Polskie drogi. Ewolucja ustroju II Rzeczpospolitej
Konstytucja kwietniowa. Piłsudczycy bez Piłsudskiego.
Wiadomość w ciągu dwu godzin obiegła całą Polskę. Już przed godziną dziesiątą wiedzieli o tym wszyscy w miastach i miasteczkach polskich; w kawiarniach orkiestry przestawały grać, muzykanci porzucali instrumenty, na chodnikach gromadziły się niespokojne grupy ludzi. Uczucie zdenerwowania ogarnęło cały kraj […] – nastrój grozy i obawy, co będzie z Polską
– wspominał znany przedwojenny publicysta Stanisław Cat-Mackiewicz po śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 r. Wiadomość ta, mimo że spodziewana, spowodowała stan odrętwienia w całym kraju. II Rzeczpospolita wchodziła w nowy etap rozwoju, pod znakiem walk o władzę oraz zmian ustrojowych, wkrótce przerwany przez wybuch II wojny światowej.
Ocenisz, czy w II Rzeczypospolitej przebieg wyborów był taki sam jak obecnie.
Opiszesz, jak wyglądały walki o władzę po śmierci Józefa Piłsudskiego.
Przeanalizujesz, dlaczego wybory z 1935 r. zostały zbojkotowane.
Zmiany ustrojowe – uchwalenie konstytucji kwietniowej
Konstytucja marcowa obowiązująca od 1921 r. od początku znalazła się w ogniu krytyki po wszystkich stronach politycznego sporu. Nie ulegało wątpliwości, że przy nadarzającej się okazji zostanie zastąpiona. Po przewrocie majowym w 1926 r. Józef Piłsudski i jego zwolennicy niemal natychmiast rozpoczęli prace nad nową ustawą. Już w sierpniu uchwalono nowelę sierpniową, która zwiększała przede wszystkim prawa Prezydenta RP. Dopiero dziewięć lat później, w kwietniu 1935 r., wprowadzono nową konstytucję, nazwaną Konstytucją kwietniową.
Przyjrzyj się fotografii i odnieś się do stwierdzenia: Podpisanie Konstytucji kwietniowej było aktem wyjątkowo uroczystym.
Podaj, jakie znasz konstytucje z okresu II RP. Podaj daty ich uchwalenia.
Uchwalenie nowej ustawy zasadniczej było jednym z celów sanacji, ale prace nad nią szły bardzo powoli - trwały ok. 7 lat i zakończyły się dopiero pod koniec 1933 r. W grudniu BBWR przyjął projekt konstytucji, który został przedłożony sejmowej komisji konstytucyjnej. Jeden z autorów nowej ustawy zasadniczej, Stanisław Car, w styczniu 1934 r. przedstawił jej tezy w Sejmie. Dzięki temu, że opozycja na znak protestu opuściła salę obrad, BBWR uzyskał wymaganą większość 2/3 głosów. Prace nad uchwaleniem nowej konstytucji znowu jednak spowolniły. Tym razem to Józef Piłsudski oświadczył, że pośpiech nie jest wskazany. Projekt ustawy trafił do Senatu w marcu 1934 r. , który dopiero 16 stycznia 1935 r. ją uchwalił (uwzględniając senackie poprawki). Tekst w nowym kształcie wrócił do Sejmu i 23 marca 1935 r. został przegłosowany. Miesiąc później, 23 kwietnia, Ignacy Mościcki podpisał oryginał Ustawy Konstytucyjnej.
Konstytucja kwietniowa diametralnie zmieniała relacje pomiędzy władzą ustawodawczą a wykonawczą. Najistotniejszą zmianą było nadanie znacznie większych uprawnień Prezydentowi RP kosztem Sejmu. To prezydent stanowił władzę nadrzędną wobec sejmu, senatu, sił zbrojnych, sądownictwa, administracji. Odpowiadał tylko przed „Bogiem i historią”. De facto wprowadzono więc w Polsce system prezydencki o charakterze autorytarnym. Kadencja prezydenta nadal trwała 7 lat, a kandydata na ten urząd wskazywało Zgromadzenie Elektorów (składające się z 50 posłów, 25 senatorów oraz 5 wirylistów, czyli tzw. mężów zaufania). Sejm, pełniący w państwie władzę ustawodawczą, wybierany był na 5 lat w powszechnym, tajnym i bezpośrednim głosowaniu, liczba posłów zmniejszyła się z 444 do 208. Senat składał się z 96 senatorów. Aby odrzucić senacką poprawkę, potrzebne było 3/5 głosów w Sejmie. Władzę wykonawczą pełnił natomiast rząd, mianowany przez prezydenta, a władze sądowniczą niezawisłe sądy złożone z sędziów, których również nominował prezydent.
