Między romantyzmem, a nowoczesnością Siergiej Rachmaninow i Aleksandr Skriabin stoją jak dwie odrębne odpowiedzi na kryzys języka muzycznego przełomu XIX i XX wieku: pierwszy- z twardym osadzeniem w wyrafinowanej melodii i rozbudowanej harmonii późnego romantyzmu (przedstawiony np.       II koncercie fortepianowym czy w Preludium cis‑moll ), drugi- jako awangardzista mistyczny, eksperymentujący z nową harmonią (chordAkord mistycznychordmysticAkord mistycznymystic) oraz ideami synestezjiSynestezjasynestezji i spektaklu (np. Prometeusz - Poemat ognia z partią świetlną). Obaj, choć różnymi drogami, odpowiadali na przemiany epoki- zarówno te polityczne (rewolucja, emigracja), techniczne (rozwój nagrań i widowisk świetlnych) i intelektualne (okultyzmokultyzmokultyzm, psychologia percepcjipsychologia percepcjipsychologia percepcji)psychologia percepcji)- kształtując muzykę przejścia od romantyzmu ku modernizmowi. 

Sergiusz Rachmaninow -ostatni romantyk Rosji?

Sergiusz Rachmaninow był rosyjskim pianistą, kompozytorem i dyrygentem. Pochodził z arystokratycznego rodu, którego początki sięgają XIV w. Na świat przyszedł w Siemionowie w Guberni Nowogrodzkiej. Według kalendarza starego porządku (juliańskiegokalendarz juliańskijuliańskiego, używanego do dziś w kościele prawosławnym) urodził się 20 marca 1873 r., natomiast według kalendarza nowego porządku (gregoriańskiego) 1 kwietnia 1873 r.- w Prima Aprilis.

R6VdvQNyxZZGM1

Ilustracja przedstawia Sergiusza Rachmaninowa – rosyjskiego kompozytora, pianistę i dyrygenta. Przystojny mężczyzna w średnim wieku, w krótko obciętych włosach. Ma przyjazny wyraz twarzy. Ubrany jest w białą koszulę, krawat i ciemny garnitur oraz szary płaszcz. W prawej ręce trzyma kaszkiet i ma obrączkę, natomiast na lewą rękę ubraną ma skórzaną, czarną rękawiczkę.

Rodzina Rachmaninowów była bardzo muzykalna. Dziadek, uczeń Johna Fielda, twórcy nokturnu, i rodzice Sergiusza, byli utalentowanymi muzykami. To matka odkryła talent muzyczny swego 4‑letniego syna i udzielała mu pierwszych lekcji z podstaw gry na fortepianie. Później dziadek Rachmaninowa zatrudnił jako nauczycielkę młodego Sergiusza pianistkę Annę Ornatskaję. W wieku 9 lat młodzieniec został przyjęty do Konserwatorium Muzycznego w Petersburgu. Jednak ze względu na słabe wyniki w nauce oraz namowom kuzyna Aleksandra Silotiego, został przeniesiony do Konserwatorium w Moskwie, gdzie studiował grę na fortepianie u Nikołaja Zwieriewa i wspomnianego A. Silotiego. Dzięki Zwieriewowi Rachmaninow poznał najznamienitsze postacie rosyjskiego świata muzycznego, m. in. Antona Rubinsteina, Wasyla Sofonowa czy Piotra Czajkowskiego. W 1891 r. kończy studia pianistyczne, natomiast rok później, w 1892, kompozycję – otrzymując złoty medal za operę Aleko.

REzPjIEXiXxFA1

Ilustracja przedstawia Rachmaninowa (rosyjskiego kompozytora, pianistę i dyrygenta) siedzącego przy fortepianie. Jest to młody mężczyzna z uśmiechem na twarzy i krótko obciętymi włosami. Ubrany jest w białą koszulę z postawionym kołnierzem, muszkę i ciemny frak.

