać. Na przyszłość włościanie są obowiązani wnosić do kasy rządowej za przypadającą im na własność ziemię podatek gruntowy ustanowiony obecnym ukazem […].
3) Właściciele majątków otrzymują od rządu wynagrodzenie za uwolnienie włościan od obowiązków pańszczyźnianych. Rozmiar sposób i rodzaj tego wynagrodzenia określa się w ukazie o komisji likwidacyjnej. Prócz tego na wszystkich właścicieli majątków, w których na podstawie obecnego ukazu włościanie otrzymują ziemię na własność, nakłada się obowiązek czynić włościanom w wypadkach nadzwyczajnych klęsk, ułatwienia i zaopatrywać ich na kredyt w bydło robocze, narzędzia i ziarno do siewu. […]
11) Włościanie także i po przejściu w posiadanie należnych im siedzib zachowują prawo do tych wygód, z których korzystali na zasadzie tabeli prestacyjnych, kontraktów, umów słownych, jak też na zasadzie zwyczaju, a mianowicie: prawo otrzymywania drzewa budulcowego, drwa, zbierania chrustu i łomu, a także liści na podściółkę, prawo pasienia w lasach pańskich i na dworskich czy folwarcznych gruntach.
Źródło: Polska w latach 1795–1864. Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii, wybór i oprac. I. Rusinowa, Warszawa 1986, s. 284–285.
Oceń, w którym zaborze reformy uwłaszczeniowe były najbardziej korzystne dla chłopów.
Trenuj i ćwicz
Wskaż poprawne dokończenia zdań.
Zapoznaj się z cytowanym dokumentem, a następnie nazwij reformę wprowadzoną przez hrabiego Potockiego.
Kontrakt Aleksandra hrabiego Potockiego z chłopami wsi ZastówArt. l. JW Aleksander hrabia Potocki zwalniając włościan wsi Zastowa wyżej wyszczególnionych od dotychczasowych powinności, jakie Skarbowi jego odbywali i odbywać byli powinni, przychylnie do ich życzenia, wypuszcza im grunta, ogrody i pastwiska w dotychczasowych granicach będące i do nich jako pańszczyźnianych włościan należące […].
Art. 2. Z każdej morgi wyżej opisanej obowiązali się włościanie kontraktujący płacić do kasy JW Dziedzica w dniu 11 listopada każdorocznie całkowicie:a) z ogrodów, łąk i placów, morgów 183, prętów 138, po złp 10.
b) z pola omego otwartego morgów 146, prętów 120, po złp. 4 groszy 15. […]
d) Z pastwiska w Grądziku miejscu Wistki zwanego, ile go się po wymierzeniu wykaże, mniej więcej morgów 7, po zł. 5 […].Źródło: Kontrakt Aleksandra hrabiego Potockiego z chłopami wsi Zastów. Cytat za: Wybór tekstów źródłowych z historii Polski w latach 1795–1864, oprac. S. Kieniewicz, T. Mencel, W. Rostocki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Zapoznaj się z ilustracjami, a następnie na ich podstawie wykonaj polecenia.
Na czym polegał proces komasacji?
Słownik
(z łac. area – powierzchnia, plac) powierzchnia gruntów zajętych pod uprawę ziemi
dłużny papier wartościowy emitowany przez bank hipoteczny, wystawiany imiennie bądź na okaziciela
zjawisko mające miejsce w Anglii i Irlandii i polegające na odbieraniu ziemi ubogiej ludności chłopskiej oraz wypędzaniu dzierżawców z gruntów ornych, zmienianych na pastwiska i plantacje lnu; pojawiło się w XIII w., ale największe rozmiary osiągnęło na przełomie XVIII i XIX w.
(z łac. servitus, D. servitutis – służenie) uprawnienia chłopów do korzystania z dworskich gruntów folwarcznych, łąk i lasów, wywodzące się z okresu feudalnego
nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi, z którym wiąże się zniesienie obowiązków względem pana feudalnego, tj. pańszczyzny, darmoch i czynszu
mieszkaniec wsi zajmujący się rolnictwem; wieśniak, rolnik