Schemat ustroju Rzeczypospolitej Polskiej od 1935 roku
Zapoznaj się ze schematem i wykonaj polecenie
wybór przez Zgromadzenie Elektorów
7‑letnia kadencja
posiada jednolitą i niepodzielną władzę
nadrzędna władza wobec parlamentu, sił zbrojnych, sadownictwa i administracji
władza ustawodawcza (możliwość wydawania dekretów z mocą ustaw)
władza wykonawcza
zwierzchnik sił zbrojnych, 2. PARLAMENT Sejm:
208 posłów, wybieranych w powszechnych wyborach na 5‑letnią kadencję
Senat:
96 senatorów, 2/3 wybierane w wyborach, w których obowiązywał cenzus wykształcenia, zasług i zaufania; 1/3 mianowana przez Prezydenta RP
Kompetencje parlamentu:
uchwalanie ustaw
uchwalanie budżetu
funkcje kontrolne nad rządem, 3. RZĄD -mianowany przez Prezydenta RP
wykonuje dekrety, ustawy, rozporządzenia
posiada inicjatywę ustawodawczą
odpowiada przed Prezydentem RP i parlamentem, 4. SĄDY -powszechne
od grodzkich (najniższych) do najwyższego
sędziowie niezawiśli, mianowani przez Prezydenta RP
Omów, na podstawie schematu ustroju II Rzeczpospolitej, zasady sprawowania władzy w latach 1935 - 1939.
Schemat - ewolucja ustroju Rzeczypospolitej 1921 -1935
Art. 2. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami Narodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej — Prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości — niezawisłe Sądy.
Konstytucja kwietniowa
Art. 1. Państwo Polskie jest wspólnem dobrem wszystkich obywateli.
Na czele Państwa stoi Prezydent Rzeczypospolitej. Na Nim spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historji za losy Państwa. Jego obowiązkiem naczelnym jest troska o dobro Państwa, gotowość obronną i stanowisko wśród narodów świata. W Jego osobie skupia się jednolita i niepodzielna władza państwowa.
Art. 3. Organami Państwa, pozostającemi pod zwierzchnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej, są:
Rząd,
Sejm,
Senat,
Siły Zbrojne,
Sądy,
Kontrola Państwowa., 2. Uprawnienia Prezydenta RP Konstytucja marcowa
Art. 26. Sejm może się rozwiązać mocą własnej uchwały, powziętej większością 2/3 głosów, przy obecności połowy ustawowej liczby posłów. Prezydent Rzeczypospolitej może rozwiązać Sejm za zgodą 3/5 ustawowej liczby członków Senatu.
Równocześnie w obu przypadkach z samego prawa rozwiązuje się Senat.
Wybory odbędą się w ciągu 90 dni od dnia rozwiązania […].
Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat siedem bezwzględną większością głosów Sejm i Senat połączone w Zgromadzenie Narodowe […].
Art. 43. Prezydent sprawuje władzę wykonawczą przez odpowiedzialnych przed Sejmem ministrów i podległych im urzędników.
Art. 44. […] Każdy akt urzędowy Prezydenta Rzeczypospolitej wymaga dla swej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów i właściwego ministra, którzy przez podpisanie aktu biorą zań odpowiedzialność.
Art. 51. Za czynności urzędowe Prezydent Rzeczypospolitej nie jest odpowiedzialny ani parlamentarnie, ani cywilnie.Za zdradę kraju, pogwałcenie konstytucji lub przestępstwa karne Prezydent Rzeczypospolitej może być pociągnięty do odpowiedzialności tylko przez Sejm uchwałą powziętą większością 3/5 głosów, przy obecności połowy ustawowej liczby posłów. Sprawę rozpatruje i wyrok wydaje Trybunał Stanu […].
Konstytucja kwietniowa
Art. 12. Prezydent Rzeczypospolitej:
a) mianuje według swego uznania Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek mianuje Ministrów;
b) zwołuje i rozwiązuje Sejm i Senat;
c) zarządza otwarcie, odroczenie i zamknięcie sesji Sejmu i Senatu;
d) jest Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych;
e) reprezentuje Państwo na zewnątrz, przyjmuje przedstawicieli państw obcych i wysyła przedstawicieli Państwa Polskiego;
f) stanowi o wojnie i pokoju;
g) zawiera i ratyfikuje umowy z innemi państwami;
h) obsadza urzędy państwowe, Jemu zastrzeżone.
