W kierunku totalitaryzmu
Narodziny III Rzeszy. Nazizm
Przed wybuchem I wojny światowej w przytułku dla bezdomnych w wiedeńskiej dzielnicy Meidlingczęsto bywał pewien mężczyzna. Zawsze ubrany w długi, znoszony płaszcz, na głowie nosił czarny melonik, spod którego wyglądała wychudzona twarz i wygłodzone oczy. Mężczyzna ów zwykle trzymał się na dystans, z niewieloma osobami wchodził w bliższe relacje. Utrzymywał się z malowania widoków Wiednia i sprzedawania ich jako pocztówek. Ale interes jakoś mu nie szedł. Gdy zarobił trochę pieniędzy, wybierał się do cukierni, zamawiał ciastko z kremem, czytał gazety i debatował o polityce. Nim minęło dwadzieścia lat, człowiek ten stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych polityków w Niemczech, a po upływie kolejnych dziesięciu – w całej Europie.
Rozstrzygniesz, jaki wpływ na wzrost znaczenia partii nazistowskiej miały zdolności oratorskie Adolfa Hitlera.
Wyjaśnisz, jak można klęskę przekuć w zwycięstwo.
Weźmiesz udział w dyskusji o tym, dlaczego Niemcy poparli Hitlera.
Narodziny nazizmu
Adolf Hitler urodził się 20 kwietnia 1889 r. w Austrii, w rodzinie urzędnika państwowego. Po śmierci matki Hitler, wbrew woli ojca, zdecydował się wyruszyć do Wiednia i poświęcić karierze artystycznej. Dwukrotnie próbował dostać się do Akademii Sztuk Pięknych i dwukrotnie poniósł porażkę. W tym czasie skończyły mu się też pieniądze i trafił do przytułku dla bezdomnych. Nie wiedział, co dalej w życiu robić. Pobyt w wielonarodowej stolicy monarchii austro‑węgierskiej wywarł jednak duży wpływ na ukształtowanie się rasistowskich poglądów Hitlera.
Wybuch I wojny światowej młody Hitler – jak większość ówczesnych Niemców – przywitał z radością. W szeregach armii cesarskiej (Reichswery) odnalazł swoje miejsce i cel życia. Zakończenie wojny i podpisanie traktatu pokojowego przyjął z wielkim rozczarowaniem. Należał do najbardziej zagorzałych przeciwników układu wersalskiego i do grona tych, którzy twierdzili, że upadek cesarstwa jest wynikiem nie klęsk militarnych, ale zdrady wewnętrznej. Dało to początek tzw. mitowi o ciosie w plecy, czyli przekonaniu, że winę za przegraną wojnę ponosili socjaliści, którzy podpisali rozejm z Campiegne w listopadzie 1918 roku.
Wskaż Adolfa Hitlera na zdjęciu przedstawiającym żołnierzy 16. Bawarskiego Rezerwowego Pułku Piechoty.
Wymień nazwę oddziału wojskowego, w którym służył Hitler w czasie I wojny światowej.
Po wojnie Hitler osiedlił się w stolicy Bawarii – Monachium. Wkrótce przyłączył się do radykalnej opozycji. Zaczął brać udział w spotkaniach mało znanej partii, która wkrótce zmieniła nazwę na Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników (NSDAP). W 1921 r. Hitler przejął nad nią przywództwo. Wtedy po raz pierwszy na szerszą skalę dały o sobie znać niebywałe zdolności oratorskie i agitacyjne Hitlera. Partia w krótkim czasie uzyskała nową strukturę organizacyjną (wzorowaną na wojskowej), nowe emblematy, a grono jej zwolenników coraz bardziej się powiększało.
We wczesnym okresie działalności Hitlera ujawniły się jego zdolności do wygłaszania przemówień. Wystąpieniom tym towarzyszyły sugestywna mimika i gestykulacja. Choć sprawiały one wrażenie spontanicznych, to w rzeczywistości były pilnie i długo ćwiczone przed lustrem i analizowane, by wywierać jak największy wpływ na słuchaczy. Świadków uderzało to, że zaledwie kilka–kilkanaście minut po najbardziej emocjonujących przemówieniach Hitler potrafił być opanowany i niemal chłodny w rozmowie.
Do nowo powstałej partii przyłączyli się ludzie, którzy już niedługo mieli zacząć odgrywać ważną rolę w państwie nazistowskim: dziennikarz z uniwersyteckim wykształceniem Joseph Goebbels, weteran I wojny światowej Heinrich Himmler, były lotnik o arystokratycznych korzeniach Hermann Göring i wielu innych.
Gdy w 1923 r. wojska francuskie i belgijskie wkroczyły do Zagłębia Ruhry i rząd niemiecki stanął w obliczu ogromnego kryzysu politycznego i ekonomicznego, Hitler dokonał pierwszej próby przejęcia władzy. Wykorzystując narastające trudności gospodarcze i niezadowolenie społeczne, planował na czele swoich zwolenników zamach stanu w Bawarii. Tak zwany pucz monachijski zakończył się jednak klęską. Partia NSDAP została zdelegalizowana, wielu działaczy partyjnych aresztowano, a samego przywódcę skazano na pięć lat więzienia.
Nowa partia i nowa ideologia
Nieudany pucz monachijski stanowił punkt zwrotny w dziejach partii. Hitler potrafił wyciągnąć właściwe wnioski z poniesionej porażki. Po opuszczeniu więzienia (spędził w nim ostatecznie dziewięć miesięcy, zwolniono go na mocy amnestii) ponownie powołał partię i przystąpił do jej reorganizacji. Przede wszystkim odrzucił nielegalne metody walki, a zamiast tego postanowił włączyć się do rywalizacji parlamentarnej. Od 1924 r. NSDAP brała systematycznie udział w wyborach do niemieckiego Reichstagu i zyskiwała w nim coraz więcej miejsc. W tym czasie partia nazistowska jawiła się już jako partia o ukształtowanej ideologii. Jej główną wykładnię zawarł Hitler w książce napisanej podczas pobytu w więzieniu – Mein Kampf (Moja walka).
Ideologia nazistowska opierała się na głębokim przekonaniu o wyższości rasy germańskiej nad innymi, w szczególności nad Żydami. To ich Hitler obciążył odpowiedzialnością za wszystkie niepowodzenia, jakich doznali Niemcy, z klęską poniesioną w czasie I wojny światowej na czele. Z przyjętej przez nazizm koncepcji ras wypływała wiara w istnienie tzw. typu aryjskiego. Reprezentowali go prawdziwi Niemcy – wysocy blondyni o niebieskich oczach i podłużnej czaszce. Odchylenia od tego wzoru stanowiły dowód na zanieczyszczenie prawdziwie aryjskiej krwi. Drugim filarem nazistowskiej doktryny był nacjonalizm. Łączył się on z niepohamowaną żądzą panowania nad światem i poszerzania strefy zasiedlenia narodu niemieckiego (Lebensraum). W swojej książce Hitler dał także wyraz głębokiej pogardzie dla systemu demokratycznego, który jego zdaniem był całkowicie niewydolny.
Audiobook
Zapoznaj się z audiobookiem opisującym źródła ideologii nazistowskiej i wykonaj polecenie.
Droga do władzy i jej zdobycie
Przełomowy dla partii nazistowskiej okazał się wielki kryzys ekonomiczny z 1929 r. Niemcy należały do państw, które ze względu na uzależnienie finansowe od Stanów Zjednoczonych skutki zapaści gospodarczej odczuły najbardziej. Kolejne rządy nie potrafiły sobie poradzić z pogłębiającym się kryzysem i gwałtownie wzrastającą falą bezrobocia. Żaden z gabinetów nie dotrwał do końca swojej kadencji. Coraz trudniej było partiom politycznym dojść do porozumienia i stworzyć koalicję mającą większość w parlamencie. Rządy miały więc charakter mniejszościowy, a działały na podstawie specjalnych uprawnień nadanych im przez prezydenta, wynikających z art. 48 konstytucji weimarskiej (prawa do wydawania dekretów z mocą ustawy bez zgody Reichstagu).
