Przełom XIX i XX wieku był dla muzyki szczególnie istotny, gdyż był to jednocześnie czas późnego, dojrzałego romantyzmu, jak i dwóch nowych nurtów: impresjonizmu oraz ekspresjonizmu. Część historyków umieszcza również początek nurtu modernistycznego w tym okresie. Co istotne, był to czas, kiedy do głosu zaczęli dochodzić także kompozytorzy amerykańscy. Wcześniej to Europa była głównym ośrodkiem muzyki i sztuki - reszta świata mogła co najwyżej starać się za nią nadążyć. Warto sobie uzmysłowić, że na przełomie XIX i XX wieku w Stanach Zjednoczonych pojawili się młodzi, zupełnie nowi kompozytorzy, często określani jako modernistyczni- dziś określani jako American Five z uwagi na pochodzenie oraz liczbę (five w języku angielskim oznacza liczbę pięć). W skład grupy wlicza się: Henry'ego Cowella (1897–1965) , Carla Rugglesa (1876- 1971), Wallingforda Riegera (1885 - 1961) i John'ego Joseph'a Becker'a (1886- 1961). Jej najważniejszym przedstawicielem był jednak Charles Ives (1874‑1954), którego rewolucyjne pomysły były dla jego współczesnych niezrozumiałe. Podczas, kiedy komponował on na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, w Europie działała trzecia już generacja twórców romantyzmu, a we Francji formował się zupełnie nowy nurt- impresjonizm.Impresjonizmimpresjonizm.

Jak usłyszeć światło? Dlaczego muzyka zaczęła malować? 

Nazwa impresjonizmu wywodzi się od tytułu obrazu Claude'a Moneta Impresja - wschód słońca. Podczas wystawy w Paryżu w 1874 roku jeden z krytyków bardzo negatywnie odniósł się do nowego nurtu w sztuce i po obejrzeniu obrazu dał wyraz temu okrzykiem Impresjoniści! - po czym opuścił galerię. Zgromadzonym malarzom to określenie przypadło do gustu, więc postanowili wykorzystać je jako nazwę kierunku w sztuce, który stworzyli. Sam termin impresja oznacza ulotne wrażenie, a jednym z głównych założeń nowego kierunku było odwzorowanie osobistego, najczęściej chwilowego odbioru przedmiotu, pejzażu lub innego zjawiska.

Zmiany brzmieniowe w dobie impresjonizmu i symbolizmu

I tak też podobnie dziedzina muzyki przełomu XIX i XX wieku zaczęła patrzeć na świat oczami malarzy i poetów- zamiast opowiadać historie, pragnęła oddawać wrażenia, barwy i nastroje. Tak jak Monet malował światło, a Paul Verlaine (1844–1896) pisał o muzyce słów, tak Claude Debussy i Maurice Ravel tworzyli dźwiękowe obrazy, które bardziej się czuje, niż rozumie. 

Już w połowie XIX wieku zaczęły pojawiać się pierwsze symptomy zmian w muzyce, niemal równocześnie Ryszard Wagner (we wstępie do dramatu Tristan i Izolda) i Ferenc Liszt (w fortepianowej Bagateli bez tonacji) udowodnili, że możliwości systemu tonalnego dur‑mollSystem tonalnysystemu tonalnego dur‑moll uległy wyczerpaniu. Kompozytorzy rozpoczęli poszukiwania nowych rozwiązań, m.in. w zakresie środków tonalnych i zarazem nastąpił wyraźny odwrót od mocy emocjonalnej, monumentalnej formy i przewodniej funkcji tematu -ku intymności, kolorowi, hybrydzie struktur.

Lista słyszalnych zmian w uszach wielu kompozytorów tego przełomowego okresu dotyczy:

Poszukiwania te prowadziły w dwóch kierunkach. Jeden z nich polegał na mnożeniu dźwięków w ramach oktawy (aż po tzw. brzmienia ćwierćtonoweĆwierćtonowośććwierćtonowe i drobniejsze), drugi – na ograniczaniu ich liczby. Dla drugiego kierunku jednym z głównych źródeł inspiracji była muzyka kultur pozaeuropejskich, którą poznawali m.in. podczas wizyt w pawilonach wystaw światowych, we fragmencie przedstawionych poniżej:

R10Kgds5uTFLn1

Portret Claude'a Debussy'ego namalaowany przez Marcela Bascheta w 1884 r. Postać na obrazie jest młodym mężczyzną z czarnymi, krótkimi, gęstymi włosami i zarostem, ubranym w czarny płaszcz, pod którym widać białą koszulę z krawatem.

R1BYv0w9CmfTD1

Obraz przedstawiający dwie ciemnoskóre kobiety siedzące na żółtym kocu, ubrane w sukienki przepasane przez ramię. Przed nimi leżą dwa jabłka, kwiat i pudełko. W tle widoczny jest zielony krajobraz.

RJI96CYO0lihI1

Ilustracja przedstawia obraz Claude Moneta pod tytułem „Katedra w Rouen”. Ukazuje ona front gotyckiej katedry w Rouen w odcieniach brązu i beżu.