Art. 13. Prezydent Rzeczypospolitej korzysta z uprawnień osobistych, stanowiących Jego prerogatywy.
Do prerogatyw tych należy:
a) wskazywanie jednego z kandydatów na Prezydenta Rzeczypospolitej i zarządzanie głosowania powszechnego;
b) wyznaczanie na czas wojny następcy Prezydenta Rzeczypospolitej;
c) mianowanie i odwoływanie Prezesa Rady Ministrów, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Prezesa Najwyższej Izby Kontroli;
d) mianowanie i zwalnianie Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych;
e) powoływanie sędziów Trybunału Stanu;
f) powoływanie senatorów, piastujących mandat z wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej;
g) mianowanie i zwalnianie Szefa i urzędników Kancelarji Cywilnej;
h) rozwiązywanie Sejmu i Senatu przed upływem kadencji;
i) oddawanie członków Rządu pod sąd Trybunału Stanu;
j) stosowanie prawa łaski.
Art. 28. Prezes Rady Ministrów i Ministrowie są odpowiedzialni politycznie przed Prezydentem Rzeczypospolitej i mogą być przez Niego w każdym czasie odwołani., 3. Sejm Konstytucja marcowa
Art. 3. Zakres ustawodawstwa państwowego obejmuje stanowienie wszelkich praw publicznych i prywatnych i sposobu ich wykonania. Nie ma ustawy bez zgody Sejmu, wyrażonej w sposób regulaminowo ustalony. Ustawa, uchwalona przez Sejm, zyskuje moc obowiązującą w czasie, przez nią samą określonym. Rzeczpospolita Polska, opierając swój ustrój na zasadzie szerokiego samorządu terytorjalnego, przekaże przedstawicielstwom tego samorządu właściwy zakres ustawodawstwa, zwłaszcza z dziedziny administracji, kultury i gospodarstwa, który zostanie bliżej określony ustawami państwowemi. Rozporządzenia władzy, z których wynikają prawa lub obowiązki obywateli, mają moc obowiązującą tylko wtedy, gdy zostały wydane z upoważnienia ustawy i z powołaniem się na nią.
Art. 10. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Rządowi i Sejmowi. Wnioski i projekty ustaw, pociągające za sobą wydatki ze Skarbu Państwa, muszą podawać sposób ich zużycia i pokrycia.
Konstytucja kwietniowa
Art. 29. Sejm, w wykonaniu prawa kontroli parlamentarnej nad działalnością Rządu, może zażądać ustąpienia Rządu lub Ministra.
Art. 31. Sejm sprawuje funkcje ustawodawcze i kontrolę nad działalnością Rządu; nadto do Sejmu należy ustalanie budżetu i nakładanie ciężarów na obywateli.
Kontrola nad działalnością Rządu wyraża się w prawie Sejmu:
a) żądania ustąpienia Rządu lub Ministra;
b) pociągania wespół z Senatem Prezesa Rady Ministrów lub Ministra do odpowiedzialności konstytucyjnej;
c) interpelowania Rządu;
d) zatwierdzania corocznie zamknięć rachunków państwowych i udzielania Rządowi absolutorjum;
e) udziału w wykonywaniu kontroli nad długami Państwa.
Funkcje rządzenia Państwem nie należą do Sejmu., 4. Senat Konstytucja marcowa
Art. 35. Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do rozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego projektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów — Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy. Na wniosek Senatu Prezydent Rzeczypospolitej może zarządzić ogłoszenie ustawy przed upływem 30 dni. Jeżeli Senat postanowi projekt, uchwalony przez Sejm, zmienić lub odrzucić, powinien zapowiedzieć to Sejmowi w ciągu powyższych 30 dni, a najdalej w ciągu następnych dni 30 zwrócić Sejmowi z proponowanemi zmianami. Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą większością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących — Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.
Konstytucja kwietniowa
Art. 46. Senat, jako druga Izba Ustawodawcza, rozpatruje budżet i projekty ustaw, uchwalone przez Sejm, oraz uczestniczy w wykonywaniu kontroli nad długami Państwa. Nadto Senat na równi z Sejmem, choć bez prawa początkowania, bierze udział w rozstrzyganiu następujących spraw:
a) o wniosku żądającym ustąpienia Rządu lub Ministra;
b) o ustawach, zwróconych Izbom Ustawodawczym przez Prezydenta Rzeczypospolitej do ponownego rozpatrzenia;
c) o zmianie Konstytucji;
d) o uchylaniu zarządzeń, wprowadzających stan wyjątkowy., 5. Wybory Konstytucja marcowa
Art. 12. Prawo wybierania ma każdy obywatel polski bez różnicy płci, który w dniu ogłoszenia wyborów ukończył lat 21, używa w pełni praw cywilnych i zamieszkuje w okręgu wyborczym przynajmniej od przedednia ogłoszenia wyborów w Dzienniku Ustaw. Prawo głosowania może być wykonywane tylko osobiście. Wojskowi w służbie czynnej nie mają prawa głosowania.
Art. 13. Prawo wybieralności ma każdy obywatel, mający prawo wybierania do Sejmu, nie wyjmując wojskowych w służbie czynnej, niezależnie od miejsca zamieszkania, o ile ukończył lat 25.
Konstytucja kwietniowa
Art. 32. Sejm składa się z posłów, wybranych w głosowaniu powszechnem, tajnem, równem i bezpośredniem.
Kadencja Sejmu trwa lat pięć, licząc od dnia zwołania.
Rozwiązanie Sejmu przed upływem kadencji wymaga wskazania powodu.
Nowe wybory zarządza Prezydent Rzeczypospolitej w ciągu trzydziestu dni od rozwiązania Sejmu.
Głosowanie odbędzie się nie później niż sześćdziesiątego dnia po zarządzeniu wyborów.
W głosowaniu nie biorą udziału wojskowi, należący do zmobilizowanej części wojska lub marynarki wojennej.
Art. 33. Prawo wybierania ma każdy obywatel bez różnicy płci, który przed dniem zarządzenia wyborów ukończył lat 24 oraz korzysta w pełni z praw cywilnych i obywatelskich.
Prawo wybieralności ma każdy obywatel, mający prawo wybierania, jeżeli ukończył lat 30.
Ordynacja wyborcza do Sejmu ustali podział Państwa na okręgi wyborcze, określi liczbę posłów, unormuje postępowanie wyborcze tudzież oznaczy kategorie osób, pozbawionych prawa wybierania i wybieralności z braku dostatecznych przymiotów moralnych lub umysłowych., 6. Obywatele Konstytucja marcowa
Art. 96. Wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równej mierze dostępne, na warunkach prawem przepisanych.
Art. 104. Każdy obywatel ma prawo swobodnego wyrażania swoich myśli i przekonań, o ile nie narusza to przepisów prawa.
Art. 105. Poręcza się wolność prasy. Nie może być wprowadzona cenzura ani system koncesyjny na wydawanie druków. […] Ustawa osobna określi odpowiedzialność za nadużycie tej wolności.
Art. 119. Nauka w szkołach państwowych i samorządowych jest bezpłatna. Państwo zapewni uczniom wyjątkowo zdolnym, a niezamożnym stypendia na utrzymanie w szkołach średnich i wyższych.
Konstytucja kwietniowa
Art. 7.1. Wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy publiczne.
2. Ani pochodzenie, ani wyznanie, ani płeć, ani narodowość nie mogą być powodem ograniczenia tych praw.
Art. 5.2. Państwo zapewnia obywatelom możność rozwoju ich wartości osobistych oraz wolność sumienia, słowa i zrzeszeń.
3. Granicą tych wolności jest dobro powszechne., 7. Zmiana konstytucji Konstytucja marcowa
Art. 125. Zmiana Konstytucji może być uchwalona tylko w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, względnie członków Senatu, większością ⅔ głosów.
Wniosek o zmianę Konstytucji winien być podpisany co najmniej przez ⅓ ustawowej liczby posłów, a zapowiedziany co najmniej na 15 dni.
Drugi z rzędu na zasadzie tej Konstytucji wybrany Sejm może dokonać rewizji Ustawy Konstytucyjnej własną uchwałą, powziętą większością 3/5 głosujących, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.
Co lat 25 po uchwaleniu niniejszej Konstytucji ma być Ustawa Konstytucyjna poddana rewizji zwyczajną większością Sejmu i Senatu, połączonych w tym celu w Zgromadzenie Narodowe.
Konstytucja kwietniowa
Art. 80. Zmiana Konstytucji może być dokonana z inicjatywy Prezydenta Rzeczypospolitej, Rządu lub ¼ ustawowej liczby posłów.
Wniosek, postawiony przez Prezydenta Rzeczypospolitej, może być głosowany tylko w całości i bez zmian lub ze zmianami, na które Rząd imieniem Prezydenta Rzeczypospolitej wyrazi zgodę.