Naziści zyskiwali coraz większe znaczenie. Poparła ich duża część społeczeństwa bez względu na status społeczny, pochodzenie, wiek, wyznanie. Ideologia nazistowska trafiała do wielu obywateli, obiecując im lepsze życie. Warto dodać, że NSDAP poparli także niemieccy przedsiębiorcy (na zjeździe partii w Dusseldorfie w 1929 r.) , udzielając Hitlerowi wsparcia finansowego. Było to spowodowane obawą przed wzrastającymi wpływami komunistów niemieckich, którzy wzorem reform, przeprowadzonych w ZRSR domagali się nacjonalizacji przemysłu i upaństwowienia wielkich koncernów. Liczba członków partii wzrosła między rokiem 1928 a 1932 z 60 tys. do 800 tys. Wzrosło też poparcie społeczne dla Hitlera i jego zwolenników. Przed wybuchem kryzysu naziści mieli w Reichstagu ledwie 2,6 proc. miejsc, a cztery lata później ponad cztery razy więcej, co się przekładało na poparcie społeczne w liczbie ok. 14 mln. W zaistniałej sytuacji prezydent Paul von Hindenburg zdecydował się powierzyć Hitlerowi misję stworzenia rządu. 30 stycznia 1933 r. został on mianowany kanclerzem. Mało kto wtedy – z samym prezydentem na czele – mógł się spodziewać, że rządy „austriackiego kaprala” w następnych latach odegrają tak ogromną rolę nie tylko w dziejach Niemiec, ale również całej Europy.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1QMU3TUPUSMT
Film nawiązujący do treści materiału Czy nazizm to przeszłość?.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z ilustracją, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się ze zdjęciem, a następnie odpowiedz na pytanie.
Zapoznaj się z krótkimi informacjami dotyczącymi powstania i rozwoju NSDAP oraz genezy nazizmu. Zidentyfikuj, o jakie wydarzenia chodzi, a następnie ułóż fragmenty w odpowiednim porządku chronologicznym.
Przeanalizuj program Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP) (w 1921 r. została ona przemianowana na NSDAP), uchwalony w Monachium 24 lutego 1920 r. Następnie określ, które zdania w zamieszczonej niżej tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
1. Domagamy się skupienia wszystkich Niemców w jednych Wielkich Niemczech na zasadzie prawa narodów do samostanowienia.
2. Domagamy się równouprawnienia narodu niemieckiego w stosunku do innych narodów […].
3. Domagamy się ziemi i gleby (kolonii) dla wyżywienia naszego narodu i osiedlenia nadwyżki naszej ludności.
4. Obywatelem państwa (Staatburger) może być tylko ten, kto jest Volksgenosse. Volksgenosse może być tylko ten, kto ma krew niemiecką […]. Żaden Żyd nie może zatem być Volksgenosse. […]
9. Wszyscy obywatele państwa muszą posiadać równe prawa i obowiązki. […]
14. Domagamy się udziału w zyskach już uspołecznionych.
15. Domagamy się zakrojonych na szeroką skalę zabezpieczeń na starość.
16. Domagamy się stworzenia zdrowego stanu średniego i jego zachowania, natychmiastowego oddania pod zarząd komunalny wielkich domów towarowych i wynajęcia ich po niskich cenach drobnym przedsiębiorcom […].
17. Domagamy się przeprowadzenia reformy rolnej odpowiadającej naszym potrzebom narodowym, ustanowienia prawa o konfiskacie bez odszkodowania w stosunku do ziemi, przeznaczonej na cele publiczne. […]
21. Państwo winno troszczyć się o podniesienie stanu zdrowia poprzez opiekę nad matką i dzieckiem przez zakazanie pracy młodocianym […].
24. Domagamy się wolności w państwie dla wszystkich wyznań religijnych, o ile nie zagrażają one jego istnieniu i nie są wymierzone przeciwko uczuciom moralnym i obyczajowym rasy germańskiej. […]
25. Dla zrealizowania tego wszystkiego domagamy się:
Stworzenia silnej władzy centralnej Rzeszy.
