Faszystowskie Włochy

RPRTN69KGKLDD

Sytuacja była wyjątkowa i groźna. Pod koniec października 1922 r. do stolicy Włoch z różnych stron wkraczało 30 tys. ubranych w czarne koszule fanatycznych zwolenników Benito Mussoliniego. Jeszcze niedawno słuchali w Mediolanie, jak ich przywódca grzmiał z trybuny: „Dążymy do rządzenia narodem… albo dadzą nam władzę, albo ją weźmiemy, zbiegając do Rzymu i chwytając za gardło nędzną klasę panujących polityków”. Teraz nie było go ze swoimi ludźmi. Pozostał w Mediolanie, niepewny, jaki będzie wynik marszu. Ale król Wiktor Emanuel nie chciał wojny domowej i mianował przywódcę faszystów nowym premierem. Wielu Włochów w powstającym rządzie widziało wielką szansę dla swojego kraju.

R132RPXQD73L71

Linia chronologiczna. 11.11.1918. Zakończenie I wojny światowej. 1919. Założenie przez Mussoliniego Fasci di Combattimento. 11.1921. Powstanie Narodowej Partii Faszystowskiej. 27–29.10.1922. Marsz na Rzym, Mussolini premierem Włoch. 11.02.1929. Podpisanie traktatów laterańskich. 10.1929. Konferencja w Locarno. 22.05.1939. Podpisanie paktu stalowego przez Włochy i III Rzeszę. 1.09.1939. Wybuch II wojny światowej. — Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

Przeanalizujesz okoliczności, które sprzyjają przejęciu władzy dyktatorskiej.
Prześledzisz odwołania do starożytności w państwie Mussoliniego.
Rozstrzygniesz, jakie cechy państwa faszystowskiego świadczyły o tym, że nie miało ono charakteru demokratycznego.

Powstanie partii faszystowskiej

R3B6HFDNKCEJ51

Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę. Ma kwadratową twarz i kanciaste rysy. Ma lekki zarost na twarzy. Ubrany jest w szary mundur. Na mundurze ma ordery. Na głowie ma złożoną czapkę ze złotym orłem. Ręce mężczyzny są skrzyżowane. — Benito Mussolini
Źródło: Wikipedia.org, domena publiczna.

W 1919 r. w Mediolanie Benito Mussolini, dziennikarz i wcześniej socjalista, wyrzucony z partii za to, że poparł przystąpienie Włochów do wojny, założył organizację Fasci di Combattimento (Związki Kombatantów), skupiającą weteranów wojennych. W 1921 r. została ona przekształcona w Narodową Partię Faszystowską. Jej członkami i sympatykami byli przede wszystkim oficerowie i żołnierze, którzy nie potrafili znaleźć sobie zajęcia w czasie pokoju i czuli się odrzuceni, pozostawieni bez wsparcia, a także przedstawiciele klasy średniej doprowadzeni przez wojnę do ruiny finansowej. To oni byli najbardziej zawiedzeni „kalekim pokojem” ustanowionym pod Paryżem. Włochy odniosły bowiem niewielkie korzyści terytorialne, a straciły ponad 600 tys. ludzi. Później do partii zaczęli wstępować ludzie niezadowoleni z sytuacji panującej we Włoszech i pragnący, aby życie codzienne wróciło do przedwojennej stabilizacji i czasów sprzed kryzysu gospodarczego.

Faszyści głosili chwytliwe, odwołujące się do narodowych ambicji hasła obrony ojczyzny i odrodzenia jej potęgi. Nie dążyli do wypracowania spójnej ideologii, ponieważ uważali się przede wszystkim za działaczy ruchu, a nie głosicieli doktryny. Dla wszystkich organizacji faszystowskich wspólne były jednak nacjonalizm i militaryzm, który przejawiał się nie tylko w organizowaniu partii na wzór wojskowy, lecz także w podkreślaniu wartości wojny dla rozwoju społeczeństw. Faszyści byli antydemokratyczni i antyliberalni, odrzucali wartości indywidualne, nazywając je egoizmem, oraz podkreślali nadrzędną wartość wspólnoty narodowej i państwowej.

Polecenie 1

Zapoznaj się z poniższym tekstem źródłowym i na jego podstawie wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.

Benito Mussolini Doktryna faszyzmu
Z punktu widzenia państwowości koncepcja faszystowska jest antyindywidualistyczna, staje wszakże na stanowisku jednostki, o ile ta utożsamia się z państwem, jako świadomość i jako wola powszechna człowieka w jego istnieniu historycznym. Przeciwny jest klasycznemu liberalizmowi, który powstał z konieczności przeciwstawienia się absolutyzmowi, i wyczerpał swe zadanie historyczne z chwilą, gdy państwo zmieniło się w świadomość i wolę zbiorową. Liberalizm w interesie poszczególnych jednostek przeczył państwu; faszyzm jest afirmacją państwa, uznając w nim prawdziwą rzeczywistość jednostki. I jeżeli wolność ma być atrybutem człowieka rzeczywistego, nie tej abstrakcyjnej fikcji, o której myślał liberalizm indywidualistyczny, faszyzm stoi na stanowisku wolności. Jest za jedyną wolnością, którą można brać poważnie, za wolnością państwa i jednostki w państwie. Dlatego dla faszysty wszystko mieści się w państwie i poza państwem nie istnieje nic ludzkiego ani duchowego, ani tym bardziej nie posiada jakiejkolwiek wartości. W takim pojęciu faszyzm jest totalitarny, a państwo faszystowskie, jako synteza i zjednoczenie wszelkich wartości, daje właściwy sens całemu życiu narodu, rozwija je i potęguje […].
Dla faszyzmu państwo jest absolutem, wobec którego jednostki i grupy są czymś względnym. Jednostki i grupy dają się „pomyśleć” o tyle, o ile istnieją w państwie.
CART1 Źródło: Benito Mussolini, Doktryna faszyzmu, [w:] Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, oprac. J. Justyński, Toruń 2006, s. 315.

R1ZSRNS6916QA

W stronę państwa autorytarnego

Włochy po I wojnie światowej pogrążyły się w kryzysie. W 1919 r. przez kraj przeszła fala strajków, która objęła swym zasięgiem robotników fabrycznych i rolnych. Uczestnicy tych wystąpień odwoływali się do haseł socjalistycznych. Wydawało się, że Włochy są w przededniu rewolucji. W ciągu zaledwie trzech lat (1919–1922) aż dziewięciokrotnie zmieniał się skład rządu, społeczeństwo traciło więc zaufanie do rządzących. Obywatele odczuwali, że z jednej strony brakuje im polityków, którzy byliby w stanie zjednoczyć Włochów wokół jakiejś idei, a z drugiej – rosła obawa przed tym, że demokrację liberalną zastąpi bolszewizm. Do walki z socjalistami ruszyły bojówki faszystowskie, nazywane „czarnymi koszulami”. Policja nie umiała, a często nie chciała zapanować nad przemocą na ulicach. Faszyści nie tylko bili swoich przeciwników, zdarzały się także morderstwa.

W październiku 1922 r. Mussolini zorganizował faszystowski „marsz na Rzym” w celu przejęcia władzy i zaprowadzenia porządku w państwie. Marsz był mistyfikacją, ponieważ jeszcze przed dotarciem z Mediolanu do stolicy – nielicznych zresztą – bojówkarzy król Wiktor Emanuel III powierzył Mussoliniemu stanowisko premiera. Przywódcę faszystów władca uważał za mniej groźnego od socjalistów i liczył, że wykorzysta go do uśmierzenia radykalnych nastrojów w społeczeństwie. Mussolini utworzył rząd koalicyjny i uzyskał poparcie parlamentu, w którym do tej pory zasiadała tylko garstka faszystów.

RGSV56GX8LCKP

Zdjęcie przedstawia mężczyzn w mundurach, którzy maszerują obok stojących na baczność żołnierzy ze sztandarami. — Marsz na Rzym w roku 1922. Mussolini wprawdzie pozował do zdjęć razem z członkami faszystowskich bojówek (czarnych koszul) biorących udział w marszu, ale sam nie uczestniczył w tym wydarzeniu. Czekał w Mediolanie na ostateczne rezultaty. Choć rząd włoski planował wprowadzenie stanu wojennego, nie doszło do tego wobec sprzeciwu króla Wiktora Emanuela III, obawiającego się wybuchu wojny domowej.
Źródło: wikipedia.org, domena publiczna.

Droga ku dyktaturze

RXL73SFCMJJG11

Zdjęcie przedstawia mężczyznę o krótkich włosach, gładkiej cerze i dużych oczach. Ubrany jest w garnitur. — Giacomo Matteotti, przywódca partii socjalistycznej we Włoszech. Występował on przeciwko faszystom, podważał wiarygodność wyborów i głośno wykazywał oszustwa dokonane w ich trakcie. W 1924 r. został zamordowany przez bojówki faszystowskie. Zabójstwo Matteottiego było punktem zwrotnym w dziejach włoskiego faszyzmu. Partie opozycyjne wycofały się z parlamentu i utworzyły swoje własne zgromadzenie, ale szybko zostało ono zlikwidowane. Zarówno Kościół, jak i król oraz część liberałów poparli Mussoliniego. Od tego momentu przywódca faszystowski mógł w sposób jawny zacząć budować nowy system.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Marsz faszystowskich bojówek na Rzym w październiku 1922 r. był zamachem stanu, jednak formalnie Benito Mussolini przejął władzę zgodnie z włoską konstytucją – król oficjalnie polecił mu sformować rząd. Po otrzymaniu teki premiera Mussolini szybko przystąpił do umacniania swojej pozycji. Wiktor Emanuel III przyznał mu na okres jednego roku prawo do wydawania dekretów z mocą ustawy, co dawało przywódcy faszystów władzę dyktatorską. W listopadzie zostało przegłosowane nowe prawo wyborcze, umożliwiające partii, która zwyciężyła w wyborach (nawet jeśli otrzymała mniej niż 50 proc. głosów), uzyskanie dwóch trzecich miejsc w parlamencie. Dzięki temu partia faszystowska z 70 proc. mandatów zdominowała włoski parlament.

W ciągu następnych czterech lat Mussolini wyeliminował opozycję. Tysiące osób zostało aresztowanych lub zmuszonych do emigracji. Dokonano zasadniczych zmian w obsadzie najważniejszych urzędów w państwie. W 1926 r. Mussolini rozwiązał wszystkie partie polityczne poza faszystowską oraz zawiesił podstawowe prawa obywatelskie (prawo do zgromadzeń, wolność prasy i słowa). Wojsko i policję poddano kontroli państwa, podobnie jak społeczeństwo. Całą władzę w swoich rękach skupił Mussolini, stał się dyktatorem i przyjął tytuł Duce, czyli wodza.

Audiobook - doktryna faszystowska

Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj polecenia

Polecenie 2

Omów, jakie były zadania i funkcje państwa według doktryny faszystowskiej. Jakie były tego konsekwencje, jeśli chodzi o postrzeganie relacji między państwem, narodem a jednostką?

RV81PKT1QX7BG

ROOK9PKPCGLG2

Doktryna faszyzmu według Benito Mussoliniego

10. Ta osobowość wyższego stopnia jest narodem, o ile jest państwem. Nie naród tworzy państwo, jak to twierdzi przestarzała koncepcja naturalistyczna, która służyła za podstawę publicystyce państw narodowych XIX wieku. To wprost przeciwnie, państwo tworzyło naród. Ono to ludności, która uświadomiła sobie swą własną jedność moralną, dało wolę, a więc faktycznie istnienie. Prawo narodu do niepodległości wynika nie z jakiejś literackiej i idealnej świadomości własnej istoty, ani tem mniej z faktycznej sytuacji mniej lub więcej nieświadomej i bezwładnej, lecz z świadomości aktywnej, woli politycznej, działającej i gotowej do wykazania własnego prawa; to jest z pewnego rodzaju państwa, będącego już w stanie stawania się. Państwo, jako powszechna wola etyczna, jest faktycznym twórcą prawa.

11. Naród jako państwo jest rzeczywistością etyczną, która istnieje i żyje, o ile się rozwija. Zastój jest jego śmiercią. Dlatego państwo jest nie tylko autorytetem, który rządzi wolą jednostek i nadaje jej formę i wartość życia duchowego, lecz jest ono również potęgą, która umie zamanifestować swą wolę na zewnątrz, zmuszając do uznania jej i uszanowania oraz wskazując czynem jej uniwersalność we wszystkich koniecznych dla swego rodzaju pociągnięciach […].

12. Państwo faszystowskie, najwyższa i najpotężniejsza forma osobowości, jest siłą, ale siłą duchową. Skupia ona wszystkie formy moralnego i intelektualnego życia człowieka. Nie może się więc ograniczyć do zwykłych czynności utrzymania porządku i sprawowania opieki, jak tego chciał liberalizm. Nie jest prostym mechanizmem, który ograniczałby sferę domniemanych swobód indywidualnych. Jest formą i normą wewnętrzną, jest ujęciem w karby dyscypliny całego człowieka; przenika tak wolę, jak i rozum. Jego zasada, ożywiająca go centralna idea, najistotniejsze natchnienie osobowości ludzkiej, żyjącej we wspólnocie obywatelskiej, zstępuje do głębi i zagnieżdża się tak w sercu człowieka czynu, jak i myśliciela, tak artysty, jak i uczonego: ona, co jest duszą duszy.

13. Faszyzm […] jest nie tylko prawodawcą i założycielem instytucyi, lecz wychowawcą, krzewicielem życia duchowego. Chce odnowić nie formy życia ludzkiego, lecz treść, człowieka, charakter, wiarę. I w tym celu pragnie karności i autorytetu, które by zstąpiły w dusze i zdobyły w nich rząd niezaprzeczony. Przeto jest jego symbolem pęk rózg liktorskich, symbol jedności, siły i sprawiedliwości.

Źródło: Benito Mussolini, Doktryna faszyzmu, Lwów 1935, s. 24–26.

Polecenie 3

Oceń, jakie elementy doktryny faszystowskiej przyczyniły się do popularności Mussoliniego wśród mieszkańców Włoch. Udzielając odpowiedzi, przypomnij sobie informacje dotyczące kryzysu demokracji w Europie powojennej.

R1DE2Q5SBDTCO

Sukcesy i porażki

Społeczeństwo włoskie, zgadzając się na system dyktatury Mussoliniego, oczekiwało od niego realnej poprawy swojej sytuacji. Dzięki wdrożeniu systemu robót publicznych i zamówieniom rządowym udało się nowemu przywódcy doprowadzić do obniżenia bezrobocia. Rozbudowany pakiet ustaw socjalnych gwarantował prawa bezrobotnym i osobom doświadczonym przez los. Tradycyjne struktury zawodowe reprezentujące interesy różnych grup społecznych zostały zastąpione przez tzw. korporacje. Były to zrzeszenia skupiające robotników i pracodawców według określonych dziedzin gospodarki. W zamyśle miały one łagodzić konflikty społeczne i zapewnić w państwie ład, ale skutek był wręcz przeciwny: dominującą rolę odgrywali w nich bogaci przedsiębiorcy wspierający finansowo nowy system, a cała struktura okazała się narzędziem w ręku dyktatora do sprawowania większej kontroli nad społeczeństwem. Rolnictwo, dzięki zastosowaniu nowych metod i polityce zagospodarowania nieużytków, stało się bardziej wydajne. Wzrosła także produkcja w przemyśle, przede wszystkim zbrojeniowym.

Działaniom tym towarzyszyła tzw. walka o zwiększenie liczby urodzeń. W ramach tej polityki za idealną rodzinę uznano tę, która posiadała 12 dzieci.

R16N3N3ERRZV3

Na zdjęciu grupa dzieci w mundurkach. Dzieci stoją na baczność. Mundurki są przepasane skrzyżowanymi pasami. Dzieci noszą berety. — Członkowie Balilli. Balilla była faszystowską organizacją młodzieżową, obejmowała wszystkie dzieci uczęszczające do szkół publicznych w wieku od 8 do 18 lat. Funkcjonowała ona od 1926 do 1937 r., kiedy została przemianowana na młodzieżową sekcję partii faszystowskiej.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kolejnym sukcesem Mussoliniego było podpisanie porozumienia z Watykanem, który od czasów zjednoczenia odnosił się wrogo do państwa włoskiego. Na mocy traktatów laterańskich z 11 lutego 1929 r. Mussolini unormował stosunki państwo - Kościół katolicki.

Nowe Imperium Romanum

W swojej ideologii Mussolini często odwoływał się do imperium rzymskiego. Próba jego odbudowy łączyła się planami ekspansji zagranicznej Włoch. Nowe mocarstwo miało sięgać Europy Południowo‑Wschodniej oraz objąć basen Morza Śródziemnego i Adriatyckiego. Ekspansywne plany Mussoliniego ujawniły się podczas konfliktu granicznego pomiędzy Grecją a Albanią w 1923 r. Wtedy oddziały włoskie zajęły wyspę Korfu i wycofały się dopiero po wypłaceniu żądanego odszkodowania. W następnych latach włoski przywódca podporządkował sobie Abisynię (1935 r.), aktywnie uczestniczył w hiszpańskiej wojnie domowej (1936–1939) wspierając nacjonalistów pod wodzą gen. Franco, rozciągnął protektorat nad Albanią (1939 r.) oraz zawarł pakt stalowy z Hitlerem i jako jego sojusznik przystąpił do II wojny światowej.

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj poniższe ilustracje przedstawiające marsz na Rzym i określ, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.

R1G5DSJXXRSCJ

Ilustracja — Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

R2G71QZTC2S46

R11G5J3GMPSDL

R191J9FO1AA1U

Ćwiczenie 2

R1MAAO19T16Q3

Zapoznaj się z fragmentami opracowania naukowego dotyczącymi dziejów ruchu faszystowskiego we Włoszech, a następnie ułóż je we właściwym porządku. Elementy do uszeregowania: 1. „W połowie października Mussolini podjął bardziej zdecydowane działania, dążąc do przejęcia władzy. Na spotkaniu przywódców faszystowskich oraz kilku generałów w Mediolanie podjęto decyzje o zbrojnym zajęciu Rzymu i ogólnym powstaniu we Włoszech. W kilka dni później decyzję o marszu na stolicę uchwalił kongres partii faszystowskiej w Neapolu, pod pretekstem załamania się rozmów nad utworzeniem nowego rządu […]”., 2. „[…] we Włoszech rozpoczęła działalność także organizacja faszystowska Benito Mussoliniego – Fasci Italiani di Combattimento, skupiająca kombatantów z wojny. Jej przywódca, wcześniej dziennikarz, a także uczestnik walk na froncie, kierował początkowo swoje hasła do byłych żołnierzy, domagając się poprawy ich losu, a także wzywał do poprawy państwa […]”., 3. „Latem […] [faszyści] zintensyfikowali działania w miastach, atakując i niszcząc lokale partii lewicowych, szczególnie komunistów. Taktyka walki była prosta: bojówki atakowały zwykle w porze nocnej, koncentrycznie i szybko, a po ataku niezwłocznie znikały z pola widzenia. Była to przygrywka do decydującego starcia […]”., 4. „W wyborach parlamentarnych […] skrajne partie uzyskały małe poparcie społeczne: faszyści wprowadzili 35 posłów, podczas gdy komuniści tylko 15. Natomiast ulice miast zamieniły się w miejsca starć bojówek faszystowskich i komunistycznych. Sukcesy odniesione w walce z lewicą i zamysł walki o władzę przyczyniły się do powołania w listopadzie Partii Narodowo‑Faszystowskiej […], której zadaniem miało być zdobycie władzy […]”., 5. „Włoski monarcha zdymisjonował rząd. Premier nowego gabinetu zaproponował faszystom objęcie czterech resortów, lecz Mussolini odrzucił ofertę, oczekując znacznie więcej. Król powierzył zatem duce 29 października misję sformowania rządu”.

Źródło: Jakub Tyszkiewicz, Edward Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, PWN, Warszawa 2010, s. 151.

Ćwiczenie 3

RLR82UZABV4G21

R1K8F7XTQ92H2

Ćwiczenie 4

R1M38GXG26RQZ1

Ćwiczenie 5

Przeanalizuj poniższe ilustracje. Określ, w jaki sposób przedstawiały one przywódcę ruchu faszystowskiego i jaką rolę odgrywały w państwie faszystowskim.

RLJCXMD4D7V95

RHBPB8XLPUREV

R1DX21KHR42UU

RHUN2VK9VUSOO

R1QKB2QX942C3

Ćwiczenie 5

R56Z4HOZU5E7T

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z poniższym tekstem, a następnie wykonaj polecenie.

Charakterystyczną jego cechą było traktowanie społeczeństwa jako zbiorowego organizmu, w którym solidarne funkcjonowanie całości łączy się z zabezpieczeniem interesów poszczególnych grup pracowniczych. Syndykaty, zrzeszające pracowników oraz pracodawców, gwarantowały instytucjonalnie przestrzeganie zróżnicowanych społeczno‑zawodowych interesów, a także rozwiązywanie konfliktów na zasadach syndykalno‑korporacyjnej współpracy klas i grup społeczno‑zawodowych.
CART2 Źródło: Wiesław Kozub-Ciembroniewicz, Doktryna i system władzy Włoch faszystowskich na tle porównawczym, Kraków 2016, s. 88.

REKSBJFUJP75O

Ćwiczenie 7

Przeanalizuj poniższe mapy ukazujące zakres terytorialny państwa włoskiego i dopasuj do nich odpowiednie tytuły. Uzasadnij swój wybór.

Mapa A

RF4L4A68ELJ8J

Mapa, na której zaznaczone są Włochy, Istria oraz wyspy Sycylia i Sardynia. — Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie interia.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Mapa B

R1LUXT6THX65A

Mapa, na której zaznaczone są Włochy, Istria z miastem Rijeka oraz wyspy Sycylia i Sardynia. — Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie interia.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Mapa C

R4HGP8C1Z4TAX

Mapa, na której zaznaczone są Włochy oraz tereny na kontynencie Afrykańskim. — Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

RC5S1237342ZM

Kryzys demokracji w Europie

Narodziny III Rzeszy. Nazizm