Początkowo Rachmaninow pragnął być kompozytorem, co spotkało się z nieprzychylnością jego byłego nauczyciela fortepianu Zwieriewa. Większość utworów, które Rachmaninow napisał, pochodzi z okresu pobytu w Rosji. Powstaje Preludium cis‑moll oo, 3 nr 2, jeden z najbardziej znanych utworów kompozytora. Sam Rachmaninow twierdził, że kompozycja ta jest jego przekleństwem, ponieważ często wymagano od niego wykonania utworu. Sprawdź podczas słuchania krótkiego fragmentu, czy rzeczywiście tak jest?

Inne dzieła powstałe w tym okresie to I Koncert fortepianowy fis‑moll czy         II Trio elegijne, które napisane zostało pod wpływem nagłej śmierci Czajkowskiego w 1893 r.

Moment kryzysu twórczego nastał w 1897 r. po serii osobistych problemów i nieudanej prapremierze I Symfonii prowadzonej przez nie w pełni dysponowanego Aleksandra Głazunowa. Utwór Rachmaninowa został porównany przez Cezarego Cui do dziesięciu plag egipskichdziesięć plag egipskichdziesięciu plag egipskich.

Nastąpiły 3 lata, w których kompozytor nie napisał ani jednej nuty, zajmował się jedynie dyrygowaniem i występował jako pianista, przyczyniając się m.in. do popularyzacji dzieł Skriabina. Przełomem była terapia u Nikołaja Dahla, który zastosował hipnozę oraz pokazał Rachmaninowowi techniki autosugestii, co pozwoliło kompozytorowi odzyskać wiarę w swoje możliwości twórcze. Efektem tej współpracy było powstanie II Koncertu fortepianowego c‑moll dedykowanego Dahlowi.

W 1917 r. nastała Rewolucja Październikowa, która zmusiła kompozytora do emigracji, początkowo do krajów skandynawskich. Ostatecznie Rachmaninow osiadł w Stanach Zjednoczonych, gdzie jako pianista występował już w 1909 r.  i przez to też bardzo szybko jego kariera nabrała tempa. W przeciągu niespełna czterech miesięcy od przybycia do Nowego Jorku dał ok. 40 koncertów. Podpisał także umowę z firmą fonograficzną Victor Talking Machine Company (później RCA). Od firmy SteinwaySteinwaySteinway otrzymał fortepian w podarunku. W Stanach Zjednoczonych Rachmaninowie próbowali oddać aurę utraconej ( i zniszczonej m.in przez Rewolucję Październikową) posiadłości rosyjskiej w Iwanowce, zatrudniali tylko rosyjskich służących i zapraszali jedynie rosyjskich artystów.

RFEzBZX8ne1JB1

Ilustracja przedstawia posiadłość Rachmaninowów w Iwanowce. Domek, który zarośnięty jest bluszczem. W oddali widać wysokie drzewa. Fotografia jest czarno-biała.

Jednak z powodu podjęcia kariery pianistycznej, Rachmaninow nie znajdował czasu na komponowanie. Od 1918 r. do momentu śmierci zdołał napisać jedynie sześć utworów. Ostatnimi jego utworami są III Symfonia oraz Tańce symfoniczne.

W 1942 r. stan zdrowia Rachmaninowa zaczął się pogarszać. Zdiagnozowano u niego czerniaka, o którym wiedziała jego rodzina, ale nie on sam. Zmarł 28 marca 1943 r. w Beverly Hills w USA. Pochowany został na cmentarzu Kenscio w Valhalli.

R4mGBwLKMFh1k1

Ilustracja przedstawia grób Rachmaninowa w Valhalli. Biały krzyż otoczony jest krzewami. Po lewej stronie krzew z białymi kwiatami, po prawej z różowymi. Po obu stronach krzyża znajdują się także kamienne ławki.

Fenomen Rachmaninowa, czyli między koncertową sceną, a studiem nagraniowym.

Mimo tych wszystkich przeszkód życiowych podsumowując‑twórczość Rachmaninowa jest rozległa. W jego dorobku bowiem znajdziemy ciekawie brzmiące miniatury instrumentalne - Preludia op. 23 i op. 32, Momenty muzyczne op. 16, Etiudy‑Obrazy op. 33 i op. 39, oraz Wariacje na temat Chopina op. 22 i …Corellego op. 42.

Większymi formami autor może się poszczycić w przypadku dzieł na fortepian - Sonata b‑moll op. 36, muzyką kameralną: Trio elegijne na skrzypce, wiolonczelę i fortepian g‑moll i d‑moll, Sonata g‑moll na fortepian i wiolonczelę op. 19, jak i wielkimi formami na fortepian i orkiestrę - czyli koncerty fortepianowe: fis‑moll op. 1, c‑moll op. 18, d‑moll op. 30 i g‑moll op. 40; Rapsodia na temat Paganiniego op. 40. W centrum zainteresowania kompozytora znalazł się także gatunki symfoniczne Symfonie: d‑moll op. 13, e‑moll op. 27, a‑moll op. 44, jak i poemat symfoniczny Wyspa umarłych op. 29, którego inspiracją był poniższe dzieło Arnolda Böcklina.

R11XU4GGFGURR

Obraz przedstawia jezioro, po którym płynie niewielka łódź. Ukazana jest wiosłująca postać oraz postać stojącego człowieka w białym stroju. Na dziobie łodzi stoi trumna. Łódź dopływa do skalistej wyspy. Znajdują się na niej wysokie skały i budynki, a także kępa strzelistych drzew. Wokół jest ciemno.

Prócz muzyki instrumentalnej pisał także muzykę wokalną m. in. opery - Aleko, Francesca da Rimini, pieśni, czy też muzykę sakralną a cappella -Liturgia św. Jana Chryzostoma op. 31, Całonocne czuwanie op. 37.

Rachmaninow był jednym z pionierów w wykorzystaniu technologii fonograficznejfonografiafonograficznej w muzyce klasycznej. Jego współpraca z przemysłem nagraniowym była kluczowa nie tylko dla popularyzacji jego własnych dzieł, ale także dla rozwoju fonografii w muzyce klasycznej. 

Oto kilka jej przykładów:

1. Nagranie II Koncertu fortepianowego c‑moll op. 18 (1929)
   W 1929 roku, Rachmaninow nagrał swoje własne wykonanie II Koncertu fortepianowego z Orkiestrą Symfoniczną pod dyrekcją Leopolda Stokowskiego. To nagranie, uznawane za jedno z najważniejszych wykonawczych w historii muzyki klasycznej, uchwyciło nie tylko techniczną biegłość kompozytora, ale także jego głęboką ekspresję. Nagranie to pozostaje jednym z najbardziej cenionych dokumentów jego interpretacji.

2. Preludia op. 23 i op. 32 (1920–1929)
   W ciągu lat 20. XX wieku, Rachmaninow nagrał szereg swoich preludiów, takich jak Preludium op. 23 nr 5 i Preludium op. 32 nr 12. Te nagrania są niezwykle cenione za ich ekspresyjność i mistrzowską technikę, a także stanowią doskonały przykład jego indywidualnej wizji wykonawczej, w której forma i emocje są w pełni zharmonizowane.

Sam kompozytor tak pisał o swojej muzyce:

Twórczość Sergiusza Rachmaninowa wyróżnia się niezwykłą dyscypliną konstrukcyjną, łączącą emocjonalny idiom romantyzmu z logiczną spójnością formy. Kompozytor postrzegał dzieło muzyczne jako całość podporządkowaną jednemu punktowi kulminacyjnemu, do którego prowadzi rozwój narracji dźwiękowej. Tę zasadę realizował poprzez konsekwentną pracę tematyczną oraz gęstą fakturę polifoniczną, często wzbogacaną o chromatyczny kontrapunkkontrapunktkontrapunkt i fragmenty fugatafugatofugata. Romantyzm Rachmaninowa jest skrajny. Z jednej strony, monumentalny, traktuje fortepian jak orkiestrę, z drugiej jednak, intymny, często o zabarwieniu tragicznym i głęboko melancholijnym. Charakterystyczna jest także kantylenowa linia melodyczna, którą warto zapamiętać w przykładowym utworze zamieszczonym poniżej.

Ćwiczenie 4

Wysłuchaj słynnej wokalizy wraz z poniżej zamieszczonym zapisem nutowym. Zwróć uwagę na kantylenowe prowadzenie melodii i dostosowany do niej akompaniament.

R1MUX9UZ66GRM1

Utwór muzyczny: Rachmaninow, Wokaliza. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się wirtuozerskim charakterem.

Utwór muzyczny: Rachmaninow, Wokaliza. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się wirtuozerskim charakterem.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DD6QH5UQ6

Utwór muzyczny: Rachmaninow, Wokaliza. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się wirtuozerskim charakterem.

RMS5B3OS3HUAB1

Zapis nutowy dla Wokalizy Nr.14 z Pieśni Op.34 na głos z fortepianem, autor Siergiej Rachmaninow

Ćwiczenie 4

R1A1R5EPLT4GS

Aleksander Skriabin- nowator, mistyk i ... ?

Aleksander Skriabin urodził się w czasach, w których dokonywały się olbrzymie zmiany w muzyce. Większość kompozytorów zdawało sobie sprawę, że należy poszukiwać nowych środków i dróg twórczych, które poszerzą lub całkowicie zastąpią dotychczasowe zasady obowiązujące w systemie tonalnym, opartym na relacji akordów i ich związkach w tonacjach durowych i molowych.

Skriabin pochodził z moskiewskiej rodziny arystokratycznej. Podobnie jak Rachmaninow studiował w Konserwatorium Muzycznym w Moskwie, które ukończył z dyplomem w klasie fortepianu. Podczas studiów pobierał również lekcje kompozycji, m. in. u Sergieja Taniejewa, Antona Areńskiego, ale ostatecznie nie otrzymał dyplomu w tym zakresie. Po okresie studiów rozpoczął karierę jako pianista koncertując w całej Europie. W tym czasie powstawały już pierwsze utwory kompozytora, które często wykonywał podczas swoich recitali. Utwory te pozostawały pod wyraźnym wpływem stylistycznym Fryderyka Chopina i Franciszka Liszta. Wczesna twórczość to głównie miniatury fortepianowe, takie jak: 4 nokturny, walce, etiudy, 9 impromptus, preludia czy mazurki, których dwa przykłady są przytoczone poniżej.

Oprócz tego Skriabin napisał Koncert fortepianowy fis‑moll oraz Sonaty. Jego pierwsze próby orkiestrowe przynoszą takie dzieła, jak pierwsza oraz II Symfonia. W niektórych wczesnych kompozycjach można już dostrzec cechy charakterystyczne dla jego dojrzałej twórczości - dotyczy to przede wszystkim warstwy harmonicznej i związanej z nią kolorystykikolorystykakolorystyki brzmieniowej oraz wyraża się w dążeniu do unifikacji formalnej dzieła. 

Jednymi z najbardziej znanych utworów z jego wczesnego okresu twórczości są Etiudy z op. 8, której warto się przyjrzeć od strony przebiegu formalnego i samego brzmienia.

R1A5eScorKXCg1

Ilustracja przedstawia pięciolinię z nutami. Jest to fragment początkowy „Etiudy dis-moll”.

Mistyczne poglądy Skriabina

Jego dojrzały styl przejawia się już w III Symfonii, czyli Boskim Poemacie op.43 z 1904 r. Utwór ten w sposób bardzo zaawansowany wykorzystuje zdobycze Skriabina w zakresie instrumentacji i harmonii, a struktura dzieła zmierza już w stronę formy jednoczęściowej dzięki wprowadzeniu podobnego materiału tematycznego we wszystkich częściach. To dzieło to również forma manifestu wyjaśnienia duchowego napięcia w romantyczniej walce ludzkości przeciwko siłom zła. Kolejnym dziełem symfonicznym jest Poemat Ekstazy, który powstawał w czasie fascynacji Skriabina koncepcjami związanymi z teozofiąteozofiateozofią.teozofia. Kompozytor dołączył do niego wiersz, który miał towarzyszyć muzycznej akcji, ale nie był przeznaczony do publicznego wykonania. Dzieło to było jednoczęściowe, oparte na zrębach formy sonatowej, z trzema głównym grupami tematycznymi o charakterze programowym (tematy marzenia, wzlotu, woli). Apogeum jego twórczości stanowi Prometeusz, Poemat ognia op. 60 na wielką orkiestrę symfoniczną, fortepian, chór i organy świetlne. W utworze tym ostatecznie dochodzi do zerwania z zasadami harmoniki funkcyjnej.

Skriabin konstruuje swój poemat w oparciu o jeden akord, który określa zarówno harmoniczne, jaki melodyczne właściwości dzieła. Akord ten zwany skriabinowskim, prometejskim lub mistycznymAkord mistycznymistycznym, posiada charakterystyczną kwartową strukturę (od dołu kwartakwartakwarta zwiększona, kwarta zmniejszona, kwarta zwiększona i kwarty czyste). Prawdopodobnie powstał z rozwinięcia akordu chopinowskiegoakord chopinowskiakordu chopinowskiego – wówczas może być interpretowany jako dominanta undecymowaundecymaundecymowa z sekstą (zamiast kwinty). W Prometeuszu akord ten tworzy swoiste centrum brzmieniowe, które pozwala interpretować ten utwór w oderwaniu od systemu dur‑moll.Dur – moll, dur‑moll systemsystemu dur‑moll.

Ćwiczenie 6

Spójrz na poniższy zapis akordu. Spróbuj go zagrać na instrumencie lub zaśpiewać. Przypomnij sobie jakie znasz inne charakterystyczne akordy w muzyce?

RNPWwj8rzWo5b1

Ilustracja przedstawia pięciolinię z nutami akordu mistycznego lub akordu prometejskiego.

Ćwiczenie 6

R145QLMX67GLL

Z akordu prometejskiego została wywiedziona sześciostopniowa skala.

Ćwiczenie 7

Wysłuchaj i sprawdź w poniższym zapisie nutowym brzmienie 6 stopniowej skali mistycznej Skriabina.

R1WsTbj9dTItA1

Utwór przedstawiający skalę mistyczną. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.

Utwór przedstawiający skalę mistyczną. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DD6QH5UQ6

Utwór przedstawiający skalę mistyczną. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.

RwLc19zNYN52W1

Zdjęcie przedstawia czarną pięciolinię ze skalą prometejską.

R1ZHPCBVKCT9K

Ćwiczenie 7

Misterium Skriabina

Skriabin swoją twórczość uważał za misterium, w którym łączyć się powinna muzyka, taniec, zapachy i światła, dlatego próbował włączyć przynajmniej niektóre z tych elementów do dzieła muzycznego. Wiemy też, że planował stworzyć wielkie misterium, będące synkretyzmemSynkretyzmsynkretyzmem wszystkich sztuk. Dzieło to, zaplanowane do wykonania w Himalajach, miało sprowadzić koniec ówczesnego świata i zapowiedzieć narodziny nowego porządku. Z trzech zaplanowanych części ukończone zostały jedynie szkice pierwszej nazwanej L’acte préalable.

RJEsLp8NrqR5L1

Szkic Skriabina przedstawiający świątynię w kształcie kuli, w której miało być wykonane jego nieukończone dzieło „Misterium”.

W Prometeuszu Skriabin zrealizował również własną koncepcję synestezji.Synestezjasynestezji. Warto zauważyć, że jego stanowisko nie było w tym czasie odosobnione – podobne idee przyświecały kompozytorom i malarzom, m. in. Wasilowi Kandinskiemu oraz Arnoldowi Schoenbergowi. 

W skriabinowskiej koncepcji inspirowanej teozofią kolejne dźwięki w kole kwintowym przyporządkowane są palecie barw, tak jak to zostało zaprezentowane poniżej.

RN2CT2tETHwRC

Ilustracja przedstawia koło kwintowe z nałożonym kołem barw. Koło kwintowe ma 12 kolorowych kół, które opisane są dużymi literami.

RTAb5EJWc0Q1B

Zdjęcie przedstawia sprzęt służący Skriabinowi do eksperymentów z kolorem. Sprzęt wykonany z kolorowych żarówek, który do zdjęcia został ustawiony na stole.

Takie przyporządkowanie dźwięk- barwa -sugeruje, iż Skriabin w swojej koncepcji opierał się raczej na wyliczeniach i wiedzy, niż na swym osobistym odczuciu i jednocześnie podważał jego zdolności synestetyczneSynestezjasynestetyczne (słyszenie za pomocą barw). Swoją ideę zrealizował wyraźnie już we wspominanym Prometeuszu, poemacie ognia (1909‑1910) - dziele skomponowanym na fortepian, organy, orkiestrę, chór i tzw.  Farbenklavier (głaznoj klawiesyn lub z jęz. francuskiego clavier à lumières)- klawesyn optyczny, wymysł samego kompozytora, którego celem  miało być pomieszanie wizji dźwiękowych  i wizualnych dla którego- nota bene- została stworzona również specjalna notacja. Zapisał ich partię w partyturze i dopisał jako LUCE. Odpowiednie współbrzmienia generowały barwy, które miały być projektowane na specjalnym ekranie.

R6sTMqSRxw1oJ

Ilustracja przedstawia pierwszą stronę partytury „Prometeusza”.

Podsumowanie

Architektoniczna precyzja formy w muzyce Siergieja Rachmaninowa współistnieje z głęboko romantyczną ekspresją. W epoce, gdy Strawiński rozwijał witalizmwitalizmwitalizm, a Schönberg wprowadzał dodekafonię, Rachmaninow pozostał wierny tonacji, emocji i melodyce. Jego romantyzm pełen jest napięć i kontrastów- monumentalny w ujęciu fortepianu, który traktuje niczym orkiestrę, a zarazem intymny, przesycony melancholią i tragiczną refleksją. Centralnym elementem jego języka dźwiękowego pozostaje szeroka, śpiewna kantylenakantylenakantylena- symbol nieustannego poszukiwania piękna w granicach tradycji. 

Natomiast twórczość Aleksandra Skriabina prowadzi w zupełnie odmiennym kierunku- ku transcendencjitranscendencjatranscendencji i metafizyce. Jego muzyka staje się nie tylko estetycznym przeżyciem, lecz duchowym doświadczeniem, formą misterium umożliwiającego kontakt ze sferą pozaziemską. Skrajnie indywidualna i eksperymentalna postawa kompozytora sprawiła, że jego dzieła nie znalazły pełnego zrozumienia wśród współczesnych. Wizjonerskie projekty Skriabina, przerwane przez jego przedwczesną śmierć, stały się jednak inspiracją dla kolejnych pokoleń twórców. Idea muzyki jako aktu mistycznego znalazła kontynuację m.in. w cyklu Licht Karlheinza Stockhausena.

Sławomir Gibki. Leksykon Muzyki od A do Ż. MUZA. 1995

Muzyka Mistrzów. Rachmaninow- Rosyjska tęsknota. Kolekcja DeAgostin.

Wasilij Kandinsky. O kompozycji scenicznej /w:/ Almanach Błękitnego Jeźdźca. 1912.

David Ewen. Music Should Speak from the Heart – Interview with Rachmaninoff. The Etude Magazine. Theodore Presser Company, Lynchburg, VA . 1941

http://encyklopedia.pwn.pl

http://sjp.pl