Claude Debussy‑głos poety w muzyce

Jednym z pierwszych kompozytorów, którzy wprowadzili do muzyki takie rozwiązania był Claude Debussy (1862‑1918). Dokładniej tego słowa impresjonizm w kontekście muzycznym użyto w krytyce dzieła Debussy'ego Wiosny na orkiestrę i chór żeński . Choć najczęściej jego nazwisko utożsamiane jest z impresjonizmem, coraz częściej ukazuje się związki jego twórczości z literackim symbolizmem. Ponadto pamiętać należy, że kompozytor czuł niechęć do terminu impresjonizm, a za malarstwem impresjonistycznym nie przepadał (choć wskazuje się w jego muzyce nawiązania do elementów malarstwa impresjonistycznego, m.in. sensualizmiesensualizmsensualizmie). Być może było to efektem krytyki jego suity symfonicznej Wiosna z 1887 roku. Oceniając tę kompozycję Akademia Francuska zarzuciła Debussy’emu pustą wrażeniowość. Znacznie bliższe relacje łączyły jednak kompozytora i jego muzykę z ideami współczesnych poetów takich, jak: Charles Baudelaire, Stephan Mallarmé i Paul Verlaine. To właśnie do tekstów symbolicznej poezji powstała większość pieśni Debussy’ego, a kwint esencją i zarazem dramatem pełnym symbolicznych zdarzeń jest opera Pelleas i Melizanda.

Lata nauki Claude'a Debussy'ego

Claude Debussy w bardzo młodym wieku wstąpił do jednej z najlepszych szkół muzycznych- paryskiego Konserwatorium,KonserwatoriumKonserwatorium, gdzie uczył się grać na fortepianie. W tym okresie wzbudził zainteresowanie słynnej mecenas sztukimecenas sztukimecenas sztuki, Nadieżdy von Meck, która wspierała go finansowo, podobnie jak Piotra Czajkowskiego. Dzięki jej pomocy nie tylko mógł odbywać liczne podróże, ale także poznawał znamienite osobistości ówczesnego Paryża. Kontakt z Nadieżdą zaowocował fascynacją Debussy’ego muzyką rosyjską, szczególnie twórczością Modesta Musorgskiego i Aleksandra Borodina.

W trakcie nauki okazało się jednak, że dużo większy talent wykazuje Debussy w dziedzinie kompozycji, stąd też w wieku 18 lat, w roku 1880 porzucił marzenia o karierze pianisty i rozpoczął regularne studia kompozytorskie. Kończąc studia, w roku 1883, zdobył jedno z czołowych miejsc w konkursie o Nagrodę RzymskąNagroda RzymskaNagrodę Rzymską, co pozwoliło mu udać się na trzyletnie stypendium do stolicy Włoch, gdzie poświęcił się wyłącznie pracy twórczej.

Powrót do Paryża okazał się dlań niezwykle inspirujący‑dołączył do ówczesnej bohemybohemabohemy, uczestniczył w licznych spotkaniach salonowych w gronie literatów i malarzy poszukując nowych bodźców dla własnej twórczości kompozytorskiej. Jego muzyka zaczęła coraz bardziej odbiegać od aktualnych kanonów, bowiem odrzucił prymat melodii (tak jak malarze impresjoniści odrzucili kontur na rzecz rozmytych obrazów), tradycyjne zasady tworzenia utworu, a w ich miejsce zaproponował nowy rodzaj muzycznego koloru- nietypowe zestawienia nieznanych dotąd instrumentów tworzące wyjątkowe, pastelowe barwy muzyczne oraz nowy sposób wykorzystania tradycyjnych instrumentów (np. wybrzmiewanie dźwięków fortepianu). Bezpośrednim impulsem dla takich poszukiwań stała się także fascynacja kulturami Wschodu, które poznał w 1889 roku podczas organizowanej wówczas w Paryżu wystawy światowej. Indonezyjskie zespoły złożone z głównie z gongów -gamelanyGamelangamelany wskazały nie tylko możliwości nowych układów dźwiękowych (w miejsce dotychczasowych skal durowych i molowych złożonych z 7 dźwięków zaproponował Debussy układy pięciodźwiękowe)Pentatonikaukłady pięciodźwiękowe), ale też perkusyjne potraktowanie instrumentów uważanych dotąd za instrumenty melodyczne (fortepian).

R3eyGJuhU2ZD61

Zdjęcie przedstawiające indonezyjskich muzyków, grających na instrumentach przypominających ławki na których ułożone są koło siebie gongi. Gong jest to wisząca lub ustawiona na specjalnym stojaku tarcza z brązu lub mosiądzu, o wypukłej, czasem falistej powierzchni i lekko zagiętych brzegach.

Na muzykę Debussy’ego oddziaływała także wymieniona powyżej poezja symbolistów (i wpływu tego nie można umniejszać). Pełne niejasnych, nieuchwytnych skojarzeń i metafor obrazy morza, światła księżyca, szumu liści, spadających kropel deszczu... działały ożywczo na wyobraźnię kompozytora i powstające utwory. Echa tych inspiracji odnajdziemy np. w tytułach i w brzmieniu przedstawionych poniżej fortepianowych preludiów zatytułowanych: Zatopiona katedra, Ślady na śniegu, Taras audiencji światła księżyca…

Kompozycją orkiestrową wskazywaną najczęściej jako przykład przemian w kolorystycekolorystykakolorystyce muzycznej jest Popołudnie fauna (utwór występuje także pod tytułem C. Debussy, Preludium do Popołudnia fauna- Prélude à l'après‑midi d'un faune ), tworzone w latach 1892‑1894. Utwór ten zainspirowany został poematem Mallarmégo Popołudnie Fauna, opowiadającym o faunie i jego tęsknocie za pięknymi nimfami. Jego tekst brzmiał tak:

Poeta nie był pozytywnie nastawiony do pomysłu umuzycznienia swego wiersza, ale dźwiękowa wizja Debussy’ego, jej modernizmmodernizmmodernizm i odejście od kanonów skutecznie przekonały Mallarmégo do nowoczesnej koncepcji korespondencji sztuk.

To właśnie powyższe preludium Popołudnie Fauna jest postrzegane jako początek impresjonizmu w muzyce. Zastosowane przez Debussy`ego środki kompozytorskie odbiegały od kanonu romantycznego. Dzieło przesycone jest dysonansami,Dysonans, mającymi na celu wywołanie wrażenia ulotnej chwili i niepokoju. Kompozytor szczególną uwagę zwracał na barwę dźwięku i jego walory - linia melodyczna wydaje się być w ciągłym ruchu, składa się z powolnie przeplatanych motywów. Natężenie dynamiczne jest bardzo różnorodne, od pianissima do forte. Utwór może być odebrany jak, pejzaż malowany muzyką. 

Więcej wiadomości na temat Popołudnia Fauna można znaleźć w materiale Nowe techniki w muzyce XX wieku.

OnirycznyOniryzmOniryczny,Oniryzm, zmysłowy nastrój tego utworu wywołuje już wprowadzony przez flet (instrument‑atrybut mitycznego bożka) leniwy temat utworu. Jest on nietypowym, statycznym, powtarzającym się tworem, zmienność osiągana jest w planie towarzyszącej mu orkiestry, każdorazowo operującej innymi brzmieniami. Ze względu na tak nowatorskie podejście Debussy’ego Pierre Boulez, przedstawiciel awangardy II połowy XX wieku, o temacie fletu wyraził się metaforycznie jako o głębokim oddechu dla muzyki, a kompozycję określił mianem przebudzenia muzyki współczesnej.

RJBLQO9TK7R64

Na zdjęciu jest mężczyzna w kostiumie z ciemnymi i jasnymi łatami, wykonujący ekspresyjny taniec. Stoi na palcach, głowę ma odchyloną do tyłu, ręce uniesione i lekko zgięte. Tło jest jednolite, a zdjęcie w tonacji sepii lub czarno‑białej.

Premiera utworu w 1912 roku z Wacławem Niżyńskim i tancerkami Baletów Rosyjskich zakończyła się skandalem -publiczność nie była gotowa ani na nowatorstwo muzyki Debussy’ego, ani na pełną erotyki wizję Niżyńskiego. Rok później, światem muzycznym wstrząsnął kolejny skandal‑paryska premiera baletu Igora Strawińskiego Święto wiosny.

Do pozostałych słynnych dzieł Debussy`ego zaliczyć należy Clair de Lune – trzecia część suity Bergamasque opublikowanej w 1903 roku. Inspiracją kompozytora był księżyc, noc i zjawiska w naturze, które jej towarzyszą. Uważał, że piękna przyrody nie da oddać się w muzyce, a uwiecznić można jedynie wrażenie, uczucie które towarzyszy przy obcowaniu z nią. Swoje refleksje wyraził poprzez kontrasty dynamiczne i agogiczne, wykorzystania techniki rubatoRubatorubato. Ta muzyka to również przykład poetyckiej prostoty, wykorzystania arpeggiaarpeggioarpeggia fortepianowego jako tło barwowego, a także motywów zawieszonych w formie.

W innych utworach takich, jak: La Mer -impresja morska: akcent pada na rytm fal, orkiestracjaOrkiestracjaorkiestracja i kolory harmoniczne zastąpiły tradycyjny rozwój tematyczny. Kolejne Preludia fortepianowe (księga I i II)- są krótkimi obrazkami, a same tytuły przywołują obrazy/poezję.

Twórczość Debussy’ego inspirowała kolejnych kompozytorów koncepcjami formalnymi (opera Pelleas i Melizanda stała się impulsem dla dzieła Paula Dukasa Ariadna i Sinobrody), harmoniką i kolorystyką‑pomysły te podjęli Manuel de Falla i Ottorino Respighi.

Maurice Ravel -perfekcyjny rzemieślnik emocji

Drugi z wybitnych francuskich impresjonistów: Joseph‑Maurice Ravel urodził się 7 marca 1875 roku w baskijskim miasteczku Cibourne (Francja), położonym 18 kilometrów od granicy z Hiszpanią. Pochodził z mieszanej katolickiej rodziny, jego ojciec Pierre‑Joseph był Szwajcarem, zaś matka Marie-Baskijką, lecz wychowywała się w Madrycie. Rodzice wywarli ogromny wpływ na twórczość kompozytora. Matka już od najmłodszych lat śpiewała mu hiszpańskie pieśni ludowe i zapoznawała go z kulturą hiszpańską. O wpływie ojca sam kompozytor wypowiada się: 

Miesiąc po narodzinach Maurice`a rodzina przeprowadziła się do Paryża, gdzie w wieku 7 lat rozpoczął naukę gry na fortepianie, a pięć lat później zacząć pobierać lekcje harmonii i kompozycji u Charlesa‑René. To z tego okresu pochodzą jego najstarsze dzieła: wariacje na temat Schumanna, Griega oraz jedna część sonaty fortepianowej, która przetrwała tylko we fragmentach. W 1888 poznał Ricarda Viñesa, interpretatora jego przyszłej muzyki, a także przyjaciela na całe życie. Za zachętą rodziców złożył podanie do najlepszej francuskiej uczelni muzycznej - Konserwatorium Paryskiego (Conservatoire de Paris). W 1889 roku zdał egzamin, grając muzykę Chopina i dostał się do klasy Eugène'a Anthiome'a.

Skandal, który stał się sukcesem

W pierwszych latach nowego stulecia Ravel pięciokrotnie próbował zdobyć najbardziej prestiżową francuską nagrodę dla młodych kompozytorów- wcześniej już omówioną- Prix de Rome, której laureatami byli m.in. Berlioz, Gounod, Bizet, Massenet i Debussy. Pierwszy raz zgłosił się w 1900 roku, jednak został odrzucony w pierwszej rundzie. Rok później roku zajął drugie miejsce, a w 1902 i 1903 nie otrzymał żadnej nagrody. Rozpoznawalność przyniósł mu skandal związany z jego udziałem w 1905 roku. Został wyeliminowany w pierwszej rundzie, z czym nie zgadzali się nawet krytycy mu nieprzychylni. Oburzenie wzrosło, gdy wyszło na jaw, że w składzie jury zasiadał profesor konserwatorium Charles Lenepveu, a finalistami zostali tylko jego uczniowie. Afera Ravela wzrosła do rangi narodowego skandalu.

Sytuacja Ravela podczas I wojny światowej

Lata wojny były ciężkim okresem w życiu kompozytora. Już od początku próbował zaciągnąć się do francuskiego lotnictwa, jednak z uwagi na jego wiek i lekką wadę serca nie został do niego przydzielony. Brał czynny udział w wojnie, a pod wpływem śmierci swoich towarzyszy broni napisał w 1917 roku Nagrobek Couperina, nawiązujący do twórczości francuskiego klawesynisty.

Po wojnie we Francji zabroniono wykonywania utworów niemieckich kompozytorów, z czym nie zgadzał się Ravel, uważając, że izolowanie się od muzyki zagranicznych kolegów może źle wpłynąć na twórczość francuską. Jego stanowisko było odrzucone przez Ligue Nationale pour la Defense de la Musique Française, która zabroniła organizowania koncertów związanych z twórczością kompozytora.

Ravel jako mistrz orkiestracji

Polecenie 7

Zapoznaj się z filmem opowiadającym o Ravelu i jego twórczości- w tym o najsłynniejszym Bolerze. Niech to będzie materiał, który zapoczątkuje dyskusję na temat twórczości tego kompozytora.