Ustawa, zmieniająca Konstytucję z inicjatywy Prezydenta Rzeczypospolitej, wymaga zgodnych uchwał Sejmu i Senatu, powziętych zwykłą większością głosów; z inicjatywy zaś Rządu lub Sejmu — zgodnych uchwał, powziętych większością ustawowej liczby posłów i senatorów.
Prezydent Rzeczypospolitej może w ciągu trzydziestu dni od otrzymania projektu ustawy, zmieniającego Konstytucję zwrócić go Sejmowi z żądaniem ponownego rozpatrzenia, które może nastąpić nie wcześniej niż na następnej kadencji.
Jeżeli Izby Ustawodawcze uchwalą ponownie projekt bez zmian, Prezydent Rzeczypospolitej, stwierdziwszy podpisem moc ustawy, zarządzi jej ogłoszenie, chyba że rozwiąże Sejm i Senat.
Porównaj zapisy Konstytucji marcowej z 1921 r. z Konstytucją kwietniową uchwaloną w 1935 r. Jakie zauważasz najistotniejsze różnice?
Znajdź w słowniku znaczenie słowa „autorytaryzm”. Które zapisy Konstytucji kwietniowej mogły oznaczać wprowadzenie elementów autorytaryzmu do ustroju państwa?
Piłsudczycy bez Piłsudskiego
12 maja 1935 r., dokładnie w dziewiątą rocznicę zamachu majowego, zmarł Józef Piłsudski.
Do maja 1935 r. to Józef Piłsudski samodzielnie wyznaczał polską politykę wewnętrzną oraz zagraniczną i kształtował wokół siebie oddanych działaczy składających się na obóz sanacyjny. Znajdowali się wśród nich ludzie o rozmaitych poglądach politycznych skupieni w Bezpartyjnym Bloku Współpracy z Rządem (BBWR) założonym w 1927 r. przez Walerego Sławka. Śmierć Piłsudskiego ukazała, jak bardzo niespójny był obóz sanacyjny. Natychmiast po jego odejściu środowisko to uległo wewnętrznym podziałom, determinowanym przez walkę o przejęcie władzy po marszałku.
Piłsudski nie zostawił po sobie testamentu politycznego, jednak to Walery Sławek, trzykrotny premier, założyciel BBWR, miał być jego niepisanym następcą. Niemal natychmiast po śmierci Piłsudskiego wybrał on na stanowisko Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych gen. Edwarda Śmigłego‑Rydza. Powstały trzy grupy władzy: „grupa zamkowa” skupiona wokół prezydenta Mościckiego, grupa Śmigłego‑Rydza oraz „grupa pułkowników” z Walerym Sławkiem na czele. Sławek licząc także, iż obejmie stanowisko prezydenta, rozwiązał BBWR w 1935 r. i oczekiwał na dymisję Mościckiego. Ten jednak porozumiał się z gen. Śmigłym‑Rydzem, w efekcie czego Sławek utracił swoje wpływy.
Ministerstwo Spraw Zagranicznych objął Józef Beck, który do 1939 r. samodzielnie decydował o kierunku polskiej polityki zewnętrznej, przewyższając swoimi wpływami premiera Składkowskiego.
Wybory do Sejmu
Ostatnie lata istnienia II Rzeczypospolitej upłynęły pod znakiem wyborów parlamentarnych w 1935 oraz przedwczesnych w 1938 r. W następstwie wejścia w życie Konstytucji kwietniowej zmianie uległa także ordynacja wyborcza, która została uznana przez opozycję za sprzeczną z zasadami demokracji. Większość partii politycznych zbojkotowała wybory, w wyniku czego 8 września 1935 r. frekwencja wynosiła nieco ponad 46 proc., co w porównaniu z pozostałymi wyborami stanowiło porażkę obozu rządzącego.
W lutym 1937 r. na polecenie gen. Śmigłego‑Rydza płk Adam Koc przedstawił „deklarację ideowo‑polityczną” Obozu Zjednoczenia Narodowego (nazywanego Ozon), który miał wypełnić lukę po BBWR. Zaledwie rok później do OZN należało 100 tys. Polaków. Jego celem było skupienie społeczeństwa wokół armii i marszałka Śmigłego‑Rydza w celu zwiększenia obronności kraju, a także realizacja Konstytucji kwietniowej.
W 1938 r. Walery Sławek raz jeszcze odzyskał chwilowo swoje wpływy i został mianowany marszałkiem Sejmu. Mościcki oraz Śmigły‑Rydz, obawiając się wzmocnienia jego pozycji, postanowili rozwiązać Sejm i rozpisać nowe wybory, które odbyły się już w listopadzie 1938 r. Mimo ponownego bojkotu frekwencja wyniosła tym razem ponad 67 proc. Obóz Zjednoczenia Narodowego zyskał 80 proc. poparcia.
Trenuj i ćwicz
Pan Prezydent: – Panie Marszałku. Przecież ta moja oblubienica całkiem krzywa. Pan Marszałek: – Wyprostujemy ją, najdroższy panie Prezydencie, pod maglem sejmowym, wyprostujemy.
Konstytucja kwietniowa została uchwalona stosunkiem głosów 260 do 139. Na podstawie fragmentu Konstytucji marcowej, której przepisy regulowały zmianę ustawy zasadniczej, rozstrzygnij, czy Konstytucja kwietniowa została wprowadzona zgodnie z prawem, czy nie. Uzasadnij odpowiedź.
Artykuł 35.
Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do rozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego projektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów – Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy. Na wniosek Senatu Prezydent Rzeczypospolitej może zarządzić ogłoszenie ustawy przed upływem 30 dni.
Jeżeli Senat postanowi projekt, uchwalony przez Sejm, zmienić lub odrzucić, powinien zapowiedzieć to Sejmowi w ciągu powyższych 30 dni, a najdalej w ciągu następnych dni 30 zwrócić Sejmowi z proponowanemi zmianami.
Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą większością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących – Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.Artykuł 125.
Zmiana Konstytucji może być uchwalona tylko w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, względnie członków Senatu, większością 2/3 głosów.
Wniosek o zmianę Konstytucji winien być podpisany co najmniej przez ⅓ ustawowej liczby posłów, a zapowiedziany co najmniej na 15 dni.
Drugi z rzędu na zasadzie tej Konstytucji wybrany Sejm może dokonać rewizji Ustawy Konstytucyjnej własną uchwałą, powziętą większością 3/5 głosujących, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.
Co lat 25 po uchwaleniu niniejszej Konstytucji ma być Ustawa Konstytucyjna poddana rewizji zwyczajną większością Sejmu i Senatu, połączonych w tym celu w Zgromadzenie Narodowe.
Na podstawie poniższych materiałów źródłowych oraz przepisów Konstytucji kwietniowej oceń, czy okólnik wprowadzony przez premiera był niezgodny z prawem. Uzasadnij swoje zdanie.
Źródło A
Gen Rydz‑Śmigły wyznaczony przez Marszałka Piłsudskiego jako pierwszy obrońca ojczyzny i pierwszy współpracownik Pana Prezydenta w rządzeniu państwem, ma być uważany i szanowany, jako pierwsza w Polsce osoba po Panu Prezydencie Rzeczypospolitej […]. Wszyscy funkcjonariusze państwowi z Prezesem Rady Ministrów na czele okazywać mu winni objawy honoru i posłuszeństwa
Źródło B
Okólnik ten był złamaniem konstytucji i Sładkowski powinien był odpowiadać za jego wydanie przed Trybunałem Stanu. Mniejsza zresztą o drugą osobę […] jakkolwiek drugą osobą w państwie był marszałek Senatu. […] Instytucja „drugiej osoby” redukująca się do porządku ustawiania foteli na nabożeństwach i uroczystościach […] miała znaczenie drugorzędne. Inaczej było z posłuszeństwem, którego dla Rydza Składkowski od ministrów w okólniku wymagał. Żądanie to łamało, druzgotało całą konstytucję z 23 kwietnia.
Na podstawie „deklaracji ideowej” Obozu Zjednoczenia Narodowego z lutego 1937 r. wykonaj polecenia.
1. Normę naszego wewnętrznego życia stanowi Konstytucja kwietniowa […]. Ukracając samowolę dawnego sejmowładztwa, zapewnia państwu silna i sprężystą władzę, opartą o przemożny autorytet głowy państwa, prezydenta Rzeczypospolitej, który stojąc na szczycie państwowej struktury, dzierży w swym ręku władzę zasadniczych rozstrzygnięć.
2. Drugim ważnym, charakterystycznym i dodatnim elementem naszego dzisiejszego życia państwowego jest armia. Marszałek Piłsudski ukochał ją nade wszystko […]. Dlatego walczył wytrwale i konsekwentnie o specjalne prerogatywy dla wodza armii, dlatego w sposób przewidujący tego wodza jako swego następcę wyznaczył.
3. Państwo jest jedyną formą prawidłowego i zdrowego bytu narodu. […]
4. Naród polski związał się duchowo na progu swego cywilizacyjnego rozwoju z katolickim kościołem […]. W stosunku do innych wyznań stoimy na stanowisku określonym w Konstytucji, a wynikającym z tradycyjnej polskiej tolerancji religijnej.
