Czas na muzyczne zmiany.

Muzyka polska drugiej połowy XX wieku i początku XXI wieku to przestrzeń niezwykle zróżnicowana stylistycznie. Po okresie powojennej awangardy i doświadczeniach sonoryzmuSonoryzmsonoryzmu kompozytorzy coraz częściej poszukiwali indywidualnych języków muzycznych, niepodporządkowanych jednemu nurtowi czy estetyce. Andrzej Krzanowski i Paweł Szymański należą do twórców, którzy w odmienny sposób odpowiedzieli na pytanie o sens tradycji, nowoczesności i ekspresji we współczesnej muzyce.

Krzanowski reprezentuje nurt intensywnej ekspresji, łączącej awangardowe środki z żywiołem improwizacji, teatru i muzyki ludowej. Szymański natomiast stworzył rozpoznawalny styl oparty na reinterpretacji dawnych form i technik- z dystansem, ironią i precyzją konstrukcyjną.

Andrzej Krzanowski- ekspresja, teatr, żywioł.

Biograficznie

R1U7A85VKR8AS

Ilustracja przedstawia stylizowane logo przypominające akordeon z literami „AUK” oraz odręcznym podpisem Andrzeja Krzanowskiego.

Andrzej Krzanowski, akordeonista i pedagog, laureat wielu nagród, przedstawiciel Pokolenia Stalowowolskiegopokolenie stalowolskiePokolenia Stalowowolskiego -zwanego również Śląską Falą '51 i nowego romantyzmu w muzyce. Przez krytyków nazwany Chopinem akordeonu. Autor ponad stu utworów, z których większość stanowią kompozycje akordeonowe.

R1M8ZZ5ZRHNZJ

Czarno‑białe zdjęcie kobiety i mężczyzny siedzących na ławce w parku i przeglądających razem otwartą książkę lub nuty.

Charakterystyka stylu

Twórczość Andrzeja Krzanowskiego cechuje bogactwo wątków, symboli i świadomie dobranych środków wyrazu, spośród których szczególną rolę odgrywa akordeon ( o nim dla przypomnienie więcej w rozdziale Dla ciekawskich) . Kompozytor odkrywał ten instrument na nowo, wydobywając z niego nietypowe barwy, często kojarzone z brzmieniem elektronicznym, i włączając go w nurt nowoczesnych poszukiwań muzycznych. Spośród ponad pięćdziesięciu utworów na akordeon solo największą popularność zdobyły m.in. Studium III, Katedra, Preludium, Kanony oraz cykl Kalangra dla dzieci, a instrument ten zajmuje także ważne miejsce w kameralistyce i muzyce zespołowej. Do najbardziej wymagających należą Studium IV na dwa akordeony oraz Alkagran, czyli jedno miejsce na prawym brzegu Wisły na kwintet akordeonowy, zaś Audycja IV na głos recytujący, syrenę, talerze, akordeon i taśmy stanowi charakterystyczny przykład jego eksperymentalnego myślenia o obsadzie. 

Słowo Alkagran to nie tylko tytuł utworu lecz Jesienny Festiwal Muzyczny, który odbywa się w Czechowicach‑Dziedzicach (woj. śląskie) cyklicznie od 1991 roku. Poświęcony jest pamięci kompozytora a samo miejsce to rodzinne miasto Andrzeja Krzanowskiego. Nazwa festiwalu wywodzi się właśnie z tytułu, będącego jednocześnie akronimem złożonym z pierwszych sylab imion członków jego najbliższej rodziny (Aleksandra- córka, Kamil - syn, Grażyna- żona, Andrzej- imię kompozytora).

R1OUERLKSK1DN

Strona rękopisu nutowego kompozycji Andrzeja Krzanowskiego z zapisem partii głosu, akordeonu i innych instrumentów.

Twórczość Andrzeja Krzanowskiego cechuje silna ekspresja emocjonalna, zainteresowanie teatrem instrumentalnymteatr instrumentalnyteatrem instrumentalnym ( wręcz performatywność) oraz włączanie elementów muzyki ludowej i improwizacji. Kompozytor często przekraczał granice tradycyjnego koncertu, angażując wykonawców ruchowo i aktorsko.

Istotne cechy stylu do zapamiętania:

• Kontrastowość i gwałtowność przebiegów muzycznych (widoczna chociażby w poniższym zapisie i kolorystyce)

R1UA1H591RXH7

Fragment zapisu nutowego utworu na kwintet z widocznymi oznaczeniami dynamicznymi i technikami wykonawczymi.

• Nietypowe zestawienia instrumentów oraz obecność gestu, ruchu i elementów pozamuzycznych.

Obie cechy stanowią wręcz domenę kompozytora, którego nie zniechęciły nawet nieudane egzaminy wstępne w 1969 roku na Wydział Wychowania Muzycznego Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Katowicach. Może  dlatego, że Krzanowski wtedy zniszczył niemal wszystkie swoje rękopisy nietypowość zestawień instrumentalnych zauważalna jest w kilku kolejnych młodzieńczych dziełach, m.in w Audycjach o impresyjnej, a nawet surrealistycznej aurze brzmieniowej. To tutaj kompozytor łączył różne rodzaje sztuk (poezję, muzykę, obraz), co najpełniej ukazuje meta‑operameta operameta‑opera Audycja V.  

RGVAKDNBQNBFF

Mężczyzna grający na akordeonie podczas próby lub koncertu w sali koncertowej, siedzący przy pulpicie z nutami.

W niej sięga także po cytaty muzyczne, m.in. z twórczości Jana Sebastiana Bacha, Karola Szymanowskiego czy Isaaca Albéniza, oraz nietypowe instrumentarium - taśmę magnetofonową, syrenę, gwizdek, flexatonflexaton (flekston)flexaton.

R1HSPBDDDD5A2

Biało‑rudy kot siedzący na akordeonie z widoczną klawiaturą, na czarnym tle.

• Inspiracje folklorem Beskidów.

R1S3UDR6RQMR2

Okładka książki „W kolorach tęczy” autorstwa Wojciecha Herzyka z kolorowym, tęczowym tłem i podtytułem o kolorystyce brzmieniowej instrumentów perkusyjnych w kompozycjach Andrzeja Krzanowskiego.

Powyższa książka wydana w Katowicach  przedstawia Andrzeja Krzanowskiego jednocześnie zafascynowanego bogactwem świata dźwięków i harmonii oraz konsekwentnie poszukującego własnego języka muzycznego. To On stworzył szereg interesujących, rzadko spotykanych i wyraźnie eksperymentalnych koncepcji łączenia instrumentów. Publikacja godna polecenia, obok syntetycznego zarysu biograficznego, zawiera analizy utworów Gdzie kończy się tęcza (1985), Relief VII (1988), Relief IV (1985) oraz Audycja IV do poezji Zbigniewa Doleckiego (1975), ich interpretacje oraz omówienia koncepcji rozmieszczenia instrumentarium. Istotnym uzupełnieniem są wypowiedzi żony kompozytora ( przedstawionej powyżej na fotografii), prawykonawców oraz artystów związanych z jego życiem i twórczością, które pozwalają spojrzeć na muzykę Krzanowskiego z perspektywy doświadczenia wykonawczego. Ostatni rozdział poświęcono refleksji nad filozoficznym wymiarem tytułów jego kompozycji, natomiast dołączona płyta CD prezentuje omawiane utwory jako dokument języka muzycznego twórcy, w którym oryginalne idee splatają się z rozwinięciem tendencji obecnych w ówczesnej muzyce polskiej oraz z poszukiwaniem niespotykanych w literaturze barw i współbrzmień, m.in. poprzez zestawienia instrumentarium perkusyjnego z klarnetem basowym, akordeonem, sopranem, głosem recytującym, syreną i taśmą. 

R1XGBTUEJLAKF

Fragment rękopisu nutowego z listą obsady utworu: aktor, flet, taśmy, gwizdek, tam‑tam i syrena.

Paweł Szymański- postmodernista i dialog z tradycją

RJTSJ6L95OD26

Okładka książki „Szymański” Krzysztofa Kwiatkowskiego z ilustracją starszego mężczyzny w okularach palącego fajkę.

Charakterystyka stylu

Paweł Szymański stworzył jeden z najbardziej rozpoznawalnych języków muzycznych współczesnej Polski. Jego twórczość często określa się mianem surkonwencjonalizmu. To skomplikowane pojęcie ukute właśnie na opisanie muzyki Szymańskiego (m.in. w refleksji muzykologicznej lat 80.), oznaczające twórczość ponad konwencją: taką, która udaje muzykę dawną (barokową, klasyczną), ale w rzeczywistości jest zbudowana przy użyciu nowoczesnych, często bardzo rygorystycznych procedur kompozytorskich. 

Od momentu powstania PartitypartitaPartity II w 1978 roku- utworu dyplomowego kończącego studia Pawła Szymańskiego u Włodzimierza Kotońskiego‑jego twórczość cechuje się wyjątkową jednorodnością stylistyczną. Sam kompozytor podkreślał, że we wcześniejszym okresie intensywnie poszukiwał nowych inspiracji, natomiast od tego dzieła konsekwentnie porusza się w obrębie jasno określonych idei muzycznych. Sam Szymański mówił w Studiu (nr 9 z 1996 roku):

Pierwsza polska opera eschatologiczna

Premiera debiutanckiej, długo wyczekiwanej opery Pawła Szymańskiego odbyła się w 2013 roku w Teatrze Wielkim- Operze Narodowej, choć sam utwór powstał sześć lat wcześniej. Libretto napisał dokumentalista filmowy Maciej Drygas, autor m.in. Usłyszcie mój krzyk, Stanu nieważkości i Jednego dnia w PRL, a reżyserii podjął się litewski twórca Eimuntas Nekrošius. Tekst Drygasa łączy dwa porządki: reporterskie doświadczenie spotkań z uchodźcami oraz motywy zaczerpnięte z mitologii skandynawskiej, co sprawiło, że Qudsja Zaher została określona mianem pierwszej polskiej opery eschatologicznej. Tytułowa bohaterka, afgańska uchodźczyni poznana przez librecistę w latach 90., symbolizuje los ludzi uciekających z Afryki, Azji i rozpadającego się Związku Radzieckiego, dla których Polska była jedynie etapem długiej wędrówki.        Drygas przytaczał słowa Qudsji Zaher:   

Postać Qudsji, śpiewana przez Olgę Pasiecznik, została pomyślana przez kompozytora specjalnie z myślą o barwie głosu tej polsko‑ukraińskiej artystki.

R76XCBTJLJQET

Portret uśmiechniętej kobiety z krótkimi ciemnymi włosami, w czerwonej sukni i perłowym naszyjniku, na neutralnym tle.

Bohaterka opery z przeraźliwym krzykiem rzuca się w otchłań Bałtyku, gdzie dochodzi do konfrontacji ze światem chtonicznym. Cała opera została skonstruowana na dwa chóry funkcjonujące niezależnie, w których przeplatają się różne języki: polski, litewski, niemiecki oraz charakterystyczna dla twórczości Szymańskiego greka. Opera Szymańskiego została bardzo dobrze przyjęta przez zagraniczną krytykę, a w 2014 opera Qudsja Zaher była nominowana do Opera Awards 2014 w kategorii World Premiere.

Najważniejsze utwory Pawła Szymańskiego

Dorobek kompozytorski Pawła Szymańskiego nie jest bardzo obszerny liczbowo, ale uchodzi za wyjątkowo konsekwentny i dopracowany. Kompozytor publikuje niewiele utworów, często pracując nad nimi latami.   

Wybrane utwory orkiestrowe i kameralno‑orkiestrowe:

• Partita I (1979)

• Partita II (1978) – praca dyplomowa

• Partita III (1984)

• Partita IV (1986)

• Quasi una sinfonietta (1990)

• A Study of Shade (1991)

• Five Pieces for Orchestra (1999)

U Szymańskiego mamy więc zauważalne następujące cechy jego stylu:

• Stylizacja form historycznych (fugaFugafuga, taniec, motetMotetmotet,Motet, partitapartitapartita, sinfonietta );

• Świadome zniekształcanie tradycyjnych struktur,

• Precyzyjna konstrukcja formalna,

• Chłodny dystans emocjonalny i intelektualna gra z odbiorcą.

W latach 1982–1987 Paweł Szymański wykładał w Akademii Muzycznej w Warszawie i był aktywnym członkiem Związku Kompozytorów Polskich, pełniąc w nim m.in. funkcje wiceprezesa oraz członka władz i Komisji Programowej „Warszawskiej Jesieni”. Współtworzył wydawnictwo Brevis oraz Fundację Przyjaciół Warszawskiej Jesieni, a jego twórczość była przedmiotem osobnego festiwalu w 2006 roku. W 2011 roku został uhonorowany tytułem Członka Honorowego ZKP.

Jest również autorem muzyki do głośnego filmu Krzysztofa Krauze i Joanny Kos‑Krauze Ptaki śpiewają w Kigali (2017).

R1EPV8PTEFRUP

Plakat filmu „Ptaki śpiewają w Kigali” z wizerunkami dwóch kobiet na tle zachodu słońca i lecącego ptaka.

Muzyka Pawła Szymańskiego jest wykonywana na całym świecie m.in. w Austrii, Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Danii, Niemczech, Francji, Holandii, Japonii, na Węgrzech, w Meksyku, Szwecji, we Włoszech, w Stanach Zjednoczonych.

Podsumowanie

Twórczość Andrzeja Krzanowskiego cechuje silna ekspresja emocjonalna, zainteresowanie teatrem instrumentalnym oraz włączanie elementów muzyki ludowej i improwizacji. Kompozytor często przekraczał granice tradycyjnego koncertu, angażując wykonawców ruchowo i aktorsko. Zaś twórczość Pawła Szymańskiego łączy świadomość historycznych form z nowoczesną precyzją kompozytorską. Jego utwory brzmią jak muzyka baroku czy klasycyzmu, ale są przekształcone w unikalny, współczesny język. Kompozytor pokazuje, że współczesność może być subtelna i intelektualna, a każda nuta staje się zarówno cytatem, jak i odkryciem. Dzięki temu muzyka Szymańskiego jest zarazem piękna, nieoczywista i ponadczasowa.

Kazimierz Sikorski, Instrumentoznawstwo, Polskie Wydawnictwa Muzyczne, Kraków 1975;

Curt Sachs, Historia instrumentów muzycznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975;

Kosińska M, Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, styczeń 2002; aktualizacja: MG, grudzień 2019;

Marietta Morawska-Büngeler Dusza dźwięków. Rozmowy z polskimi kompozytorami Informacja o projekcie Dusza dźwięków i o książce zamieszczonej na stronie internetowej ZKP / POLMIC duszadzwiekow.polmic.pl Copyright Marietta Morawska‑Büng;

andrzejkrzanowski.pl

alkagran.pl

culture.pl

encyklopedia.pwn.pl

polskabibliotekamuzyczna.pl

omn.art.pl

pwm.com.pl

stonasto.pl

teatrwielki.pl

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Konotacje między dziełami muzycznymi dawnymi a współczesnymi ; Oryginalne efekty muzyczne, czyli jak zaciekawić muzyką?