RZY1pnTHzisI4

Film edukacyjny pod tytułem Historia Maurycego Ravela. Film przedstawia pokaz slajdów, na których umieszczone są zdjęcia i tekst: 1. Ilustracja przedstawia Maurice Ravela, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Maurice Ravel, francuski pianista, kompozytor i dyrygent, wraz z Claudem Debussym uważany jest za przedstawiciela impresjonizmu. Naukę gry na fortepianie rozpoczął w wieku 7 lat, kontynuując swe muzyczne zainteresowania w konserwatorium paryskim, w klasach fortepianu i kompozycji. Choć szczególne znaczenie przypisuje się tworzonym przez niego utworom fortepianowym i pieśniom, choć do kanonu literatury muzycznej weszły takie jego utwory, jak: Pawana na cześć zmarłej Infantki, Rapsodia hiszpańska, Kwartet smyczkowy F-dur, Koncerty fortepianowe, opera Dziecko i czary, balet Dafnis i Chloe, najczęściej wykonywany jest jego poemat choreograficzny Bolero. Według danych udostępnianych przez francuskie stowarzyszenie pisarzy, kompozytorów i wydawców muzycznych, na całym świecie Bolero odtwarzane bądź wykonywane jest sześć razy w ciągu każdej godziny. 2. Ilustracja przedstawia Idę Rubinstein, obok niej pojawiają się dodatkowe informacje: Historia kompozycji sięga roku 1927. Wówczas to, na zamówienie przyjaciółki, rosyjskiej tancerki, producentki i menadżerki Idy Rubinstein, Ravel rozpoczął komponowanie muzyki baletowej inspirowanej motywami hiszpańskimi. Początkowo planował zinstrumentować fragmenty suity fortepianowej Iberia Izaaka Albeniza, jednakże w obliczu problemów związanych z prawami autorskimi, odstąpił od pierwotnego zamysłu i w ostatniej chwili skomponował utwór, do którego nie przywiązywał szczególnej wagi. Jego obojętny stosunek względem Bolera określają najlepiej autokomentarze: „to prościutki i bezpośredni utwór, bez najmniejszych starań o wirtuozerię”, „brak w nim muzyki”, „każdy student konserwatorium napisałby to lepiej”… 3. Ilustracja przedstawia Projekt kostiumu do premiery Bolera, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Po premierze Bolera zachwycony recenzent przybliżał treść libretta napisanego przez Idę Rubinstein: „Scena przedstawia wnętrze hiszpańskiej gospody: jest ono na wpół ciemne; wzdłuż ścian, za stołami siedzą wieśniacy przy winie. Pośrodku wielki stół, na którym tancerka rozpoczyna taniec – najpierw z godnością, miarowo… Ruchy jej krzepną, gdy rytm powtarza się uporczywie raz po raz… Goście nie zwracają początkowo uwagi na tańczącą, lecz stopniowo zaczynają nasłuchiwać, patrzą ze wzrastającym zainteresowaniem. Coraz bardziej ogarnia ich urzekająca monotonia rytmu – wstają, podchodzą do tańczącej, jak zahipnotyzowani stają wokół stołu, urzeczeni tańcem, który przeradza się w zbiorową magię…” 4. Ilustracja przedstawia Idę Rubinstein w kostiumie hiszpańskiej tancerki, obok niej pojawiają się dodatkowe informacje: Premierowe wykonanie poematu choreograficznego Bolero Maurycego Ravela, z solistką baletu Idą Rubinstein i jej zespołem tancerzy, miało miejsce 22 listopada 1928 roku w Operze Paryskiej. Choć obecnie utwór ten należy do najpopularniejszych przykładów muzyki dwudziestowiecznej, pierwszym wykonaniom towarzyszyły przede wszystkim odgłosy niezrozumienia i niezdecydowania. Od rewolucyjnej premiery baletu Święto wiosny Igora Strawińskiego, która miała miejsce w 1913 roku, minęło piętnaście lat, ale publiczność paryska gwizdała, krzyczała i otwarcie wyrażała swoje niezadowolenie. 5. Ilustracja przedstawia kompozytora i zespół baletowy po wykonaniu Bolera w Wiedniu w 1929 roku, obok nich pojawiają się dodatkowe informacje: Powszechnie znana jest anegdota, jakoby podczas premierowego wykonania utworu jedna z melomanek wstała i wykrzyknęła: „Pan oszalał!” Podobno reakcja Ravela była zaskakująca. Odpowiedział na tę prowokację ze stoickim spokojem: „Całe szczęście, widzę, że jednak ktoś zrozumiał, o co chodzi” 6. Ilustracja przedstawia Maurice Ravela, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Okazało się, że Maurice Ravel stworzył jednak absolutny hit. Bolero stanowi bowiem nie tylko jeden z najczęściej słuchanych dwudziestowiecznych utworów z kręgu muzyki klasycznej; wykorzystuje się jego fragmenty jako podkład dźwiękowy do bajek, filmów i reklam; choreografowie dokonują prób reinterpretacji i tworzenia nowych układów tanecznych, także dla łyżwiarzy. 7. Ilustracja przedstawia obraz Ludwiga Nauera pod tytułem Maurycy Ravel obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Bolero wpisało się w jeden z wielu panujących wówczas nurtów – nurt narodowy w muzyce. W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, w reakcji na hegemonię muzyki niemieckiej w wieku XIX, Francuzi postulowali tworzenie „muzyki czysto francuskiej”. Ravel nie tylko uznawany był za jednego z najwybitniejszych kompozytorów Francji, ale także złożył hołd swym wielokulturowym baskijsko-szwajcarskim korzeniom, nawiązując do folkloru hiszpańskiego, m.in. w Bolerze, Godzinie hiszpańskiej i Rapsodii hiszpańskiej. Jednakże, oprócz muzycznego nacjonalizmu, w jego twórczości odnajdziemy elementy impresjonizmu, neoklasycyzmu, a nawet jazzu. Obecnie uznawany jest za jednego z klasyków XX wieku.

Film edukacyjny pod tytułem Historia Maurycego Ravela. Film przedstawia pokaz slajdów, na których umieszczone są zdjęcia i tekst: 1. Ilustracja przedstawia Maurice Ravela, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Maurice Ravel, francuski pianista, kompozytor i dyrygent, wraz z Claudem Debussym uważany jest za przedstawiciela impresjonizmu. Naukę gry na fortepianie rozpoczął w wieku 7 lat, kontynuując swe muzyczne zainteresowania w konserwatorium paryskim, w klasach fortepianu i kompozycji. Choć szczególne znaczenie przypisuje się tworzonym przez niego utworom fortepianowym i pieśniom, choć do kanonu literatury muzycznej weszły takie jego utwory, jak: Pawana na cześć zmarłej Infantki, Rapsodia hiszpańska, Kwartet smyczkowy F-dur, Koncerty fortepianowe, opera Dziecko i czary, balet Dafnis i Chloe, najczęściej wykonywany jest jego poemat choreograficzny Bolero. Według danych udostępnianych przez francuskie stowarzyszenie pisarzy, kompozytorów i wydawców muzycznych, na całym świecie Bolero odtwarzane bądź wykonywane jest sześć razy w ciągu każdej godziny. 2. Ilustracja przedstawia Idę Rubinstein, obok niej pojawiają się dodatkowe informacje: Historia kompozycji sięga roku 1927. Wówczas to, na zamówienie przyjaciółki, rosyjskiej tancerki, producentki i menadżerki Idy Rubinstein, Ravel rozpoczął komponowanie muzyki baletowej inspirowanej motywami hiszpańskimi. Początkowo planował zinstrumentować fragmenty suity fortepianowej Iberia Izaaka Albeniza, jednakże w obliczu problemów związanych z prawami autorskimi, odstąpił od pierwotnego zamysłu i w ostatniej chwili skomponował utwór, do którego nie przywiązywał szczególnej wagi. Jego obojętny stosunek względem Bolera określają najlepiej autokomentarze: „to prościutki i bezpośredni utwór, bez najmniejszych starań o wirtuozerię”, „brak w nim muzyki”, „każdy student konserwatorium napisałby to lepiej”… 3. Ilustracja przedstawia Projekt kostiumu do premiery Bolera, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Po premierze Bolera zachwycony recenzent przybliżał treść libretta napisanego przez Idę Rubinstein: „Scena przedstawia wnętrze hiszpańskiej gospody: jest ono na wpół ciemne; wzdłuż ścian, za stołami siedzą wieśniacy przy winie. Pośrodku wielki stół, na którym tancerka rozpoczyna taniec – najpierw z godnością, miarowo… Ruchy jej krzepną, gdy rytm powtarza się uporczywie raz po raz… Goście nie zwracają początkowo uwagi na tańczącą, lecz stopniowo zaczynają nasłuchiwać, patrzą ze wzrastającym zainteresowaniem. Coraz bardziej ogarnia ich urzekająca monotonia rytmu – wstają, podchodzą do tańczącej, jak zahipnotyzowani stają wokół stołu, urzeczeni tańcem, który przeradza się w zbiorową magię…” 4. Ilustracja przedstawia Idę Rubinstein w kostiumie hiszpańskiej tancerki, obok niej pojawiają się dodatkowe informacje: Premierowe wykonanie poematu choreograficznego Bolero Maurycego Ravela, z solistką baletu Idą Rubinstein i jej zespołem tancerzy, miało miejsce 22 listopada 1928 roku w Operze Paryskiej. Choć obecnie utwór ten należy do najpopularniejszych przykładów muzyki dwudziestowiecznej, pierwszym wykonaniom towarzyszyły przede wszystkim odgłosy niezrozumienia i niezdecydowania. Od rewolucyjnej premiery baletu Święto wiosny Igora Strawińskiego, która miała miejsce w 1913 roku, minęło piętnaście lat, ale publiczność paryska gwizdała, krzyczała i otwarcie wyrażała swoje niezadowolenie. 5. Ilustracja przedstawia kompozytora i zespół baletowy po wykonaniu Bolera w Wiedniu w 1929 roku, obok nich pojawiają się dodatkowe informacje: Powszechnie znana jest anegdota, jakoby podczas premierowego wykonania utworu jedna z melomanek wstała i wykrzyknęła: „Pan oszalał!” Podobno reakcja Ravela była zaskakująca. Odpowiedział na tę prowokację ze stoickim spokojem: „Całe szczęście, widzę, że jednak ktoś zrozumiał, o co chodzi” 6. Ilustracja przedstawia Maurice Ravela, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Okazało się, że Maurice Ravel stworzył jednak absolutny hit. Bolero stanowi bowiem nie tylko jeden z najczęściej słuchanych dwudziestowiecznych utworów z kręgu muzyki klasycznej; wykorzystuje się jego fragmenty jako podkład dźwiękowy do bajek, filmów i reklam; choreografowie dokonują prób reinterpretacji i tworzenia nowych układów tanecznych, także dla łyżwiarzy. 7. Ilustracja przedstawia obraz Ludwiga Nauera pod tytułem Maurycy Ravel obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Bolero wpisało się w jeden z wielu panujących wówczas nurtów – nurt narodowy w muzyce. W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, w reakcji na hegemonię muzyki niemieckiej w wieku XIX, Francuzi postulowali tworzenie „muzyki czysto francuskiej”. Ravel nie tylko uznawany był za jednego z najwybitniejszych kompozytorów Francji, ale także złożył hołd swym wielokulturowym baskijsko-szwajcarskim korzeniom, nawiązując do folkloru hiszpańskiego, m.in. w Bolerze, Godzinie hiszpańskiej i Rapsodii hiszpańskiej. Jednakże, oprócz muzycznego nacjonalizmu, w jego twórczości odnajdziemy elementy impresjonizmu, neoklasycyzmu, a nawet jazzu. Obecnie uznawany jest za jednego z klasyków XX wieku.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RZY1pnTHzisI4

Film edukacyjny pod tytułem Historia Maurycego Ravela. Film przedstawia pokaz slajdów, na których umieszczone są zdjęcia i tekst: 1. Ilustracja przedstawia Maurice Ravela, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Maurice Ravel, francuski pianista, kompozytor i dyrygent, wraz z Claudem Debussym uważany jest za przedstawiciela impresjonizmu. Naukę gry na fortepianie rozpoczął w wieku 7 lat, kontynuując swe muzyczne zainteresowania w konserwatorium paryskim, w klasach fortepianu i kompozycji. Choć szczególne znaczenie przypisuje się tworzonym przez niego utworom fortepianowym i pieśniom, choć do kanonu literatury muzycznej weszły takie jego utwory, jak: Pawana na cześć zmarłej Infantki, Rapsodia hiszpańska, Kwartet smyczkowy F-dur, Koncerty fortepianowe, opera Dziecko i czary, balet Dafnis i Chloe, najczęściej wykonywany jest jego poemat choreograficzny Bolero. Według danych udostępnianych przez francuskie stowarzyszenie pisarzy, kompozytorów i wydawców muzycznych, na całym świecie Bolero odtwarzane bądź wykonywane jest sześć razy w ciągu każdej godziny. 2. Ilustracja przedstawia Idę Rubinstein, obok niej pojawiają się dodatkowe informacje: Historia kompozycji sięga roku 1927. Wówczas to, na zamówienie przyjaciółki, rosyjskiej tancerki, producentki i menadżerki Idy Rubinstein, Ravel rozpoczął komponowanie muzyki baletowej inspirowanej motywami hiszpańskimi. Początkowo planował zinstrumentować fragmenty suity fortepianowej Iberia Izaaka Albeniza, jednakże w obliczu problemów związanych z prawami autorskimi, odstąpił od pierwotnego zamysłu i w ostatniej chwili skomponował utwór, do którego nie przywiązywał szczególnej wagi. Jego obojętny stosunek względem Bolera określają najlepiej autokomentarze: „to prościutki i bezpośredni utwór, bez najmniejszych starań o wirtuozerię”, „brak w nim muzyki”, „każdy student konserwatorium napisałby to lepiej”… 3. Ilustracja przedstawia Projekt kostiumu do premiery Bolera, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Po premierze Bolera zachwycony recenzent przybliżał treść libretta napisanego przez Idę Rubinstein: „Scena przedstawia wnętrze hiszpańskiej gospody: jest ono na wpół ciemne; wzdłuż ścian, za stołami siedzą wieśniacy przy winie. Pośrodku wielki stół, na którym tancerka rozpoczyna taniec – najpierw z godnością, miarowo… Ruchy jej krzepną, gdy rytm powtarza się uporczywie raz po raz… Goście nie zwracają początkowo uwagi na tańczącą, lecz stopniowo zaczynają nasłuchiwać, patrzą ze wzrastającym zainteresowaniem. Coraz bardziej ogarnia ich urzekająca monotonia rytmu – wstają, podchodzą do tańczącej, jak zahipnotyzowani stają wokół stołu, urzeczeni tańcem, który przeradza się w zbiorową magię…” 4. Ilustracja przedstawia Idę Rubinstein w kostiumie hiszpańskiej tancerki, obok niej pojawiają się dodatkowe informacje: Premierowe wykonanie poematu choreograficznego Bolero Maurycego Ravela, z solistką baletu Idą Rubinstein i jej zespołem tancerzy, miało miejsce 22 listopada 1928 roku w Operze Paryskiej. Choć obecnie utwór ten należy do najpopularniejszych przykładów muzyki dwudziestowiecznej, pierwszym wykonaniom towarzyszyły przede wszystkim odgłosy niezrozumienia i niezdecydowania. Od rewolucyjnej premiery baletu Święto wiosny Igora Strawińskiego, która miała miejsce w 1913 roku, minęło piętnaście lat, ale publiczność paryska gwizdała, krzyczała i otwarcie wyrażała swoje niezadowolenie. 5. Ilustracja przedstawia kompozytora i zespół baletowy po wykonaniu Bolera w Wiedniu w 1929 roku, obok nich pojawiają się dodatkowe informacje: Powszechnie znana jest anegdota, jakoby podczas premierowego wykonania utworu jedna z melomanek wstała i wykrzyknęła: „Pan oszalał!” Podobno reakcja Ravela była zaskakująca. Odpowiedział na tę prowokację ze stoickim spokojem: „Całe szczęście, widzę, że jednak ktoś zrozumiał, o co chodzi” 6. Ilustracja przedstawia Maurice Ravela, obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Okazało się, że Maurice Ravel stworzył jednak absolutny hit. Bolero stanowi bowiem nie tylko jeden z najczęściej słuchanych dwudziestowiecznych utworów z kręgu muzyki klasycznej; wykorzystuje się jego fragmenty jako podkład dźwiękowy do bajek, filmów i reklam; choreografowie dokonują prób reinterpretacji i tworzenia nowych układów tanecznych, także dla łyżwiarzy. 7. Ilustracja przedstawia obraz Ludwiga Nauera pod tytułem Maurycy Ravel obok niego pojawiają się dodatkowe informacje: Bolero wpisało się w jeden z wielu panujących wówczas nurtów – nurt narodowy w muzyce. W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, w reakcji na hegemonię muzyki niemieckiej w wieku XIX, Francuzi postulowali tworzenie „muzyki czysto francuskiej”. Ravel nie tylko uznawany był za jednego z najwybitniejszych kompozytorów Francji, ale także złożył hołd swym wielokulturowym baskijsko-szwajcarskim korzeniom, nawiązując do folkloru hiszpańskiego, m.in. w Bolerze, Godzinie hiszpańskiej i Rapsodii hiszpańskiej. Jednakże, oprócz muzycznego nacjonalizmu, w jego twórczości odnajdziemy elementy impresjonizmu, neoklasycyzmu, a nawet jazzu. Obecnie uznawany jest za jednego z klasyków XX wieku.

Muzyka Bolera Maurycego Ravela wykorzystuje rytm tańca ludowego o tej samej nazwie, utrzymanego w metrum 3/4 tańczonego z towarzyszeniem kastanietów już w XVIII wieku na ulicach i placach Hiszpanii. Pierwszy raz pomysł zasadniczej melodii utworu – tematu, kompozytor przegrywał przy fortepianie swemu przyjacielowi podczas pobytu na wczasach w Saint‑Jean‑de‑Luz. Sam twórca zwrócił wówczas uwagę na szczególnego rodzaju uporczywość pomysłu melodycznego, co zintensyfikował dodatkowo niecodzienną konstrukcją formalną, rodzajem eksperymentu. Bolero jest bowiem utworem tanecznym kształtowanym w oparciu o zasadę powtarzalności z wykorzystaniem narastania poziomu dynamicznego (crescendo).

Na tle nieustannie powtarzającego się schematu rytmicznego Bolera temat powtórzony jest osiemnastokrotnie, przy czym kolejne powtórzenie głównej melodii podejmuje nowy instrument.

Polecenie 8

Wystukaj lub wytataizuj zapisany poniżej rytm. Zapamiętaj go.

R1FVYGLxt5CX01

Ilustracja przedstawia zapis nutowy schematu rytmicznego Maurycego Ravela Bolero.

Polecenie 8

R1ZVVD1CFS9UF

Pokaż odpowiedź

W metrum 3/4.

Pobierz partyturę utworu „Bolero” klikając na przycisk „Pobierz”.

Pozostały dorobek kompozytorski Ravela

Po śmierci Debussy,ego w 1918 roku Ravela ogłoszono największym francuskim kompozytorem swojej epoki. Lata 20. spędził na licznych podróżach zagranicznych, a do jego największych dzieł tego okresu należą: poemat choreograficzny La Valse , nowatorska opera Dziecko i czary, Sonata na skrzypce i fortepian dla upamiętnienia Debussy'ego i koncert fortepianowy D‑dur na lewą rękę, skomponowany dla austriackiego pianisty Paula Wittgensteina, który w trakcie działań wojennych stracił prawą dłoń.

W 1932 roku Ravel uczestniczył w wypadku samochodowym, którego konsekwencją była śmiertelna choroba. Kompozytor doznał urazu głowy, który zbagatelizował, co poskutkowało zmianami neurologicznymi. Nie był w stanie zapisywać zarówno swoich pomysłów muzycznych, jak i później - słów. Ostatnie lata swojego życia poświęcił na stworzenie Don Kichota i Dulcynei (zaprezentowany krótki fragment poniżej ) kilku pieśni oraz koncertu fortepianowego G‑dur. Ravel zmarł 28 grudnia 1937 roku w Paryżu.

Podczas swojego życia Ravel napisał 118 dzieł, lecz część z nich jest niekompletna. Czerpał z twórczości wielu pokoleń kompozytorów, należeli do nich m.in. Couperin (1668‑1733), Rameau (1683‑1764), Fauré (1845‑1924), Mozart (1756‑1791), Schubert (1797‑1828), Liszt (1811‑1886), Chopin (1810‑1849), a także Satie (1866‑1925) i Debussy (1862‑1918). Ravel uważał się pod wieloma względami za twórcę klasycznego, często używał tradycyjnych struktur i form muzycznych, wprowadzając do nich innowacyjną rytmikę i harmonię.Harmoniaharmonię. Był mistrzem orkiestracji, swoje utwory komponował przy klawiaturze fortepianu, po czym od razu zapisywał je na partyturze orkiestrowej. Wiele jego miniatur fortepianowych zostało później poddanych takiemu zabiegowi. Instrumentował również utwory innych kompozytorów, czego przykładem są wspominane już w innym materiale Obrazki z wystawy Modesta Musorgskiego (1839‑1881), będące oryginalnie cyklem miniatur fortepianowych. W jego dorobku znajdziemy również opery, balety, muzykę kameralną oraz pieśni.

Dwie twarze francuskiego impresjonizmu- porównanie Debussy -Ravel

Dwóch Francuzów - dwa spojrzenia w tą samą stronę. Cechą wspólną Debussy'ego i Ravela jest skupienie uwagi muzycznej na barwie i kolorze dźwięku; zainteresowanie poezją i malarstwem; odejście od ciężkiej wagnerowskiej ekspresji. Zauważalną różnicą u Debussy'ego jest natomiast‑większa skłonność do luźnej, malarskiej formy; eksperymenty harmoniczne jako tworzywo sugestii, która zaś u Ravela wychodzi przy większej dbałości o rzemiosło, przedstawienia klarowności formy, precyzji orkiestracji i czasem powrotu do klasycznych form.

Podsumowanie

Za prekursora stylu impresjonistycznego w muzyce uważany jest Claude Debussy. Ramy czasowe impresjonizmu najczęściej określa się jako początek XX wieku. Pierwsze utwory zaliczane do tego nurtu miały premierę jeszcze pod koniec XIX wieku (Popołudnie fauna Claude Debussy'ego w 1894 roku i Uczeń czarnoksiężnika Paula Dukasa w 1897 roku). Malarskie umiłowanie do kolorów zostało przeniesione na grunt muzyczny poprzez operowanie plamami dźwiękowymi i przeniesienie na pierwszy plan brzmienia, określanego jako migotliwe. Spowodowało to powstanie zupełnie innej melodyki, która stała się podrzędna wobec harmoniki.Harmoniaharmoniki. Pomimo pewnej popularności, impresjonizm nie stał się nigdy nurtem wiodącym, ponieważ wkrótce pojawił się o wiele bardziej radykalny gatunek - ekspresjonizmekspresjonizmekspresjonizm, i to ku niemu zwróciła się uwaga większości kompozytorów. Ravel cenił klarowność formy, perfekcyjną orkiestrację i wyrafinowaną technikę; inspirował się jazzem, muzyką hiszpańską i folkiem, lecz również używał impresjonistycznych środków barwy i harmonii. 

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska. Historia muzyki cz. II. 1990

Madeleine Goss. Bolero: The Life of Maurice Ravel. 1940

Vladimir Jankelevitch. Ravel. PWM. 1977

https://polskabibliotekamuzyczna.pl

https://encyklopedia.pwn.pl

https://sjp.pwn.pl

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Opera narodowa - Stanisław Moniuszko; Śpiewniki domowe Stanisława Moniuszki.

Inne materiały: