Karol Szymanowski wobec przemian kultury przełomu XIX i XX wieku.

Pod koniec stulecia (w roku 1994) Sir Simon Rattle, wybitny dyrygent, wypowiedział pełne uznania słowa: 

Karol Szymanowski - prezentacja sylwetki kompozytora.

Karol Szymanowski wzrastał w środowisku artystycznym- ojciec Stanisław grywał na fortepianie i wiolonczeli; artystycznie udzielało się również rodzeństwo kompozytora: brat Feliks był pianistą, siostra Stanisława śpiewaczką, Zofia -poetką, a Anna ukończyła Akademię Sztuk Pięknych. Pierwszych lekcji gry na fortepianie udzielał mu ojciec, następnie kształcił się w Elizawetgradzie pod kierunkiem Gustawa Neuhausa (miłośnika muzyki romantycznej, ze szczególnym uwzględnieniem niemieckiej muzyki tego czasu), a od 1901 r. w Warszawie u Zygmunta Noskowskiego (kontrapunkt, kompozycja) i Marka Zawirskiego (harmoniaHarmoniaharmonia).

Szymanowski wychowywany był na arcydziełach kultury zachodnioeuropejskiej, bliska była mu również wielokulturowa atmosfera przedrozbiorowych Kresów, gdzie krzyżowały się różne narodowości: Polacy, Rusini, Żydzi, Ormianie, Kozacy, Tatarzy i Niemcy. Wrażliwość kompozytora ukształtowały także jego pierwsze doświadczenia z teatrem muzycznym, szczególnie dziełami rosyjskimi (Rusałka Dargomyżskiego) i niemieckimi (Lohengrin Wagnera). Pod wpływem późniejszych fascynacji muzyką francuską, utworami rosyjskimi Strawińskiego, kulturą basenu Morza Śródziemnego, a po roku 1920 także polską muzyczną kulturą tradycyjną, stopniowo zmieniały się zainteresowania Szymanowskiego. Ze względu na proces przemian języka muzycznego wymienia się trzy fazy w jego twórczości:

• fazę poszukiwań indywidualnego języka muzycznego (do ok. 1913 r.),

• okres inspiracji orientemOrientalizmorientem i kulturą antyczną (lata 1914‑1919),

• okres narodowy (po roku 1920).

Proces formowania stylu kompozytorskiego Szymanowskiego.

Pierwszy okres w twórczości Karola Szymanowskiego rozpoczyna się wraz z jego studiami kompozytorskimi u Zygmunta Noskowskiego. Stosunkowo liczne utwory z tej fazy przeznaczone są na fortepian, w czym widać zarówno doświadczenia muzyczne (wykonawcze) młodego twórcy, jak i jego fascynację spuścizną Fryderyka Chopina (Szymanowski podejmuje obecne wcześniej w twórczości genialnego Polaka Etiudy czy Preludia) oraz elementami nowoczesnego języka muzycznego typowymi dla Aleksandra Skriabina (muzykolodzy najczęściej doszukują się analogii w środkach harmonicznych i wielowarstwowej, linearnej fakturze fortepianowej).

W 1905 r., Karol Szymanowski wraz z Ludomirem Różyckim, Apolinarym Szeluto i Grzegorzem Fitelbergiem, założył w Berlinie Spółkę Nakładową Młodych Kompozytorów Polskich, zwaną także Młodą Polską w MuzyceMłoda PolskaMłodą Polską w Muzyce.

 Zafascynowani modernizmemModernizmmodernizmem kompozytorzy zapragnęli publikować i organizować koncerty prezentujące nową muzykę polską. Ich działalność nie tylko rozsławiła talent Szymanowskiego (krytycy okrzyknęli go najbardziej obiecującym twórcą z grona młodopolskich muzyków), ale i zapoczątkowała wielkie artystyczne przyjaźnie (Grzegorz Fitelberg stał się, obok skrzypka Pawła Kochańskiego i pianisty Artura Rubinsteina, propagatorem jego twórczości na całym świecie).

W tym czasie Szymanowski poznał także muzykę wybitnych indywidualności kultury muzycznej przełomu XIX i XX w.-  Ryszarda Straussa, Claude’a Debussy’ego, Igora Strawińskiego, co nie pozostało bez wpływu zarówno na jego ówczesną twórczość jak i na proces przewartościowań języka muzycznego. Choć sam wyraźnie odczuwał akademickość swych kompozycji z tego czasu (I Symfonię charakteryzował jako […] jakieś monstrum kontrapunktyczno‑harmoniczno‑orkiestrowe), słuchając jego muzyki orkiestrowej (przykład poniżej) nie można oprzeć się wrażeniu wyraźnego nawiązana do wagnerowsko‑straussowskiego stylu harmonicznego i orkiestrowego.

W okresie tym Szymanowski skomponował także pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu, mierząc się z liryką młodopolskąliryka młodopolskaliryką młodopolską i tekstami : Jana Kasprowicza,  Kazimierza Przerwy‑Tetmajera, Wacława Berenta czy Tadeusza Micińskiego.

Orient i antyk w twórczości Karola Szymanowskiego (1914–1919).

W 1914 roku odbył podróż do Włoch, zwiedził Sycylię oraz Afrykę Północną. Te podróże bardzo silne emocje i wzruszenia odcisnęły swoje piętno na muzyce Szymanowskiego, który skierował teraz swoje zainteresowania w stronę orientalizmu i impresjonizmuImpresjonizmimpresjonizmu. Efektem tej podróży stały się m.in. Pieśni muezina szalonego op. 42 z 1918 roku, których fragment warto posłuchać, ze względu na bogatą zmieniającą się harmonikę.

Powrót do kraju i nowy etap twórczości Karola Szymanowskiego.

Czas I wojny spędził na Ukrainie (Tymoszówka, Kijów, Elizawetgrad),  którą opuścił na zawsze w 1917 roku, by zamieszkać w Warszawie. Jeszcze na Ukrainie zgłębiał historię i kulturę arabską. Zainteresowania te nieobce były modernizmowi, lecz w przypadku Szymanowskiego podziw budziło odejście od stereotypowych wyobrażeń wschodniej egzotyki i sięgnięcie po źródła naukowe. 

Szymanowski muzyczno‑poetyckie inspiracje wschodnie połączył w tym okresie z indywidualnym językiem muzycznym. Do najwybitniejszych kompozycji tej fazy należą: III Symfonia Pieśń o nocy Op. 27 z tekstem Dżalaluddina Rumiego w przekładzie Tadeusza Micińskiego, I Koncert skrzypcowy i I Kwartet smyczkowy. Z kręgu liryki wokalnej wymienia się natomiast Pieśni miłosne Hafiza (na głos z fortepianem i późniejsza, zmodyfikowana wersja, na głos i orkiestrę) i Pieśni muezina szalonego.

W przywołanych powyżej utworach na plan pierwszy wysuwają się inspiracje związane ze wspomnieniami podróży na Sycylię i do krajów arabskich, stąd też najczęściej wskazywane przez muzykologów dwa wątki tematyczne zespolone w operzeOperaoperze Król Roger: egzotyka Orientu i indywidualne odczytanie mitu o DionizosieMit o Dionizosiemitu o Dionizosie.

R1YDb0gfUAwXB

Ilustracja przedstawia operę pt. Król Roger. Autorem jest Karol Szymanowski. Na scenie znajdują się postaci biorące udział w przedstawieniu. Na środku stoi mężczyzna w marynarce, który wpatrzony jest w widownię.

Równolegle z III Symfonią powstały także trzy cykle instrumentalnych utworów programowych: Metopy, Mity i Maski. Metopy to cykl trzech poematów fortepianowych, o tytułach nawiązujących do eposów Homera (1. Wyspa syren, 2. Kalipso, 3. Nauzykaa), zainspirowanych greckimi metopami (płaskorzeźbami) podziwianymi w Palermo na Sycylii. Mity z kolei, przeznaczone na skrzypce i fortepian, powstały we współpracy z wybitnym skrzypkiem, przyjacielem kompozytora‑Pawłem Kochańskim.

RFr0erGSBmeJb

Ilustracja przedstawia źródło Arteuzy, na której znajdują się rośliny wodne. W oddali znajdują się betonowe mury.

Kolejna zmiana stylu muzycznego Szymanowskiego nie sprowadza się wyłącznie do niemal całkowitej rezygnacji z systemu tonalnego dur‑mollSystem tonalny dur‑mollsystemu tonalnego dur‑moll (w jego miejsce kompozytor wprowadza inne porządki dźwiękowe- pentatonikępentatonikapentatonikę, skalę całotonową, dwunastodźwiękową oraz centralizację tonalną). Stosunkowo czytelne przemiany zaobserwować można także na gruncie faktury i instrumentacji – nowego spojrzenia na kwestię brzmienia. Często wskazuje się nawiązania do impresjonizmu Debussy’ego i Ravela, ale także stylu Strawińskiego i Skriabina. Kompozytor wprowadził arabeski,arabeskaarabeski, przypominające wschodnie wzorce melodyczne, rozdrgane plany brzmieniowe, szeroką paletę środków artykulacyjnych i dynamicznych. Pomimo zastosowania takich rozwiązań nie odsunął Szymanowski na dalszy plan melodyki, będącej nadal elementem kształtującym ekspresję utworów.

Karol Szymanowski‑zwrot ku słowiańskości i stylistyce narodowej (lechickiej) po 1920 roku.

Po I wojnie światowej Szymanowski przeniósł się do Bydgoszczy, gdzie powstał cykl pieśni Słopiewnie op. 46 bis, inicjujący nowy okres tzw. narodowy, a następnie- do Warszawy.

Spotkanie z Adolfem Chybińskim -ówczesnym profesorem muzykologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. w 1920 r., podsycane wcześniejszymi pobytami kompozytora w Zakopanem, zaowocowało zmianą negatywnego stosunku Szymanowskiego do tworzywa ludowego i muzyki folklorystycznej.

W pierwszych latach XX w. pisał, tak:

Folklor, a styl narodowy w myśleniu Karola Szymanowskiego. 

I tak zaprezentowane w 1920 r. przez Chybińskiego melodie nut SabałowychSabałaSabałowych zachwyciły Szymanowskiego do tego stopnia, że rok później wzmiankował w korespondencji o chęci skomponowania baletu Harnasie, a niedługo potem w zupełnie inny sposób wyraził się o możliwości inkorporowania tworzywa ludowego do muzyki profesjonalnej: 

W 1922 roku po raz pierwszy po wojnie zagościł w Zakopanem, dokąd będzie regularnie wracać (również ze względu na stan zdrowia), by ostatecznie zamieszkać w willi Atma. W stolicy polskich Tatr nawiąże kolejne wielkie przyjaźnie‑ze Stanisławem Mierczyńskim, Adolfem Chybińskim, Juliuszem Zborowskim, Stanisławem I. Witkiewiczem, Augustem Zamoyskim, Zofią i Karolem Stryjeńskimi oraz góralami. Rok 1927 to data objęcia przez Szymanowskiego posady dyrektora Konserwatorium Warszawskiego, stawiając sobie za cel przeprowadzenie szeroko zakrojonych reform organizacyjnych i merytorycznych. Niestety brak zrozumienia i konflikt ze środowiskiem konserwatywnych muzyków polskich wpłynął na niemożność wprowadzenia planowanych zmian z jednoczesnym pogorszeniem stanu zdrowia Szymanowskiego, który- namawiany przez lekarzy- podjął decyzję o osiedleniu się w Zakopanem.

Jego fascynacje polską muzyką ludową, szczególnie folklorem podhalańskim (notowanym osobiście) i kurpiowskim (poznanym za pośrednictwem publikacji ks. Władysława Skierkowskiego Puszcza Kurpiowska w pieśni) zaowocowała szeregiem genialnych kompozycji oraz nowatorską koncepcją folkloryzmuFolkloryzmfolkloryzmu, do której nawiązywali wszyscy jego następcy odwołujący się do wzorców ludowych.

O oryginalności i nowatorstwie Dwudziestu mazurków op. 50” zadecydowało przede wszystkim idealne połączenie znanych już cech gatunkowych mazurka (trójdzielny rytm, zróżnicowane tempa, forma repryzowa ABA, bogactwo odcieni ekspresji) z indywidualnym stylem Szymanowskiego- współczesną, XX‑wieczną techniką kompozytorską i silną uczuciowością oraz z elementami stylistycznymi folkloru podhalańskiego (ciążenie w melodyce do rytmów dwudzielnych, ostre synkopy, staccata, agresywne współbrzmienia, a także obecność skal modalnych, m.in. podhalańskiej- czyli durowej z podwyższonym IV i obniżonym VII stopniem). Jak trafnie zaznaczył znany muzykolog Tadeusz A. Zieliński:

Źródło: Anna Iwanicka‑Nijakowska, Karol Szymanowski Dwadzieścia mazurków op. 50 - dostęp do artykułu na culture.pl - wrzesień 2007. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Poznając muzykę Podhala podczas góralskich posiad oraz prywatnych spotkań z przyjaciółmi‑góralami, szczególnie z Heleną Roj‑Kozłowską, czy rodziną Bartka Obrochty, Szymanowski z zachwytem chłonął odrębność tonalnąTonalnośćtonalną, rytmiczną, melodyczną i fakturalną tego regionu folklorystycznego. Pod wpływem właśnie tych fascynacji powstały Słopiewnie oparte na materiale nuty Sabałowej, fortepianowe Mazurki, balet Harnasie, IV Symfonia, II Koncert skrzypcowy i II Kwartet smyczkowy.

Ciekawostka

Z okazji 125. rocznicy urodzin oraz 70. rocznicy śmierci kompozytora, uchwałą z 16 listopada 2006 Sejm RP zdecydował o ustanowieniu roku 2007 Rokiem Karola Szymanowskiego.

W Zakopanem w willi Atma, w której mieszkał Karol Szymanowski, znajduje się muzeum jego imienia.

RlIlY1ZMBW2j4

Ilustracja przedstawia Willę Atma w Zakopanem. Widoczna jest podhalańska chatka, w której znajduje się muzeum Karola Szymanowskiego.

Z kolei z inspiracji zbiorem Puszcza Kurpiowska w pieśni ks. Władysława Skierkowskiego powstały solowe i chóralne Pieśni kurpiowskie. Szymanowski zdradzał także zainteresowanie folklorem Śląska i górali Karpackich, jednakże utwory nawiązujące do tych regionów nie powstały.

Ostatnie lata życia Karola Szymanowskiego.

RNV3QMKJUOULL

Okładka książki utrzymana w minimalistycznej, nowoczesnej stylistyce. W górnej części znajduje się rozmyty, czerwono zabarwiony portret mężczyzny widzianego z bliska. Na tym tle umieszczono pionowy, zielony tytuł: „Uwodziciel. Rzecz o Karolu Szymanowskim”. Po lewej stronie widnieje nazwisko autorki: „Danuta Gwizdalanka”. Po prawej stronie znajduje się mniejszy, pionowy tekst opisowy. Dolna część okładki jest jasna i niemal pusta, z cienką linią oraz datami „1795” i „1918” przy dolnej krawędzi.

W roku 1930 Uniwersytet Jagielloński nadał mu najwyższą godność akademicką – tytuł doktora honoris causaDoktor honoris causadoktora honoris causa. W nowym roku akademickim 1931/1932 został mianowany pierwszym rektorem Konserwatorium (w randze szkoły wyższej, ze względu na istotną zmianę statusu szkoły) w Warszawie. Niezrozumienie ze strony starszych współpracowników i degradacja uczelni w marcu 1932 roku do stanu sprzed reformy doprowadziły do dymisji Szymanowskiego. Pomimo odcięcia się od struktur akademickich pozostał przywódcą duchowym młodych kompozytorów polskich (częstokroć jego studentów), którzy stali się kontynuatorami jego dzieła. Od 1935 roku Szymanowski rozpoczął intensywną kurację poza granicami Polski. Zmarł 29 III 1937 roku w sanatorium Lozannie. Jego pogrzeb w Krakowie (pochowany jest na Skałce) stał się narodową manifestacją.

Promotorzy twórczości Karola Szymanowskiego.

Do jego modernistycznej wizji muzyki polskiej nawiązali ówcześni młodzi polscy kompozytorzy: Stanisław Wiechowicz (1893–1963), Zygmunt Mycielski (1907–1987) , Roman Maciejewski (1910–1998) , Stefan Kisielewski (1911–1991) , Witold Lutosławski (1913–1994) , Grażyna Bacewicz (1909–1969) , Wojciech Kilar (1932–2013) Henryk Mikołaj Górecki (1933–2010) , podejmując idee Szymanowskiego.

R1cnZRuoQyXen1

Zdjęcie przedstawiające Artura Rubinsteina, Karola Szymanowskiego, Zofię i Pawła Kochańskich na pokładzie okrętu „Carmania”. Cała czwórka jest ubrana w zimowe płaszcze i ma na głowach kapelusze.

Muzyka Karola Szymanowskiego wykonywana była przez najwybitniejszych polskich artystów, członków rodziny Szymanowskich: siostrę Stanisławę Korwin‑Szymanowską, brata Feliksa, oraz przez wiernych przyjaciół, m.in. Grzegorza Fitelberga, Artura Rubinsteina, Pawła Kochańskiego i Eugenię Umińską.

Zachwyca słuchaczy po dziś dzień, m.in. pięknymi frazami Stabat Mater, pisanymi do polskiego tłumaczenia łacińskiej sekwencjiSekwencjasekwencji średniowiecznej (Stała Matka Bolejąca, koło krzyża łzy lejąca), nawiązującymi muzycznie do melodii polskich nabożeństw wielkopostnych.

Podsumowanie... na skróty

red. Andrzej Chodkowski, Encyklopedia muzyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995;

red. Magdalena Janik, Karol Szymanowski- edukacyjne inspiracje, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie‑Skłodowskiej, Lublin 2008;

red. W. Marchwica, Słownik muzyki, Zielona Sowa, Kraków 2006;

Irena Turska, Przewodnik baletowy, Polskie Wydawnictwa Muzyczne, Kraków 1973;

Piotr Dahlig, Muzyka ludowa a twórczość kompozytorów,    https://pismofolkowe.pl/artykul/muzyka-ludowa-a-tworczosc-kompozytorow-3480;

Bogusław Schaeffer, Dzieje muzyki, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1983;

Stefan Kisielewski, Gwiazdozbiór muzyczny, Kraków 1982;

Anna S. Dębowska, [...] Dlaczego ukrywano prawdę o Szymanowskim? -  artykuł Gazety Wyborczej 25.06.2021;

Anna Iwanicka‑Nijakowska, Karol Sztmanowski Dwdzieścia mzurków op. 50 - dostęp do artykułu na culture.pl - wrzesień 2007;

https://encyklopedia.pwn.pl

https://sjp.pl

http://teatrnn.pl

https://produkcja.muzykotekaszkolna.pl

https://pwm.com.pl

Na Zintegrowanej Platformie Edukacyjne zpe.gov.pl tematami uzupełniającymi zakres wiedzy z tego tematu są:

O kompozytorach i zjawiskach dotyczących muzyki https://zpe.gov.pl/a/o-kompozytorach-i-zjawiskach-dotyczacych-muzyki/DdI0aU4I0