Bezwzględnego panowania centralnego parlamentu politycznego nad całą Rzeszą i w ogóle nad wszystkimi jej organizacjami.
Źródło: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, PWN, Warszawa 1998, s. 88–89.
Przeanalizuj tekst, a następnie wskaż właściwe dokończenie zamieszczonego niżej zdania, wybierając spośród podanych możliwości odpowiedź na pytanie, dlaczego Niemcy zdecydowali się poprzeć Hitlera.
Historia Europy 1919–1939Sukces Hitlera nie był wynikiem patologicznego antysemityzmu, gdyż Niemcy nie były wcale bardziej antysemickie niż jakikolwiek inny kraj w Europie. Podobnie i jego druga obsesja, Lebensraum, nie okazała się zbyt atrakcyjna dla wyborców, gdyż Niemcy nie były wtedy w nastroju, by planować wojną zaborczą […]. Wyborcy pospieszyli pod sztandary Hitlera z powodu jego gwałtownego antymarksizmu oraz ciągłego nawracania do sprawy odrodzenia narodowego. Antymarksizm skierowany był przede wszystkim przeciwko SPD, tym samym przeciwko Republice Weimarskiej, jak również samej zasadzie rządów parlamentarnych. Było aż nazbyt oczywiste, że system ten nie funkcjonował, a Hitler oferował to, co wyborcom wydawało się praktyczną wizją. Jego partia była młoda, dynamiczna, mobilna, idealistyczna i należało dać jej szansę. […] Młodzież nieuchronnie garnęła się w jej [NSDAP] szeregi, gdyż występowała przeciwko dawnym sztywnym monarchistom i imperialistom w starym stylu. Poza tym nie cierpiała wręcz republiki, która zdawała się nie mieć jej nic do zaoferowania, nawet pracy. Naziści zaś głosili wyzwolenie z psychologicznego obciążenia Wersalu, znacznie większego od niedostatku materialnego […].
Źródło: Martin Kitchen, Historia Europy 1919–1939, tłum. T. Rybowski, Ossolineum, Wrocław 1988, s. 195.
Nazistowska ideologia opierała się na czterech filarach: idei wspólnoty ludzkiej, idei rasy aryjskiej jako rasy panów, nacjonalizmie (rozumianym jako ekspansja i zdobycie nowej przestrzeni dla Niemców) i antyparlamentaryzmie. Przeanalizuj poniższe fragmenty Mein Kampf Adolfa Hitlera i dopasuj je do odpowiednich kategorii – w zależności od tego, do jakiej idei głoszonej przez Hitlera się odnoszą. Zwróć uwagę, że nie do wszystkich kategorii pasuje tylko jeden tekst.
Tekst 1
Jak mało natura życzy sobie kojarzenia jednostek słabych z silnymi, tak mniej jeszcze – stapiania się wyższej rasy z niższą, bowiem w tym wypadku pogrzebana zostałaby za jednym zamachem jej cała dawniejsza, być może, setki lat trwająca praca nad wyższym rozwojem życia.
Doświadczenie dziejowe dostarcza na to niezliczonych dowodów. Wykazuje ono z przerażającą wyrazistością, że przy każdym zmieszaniu krwi aryjskiej z krwią niższych narodów następstwem byłby koniec rasy wyższej jako pioniera kultury […].
Tekst 2
Obowiązkiem państwa jest pamiętać, że cokolwiek robi, musi być ukierunkowane na jeden cel i tylko jeden, nie można pozwolić na sprowadzenie jej na manowce przez tak zwaną „wolność prasy” albo nakłaniać ją do zaniedbywania swoich obowiązków i odmawiania strawy, której naród potrzebuje, aby być zdrowym. Państwo musi zdecydowanie kontrolować ten instrument edukacji narodu i umieścić go w służbie państwa i narodu. […] Parlament podejmuje decyzję, jej konsekwencje są fatalne – nikt nie ponosi odpowiedzialności, nikt nie ma obowiązku wytłumaczyć się z tego. Czy parlament bierze odpowiedzialność za rząd, który wyrządził! wszelkie szkody i po prostu ustępuje z urzędu? Albo czy parlament się rozwiązuje, kiedy zmienia się koalicja? Czy w ogóle większość może być za cokolwiek odpowiedzialna? Czyż każda koncepcja odpowiedzialności nie jest związana z jednostką? A czy w praktyce jest możliwe oskarżenie jakiejś osobistości z rządu o machinacje?
Tekst 3
[…] on [Żyd] nigdy nie był nomadem, był pasożytem na ciele innych narodów. Zdarzało się, że opuszczał dotychczasową sferę swego życia, nie dla własnych zamiarów, ale w konsekwencji wydalenia go przez narody, których gościnności nadużywał. Jego rozmnożenie na całym świecie jest typowe dla pasożytów! On zawsze poszukuje nowych żerowisk dla swojej rasy […]. Żyd, stosując przemoc, pozbywa się na tym polu wszystkich konkurentów. Przy pomocy wrodzonej brutalnej chciwości stawia związki zawodowe na poziomie brutalnej siły. Każdego, kto ma wystarczającą inteligencję do oparcia się żydowskim powabom, łamie się przez zastraszenie, jakkolwiek nie byłby zdecydowany i inteligentny. Te metody są niezwykle skuteczne. Za pośrednictwem związków zawodowych, które powinny ochraniać naród, Żyd niszczy teraz podstawy narodowej gospodarki.
Tekst 4
NSDAP nie jest organizacją, która wyróżnia proletariuszy, burżuazję, farmerów czy robotników; zamiast tego jest to organizacja obejmująca wszystkie regiony Niemiec i uwzględniająca wszystkie klasy społeczne. Jeśli zapytasz jednego z nas: „Młody człowieku, kim Ty jesteś? Pochodzisz z burżuazji? Z proletariatu?”. On się uśmiechnie i odpowie: „Jestem Niemcem” […]. My nie aspirujemy, żeby być kimś innym, my walczymy o przyszłość dla ludzi. My wszyscy jesteśmy równi.
Tekst 5
Obowiązkiem polityki zagranicznej narodowego socjalizmu państwa jest zapewnienie optymalnych warunków istnienia narodu poprzez utrzymanie naturalnej i zdrowej proporcji między liczebnością i przyrostem narodu a rozmiarami i jakością obszaru, który zamieszkują. Tylko odpowiednia przestrzeń życiowa na ziemi zapewnia wolność egzystencji narodowi […].
Żaden naród na ziemi nie posiada kwadratowego jardu terenu na podstawie prawa wywodzącego się z nieba. Granice są tworzone i zmieniane tylko przez działanie ludzkie […].
My, narodowi socjaliści, […] powstrzymujemy germański potok skierowany na południe i na zachód Europy i zwracamy nasze oczy w kierunku wschodnim. Skończyliśmy z przedwojenną polityką kolonii i handlu i przechodzimy do polityki terytorialnej przyszłości.
Indeks dolny Źródło tekstów: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczyciela historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, PWN, Warszawa 1997, s. 98–100. Indeks dolny koniecŹródło tekstów: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczyciela historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, PWN, Warszawa 1997, s. 98–100.
Słownik
wspólnota światopoglądu, u podstaw której tkwi pewna wizja świata i zespół specyficznych wartości
(z łac. doctrina – nauczanie, wiedza) twierdzenia, założenia i dogmaty polityczne, które tworzą ideologię
największy w dotychczasowej historii kryzys ekonomiczny, rozpoczął się w 1929 r. w Stanach Zjednoczonych i szybko rozprzestrzenił się w Europie
parlament w Niemczech
(skrót od niem. Nationalsozialismus – narodowy socjalizm) ideologia panująca w III Rzeszy, której założeniem był skrajny nacjonalizm oraz rasizm połączony z antysemityzmem, łącząca elementy nienawiści i fanatyzmu
urzędnik stojący na czele rządu w Niemczech, odpowiedzialny za całokształt polityki państwa