5. […] Zachowując zasady własności prywatnej, jako też przedsiębiorczości prywatnej jednostek, Państwo musi mieć prawo wpływu na harmonijny rozwój całokształtu produkcji.
8. Kultura polska w nauce, sztuce i obyczaju winna być wykładnikiem geniusza narodowego […]. Nauka, literatura i sztuka tak pojęte, będąc źródłem duchowych i materialnych wartości narodu, winny być przez państwo otoczone troskliwą opieką
9. Wytyczną naszą w stosunku do mniejszości narodowych jest chęć bratniego współżycia obywatelskiego na tej ziemi, za którą w ciągu wieków przelewaliśmy krew […]. W stosunku do ludności żydowskiej – stanowisko nasze jest następujące: zbyt wysoko cenimy poziom i treść naszego życia kulturalnego […], abyśmy mogli aprobować akty samowoli i brutalnych odruchów antyżydowskich. […] Zrozumiałym natomiast jest instynkt samoobrony kulturalnej i naturalną jest dążność społeczeństwa polskiego do samodzielności gospodarczej.
Porównaj ordynację wyborczą z 1922 r. z nową, z 1935 r., a następnie wskaż, które stwierdzenia w tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Prawo wybierania.
Art. 2.
Prawo wybierania do Sejmu ma każdy obywatel bez różnicy płci, który przed dniem zarządzenia wyborów ukończył lat 24.
Art. 3.
(1) Nie ma prawa wybierania:
a) pozbawiony lub ograniczony w zdolności do działań prawnych;
b) pozbawiony praw rodzicielskich lub opiekuńczych;
c) wydalony na mocy wyroku sądu dyscyplinarnego ze służby państwowej lub samorządowej albo pozbawiony wyrokiem takiego sądu stanowiska publicznego lub prawa wykonywania zawodu, a to w ciągu lat pięciu od uprawomocnienia się wyroku;
d) wykluczony od pełnienia czynnej służby wojskowej, służby w rezerwie lub w pospolitem ruszeniu;
e) pozbawiony orzeczeniem Trybunału Stanu mandatu poselskiego lub senatorskiego albo urzędu ministra, a to w ciągu lat dziesięciu od orzeczenia Trybunału;
f) skazany wyrokiem sądowym, choćby nieprawomocnym, na utratę praw publicznych bądź na karę wydalenia z wojska lub z marynarki wojennej albo z korpusu oficerskiego;
g) skazany wyrokiem sądowym na karę zasadniczą pozbawienia wolności za przestępstwo, popełnione z chęci zysku lub innych niskich pobudek, a to w ciągu lat pięciu od uprawomocnienia się wyroku;
h) utrzymujący się z nierządu;
i) umieszczony przez sąd: w zakładzie leczniczym, w domu pracy przymusowej lub w zakładzie dla niepoprawnych;
j) umieszczony w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych.
(2) Utrata prawa wybierania, nieorzeczona wyrokiem sądowym, trwa aż do ustania przyczyny, która ją spowodowała, jeżeli przepis ustępu poprzedzającego nie stanowi inaczej.
Rozdział III.
Prawo wybieralności.
Art. 4.
Prawo wybieralności na całym obszarze Państwa ma każdy obywatel, mający prawo wybierania, który przed dniem zarządzenia wyborów ukończył lat 30.
Art. 5.
Nie mają prawa wybieralności w okręgach wyborczych, na obszarze których pełnią służbę:
a) wojewodowie (Komisarz Rządu m. st. Warszawy) oraz podlegli im urzędnicy;
b) prokuratorzy sądów powszechnych z wyjątkiem prokuratorów Sądu Najwyższego;
c) kuratorzy okręgów szkolnych oraz podlegli im naczelnicy wydziałów, wizytatorzy i inspektorzy szkolni;
d) dyrektorzy izb skarbowych oraz podlegli im urzędnicy;
e) oficerowie i szeregowi Policji Państwowej z wyjątkiem pełniących służbę we władzach centralnych.
Rozdział IV.
Okręgi wyborcze i obwody głosowania.
Art. 6.
(1) Obszar Państwa dzieli się na 104 okręgi wyborcze; wykaz okręgów zawiera załącznik do ustawy niniejszej.
(2) Granice powiatów i komisarjatów Policji Państwowej określa stan prawny, istniejący w dniu zarządzenia wyborów.
(3) Nowy powiat, utworzony z gmin, położonych na obszarze różnych okręgów wyborczych, włącza się do okręgu, do którego przedtem należała większa część ludności tego powiatu.
Art. 7.
Na każdy okrąg wyborczy przypadają dwa mandaty poselskie.
Art. 31.
Listę kandydatów na posłów ustala w każdym okręgu wyborczym zgromadzenie okręgowe., Ordynacja wyborcza z 1922 roku Art. 1.
Prawo wybierania posłów do Sejmu ma, wyjąwszy wojskowych w służbie czynnej, każdy obywatel Rzeczypospolitej Polskiej bez różnicy płci, który w dniu ogłoszenia wyborów w Dzienniku Ustaw ma ukończonych 21 lat wieku i w myśl postanowień niniejszej ustawy prawa tego nie jest pozbawiony.
Art. 5.
Wybieralnymi do Sejmu mogą być wszyscy obywatele Rzeczypospolitej Polskiej, posiadający prawo wybierania, nie wyłączając wojskowych w służbie czynnej, niezależnie od miejsca zamieszkania w kraju lub zagranicą, którzy do dnia ogłoszenia wyborów ukończyli 25 lat.
Art. 45.
Zgłoszenie [posłów] winno być podpisane łącznie lub na oddzielnych deklaracjach najmniej przez 50 wyborców, zamieszkałych w okręgu wyborczym.
Zapoznaj się ze źródłami i odpowiedz na pytania.
Źródło A
Ustawa bowiem wyborcza do Senatu pozbawia chłopów całkowicie nawet dotychczasowego prawa głosowania, a przez to samo wywłaszcza ich z wszelkiego wpływu na skład Senatu. Ordynacja wyborcza do Sejmu pozostawia wprawdzie chłopom możność oddania kartki wyborczej, ale odejmuje im prawo zgłaszania własnych kandydatów na posłów. Posłem w tych warunkach zostać może tylko ten, kto uzyska przyzwolenie władz rządowych […]. Stronnictwo Ludowe i jego członkowie nie wezmą udziału w wyborach przeprowadzonych na podstawie nowej ordynacji wyborczej.
Źródło B
W Sejmie, w którym rozbrzmiewały tylko spory o cząstkowe rozbieżne interesy poszczególnych grup, w którym wszyscy wszystkich nawzajem zwalczali, Blok dał przykład, jak osiągnąć zharmonizowanie wysiłków i jak – w imię naczelnego, nadrzędnego interesu państwowego – należy dążyć do uzyskiwania rozstrzygnięć uzgodnionych. Fakt, że w Bloku znajdowali się przedstawiciele wszystkich warstw i rozbieżnych interesów społecznych, dał możność osiągania istotnego porozumienia, pozwolił na uzgodnione rozstrzyganie problemów realnego życia.
Źródło C
Dotychczasowy system wyborczy był wybitnie partyjny […]. Kandydatury były zgłaszane przez partie […]. Czemże jest taki poseł? Czy przedstawicielem narodu, czy sługą panów? […] CO się tyczy zmniejszenia liczby posłów, to są w tym względzie dosadne wypowiedzenia się nie tylko u nas, ale i za granicą. Stwierdzają one, że jakości nie można osiągnąć inaczej, jak przez zmniejszenie ilości.
Źródło D
Frekwencja: 46,6%
1935 | Sejm | Senat |
|---|---|---|
Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem | 153 | 60 |
Mniejszości narodowe | 55 | 4 |
Frekwencja: 67,1%
1938 | Sejm | Senat |
|---|---|---|
Obóz Zjednoczenia Narodowego | 161 | 64 |
Bezpartyjni i mniejszości narodowe | 47 | 0 |
Na podstawie poniższych fotografii wymień podobieństwa oraz różnice w przebiegu wyborów w 1935 r. i tych przeprowadzanych współcześnie.
Słownik
system wartości oraz rządów, narzucanie poglądów, wymuszanie podporządkowania się normom i nakazom; system, w którym władza jest w rękach armii lub jednej partii
założony po przewrocie majowym w 1927 r. przez Walerego Sławka, rozwiązany w 1935 r.; skupiał działaczy o różnych poglądach politycznych popierających politykę Józefa Piłsudskiego
ustawa o zmianie Konstytucji z 17 marca 1921 r., wzmacniała władzę wykonawczą Prezydenta RP, przyznając mu prawo do rozwiązania parlamentu oraz prawo do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy
zbiór przepisów regulujący sposób przeprowadzania wyborów, wyłaniania zwycięzców czy podziału mandatów
powołany w 1937 r. przez płk. Adama Koca w miejsce Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem