Społeczeństwo, gospodarka i kultura w II Rzeczpospolitej
Skutki wojennych zniszczeń. pozaborowy krajobraz
W 1918 r. zakończył się ponad stuletni okres zaborów. W następstwie I wojny światowej upadły trzy europejskiej mocarstwa, które pod koniec XVIII w. podzieliły między siebie terytorium Rzeczypospolitej: Niemcy, Rosja i Austro‑Węgry. Ich klęska otworzyła Polakom drogę do niepodległości. Dziedzictwo zaborów okazało się jednak jeszcze długo trudne do pokonania. Jak napisał Stefan Żeromski: powstał „kraj z trzech połówek złożony*”*. Polak żyjący w dawnym zaborze pruskim inaczej myślał, miał inne wartości, odmienne warunki egzystencji niż Polak żyjący w Królestwie Polskim, na ziemiach zabranych, czy na obszarze znajdującym się pod kontrolą Wiednia. Różnice w rozwoju ekonomicznym i społecznym poszczególnych zaborów spowodowały, że proces odbudowy i unifikacji ziem Rzeczypospolitej był bardzo powolny, a dziedzictwo ponad stuletniego okresu niewoli trudne do pokonania.
Ocenisz, ile słuszności jest w stwierdzeniu Stefana Żeromskiego, że odrodzona Polska w 1918 r. powstała jako „kraj z trzech połówek złożony”.
Przedyskutujesz, na ile okres zaborów był czasem zmarnowanych szans.
Wskażesz dziedzictwo okresu zaborów istniejące w czasach współczesnych.
Nowoczesne społeczeństwo
Pod koniec XVIII w., gdy Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy, społeczeństwo polskie miało charakter stanowy. Oznaczało to, że pozycja społeczna była zdeterminowana przez urodzenie i przywileje prawne. Dominującą rolę odgrywała szlachta. W okresie rozbiorów nastąpiło przejście od społeczeństwa stanowego do społeczeństwa klasowego (warstwowego). W miejsce stanów pojawiły się klasy, warstwy i grupy społeczne. Podstawowym kryterium podziałów stało się zatrudnienie i osiągany dochód. Wraz z postępem w uprzemysłowieniu ziem polskich zaczęła pojawiać się stopniowo burżuazja i robotnicy. Duży odsetek wciąż stanowili chłopi, co było związane z tym, że wiele regionów dawnej Rzeczypospolitej nadal miało charakter rolniczy. Coraz silniejszą pozycję w życiu społecznym zaczęła odgrywać inteligencja. Tworzyli ją ludzie wykształceni, zajmujący różne stanowiska w hierarchii urzędniczej, w oświacie, pełniący funkcje naukowe i kulturowe. Proces kształtowanie się inteligencji różnie przebiegał w różnych zaborach. Najbardziej liczna klasa średnia była w zaborze pruskim. Wynikało to w dużej mierze z faktu, że region ten był najlepiej rozwinięty pod względem ekonomicznym, a stopień alfabetyzacji społeczeństwa najwyższy. Na Kresach oraz w Galicji długo panowały stosunki patriarchalne, a wywodzące się ze szlachty ziemiaństwo nadal odgrywała najważniejszą rolę. Brak własnego państwa spowalniał jednak, o ile nawet nie utrudniał kształtowania się nowoczesnego społeczeństwa na ziemiach polskich.
Opisz na podstawie zdjęcia, jak wyglądał układ urbanistyczny Warszawy.
W kulturze masowej Wokulski stał się symbolem przedsiębiorczości okresu zaborów. Napisz, jakie znaczenie ma dziś postać Wokulskiego? Dlaczego zdecydowano się wystawić mu pomnik.
Być Polakiem
Ważne w okresie zaborów było upowszechnienie się pojęcia narodu i zmiana jego treści. Przed rozbiorami naród składał się głównie z przedstawicieli warstwy szlacheckiej i to ona głównie w początkowym okresie była grupą zaangażowaną w walkę o wyzwolenie kraju. W XIX w. uformował się nowoczesny naród polski, składający się z różnych grup społecznych. Wspólnota kultury, języka i historii stała się płaszczyzną kreowania więzi ogólnonarodowej. Literatura i sztuki plastyczne wspierały proces kształtowania się tożsamości narodowej.
Uzasadnij na przykładzie powyższego obrazu, że sztuka miała dodawać otuchy, zagrzewać do walki i budować świadomość narodową
Kształtowanie się świadomości narodowej inaczej przebiegało w różnych zaborach i wśród różnych grup. Chłopi w najmniejszym stopniu nadal czuli przynależność do narodu polskiego, ale i to stopniowo się zmieniało. Najlepiej poczucie wspólnoty narodowej było rozwinięte w zaborze pruskim, co było związane z brutalnością polityki germanizacyjnej i ogromnym dystansem między Polakiem a Niemcem. Niemniej grupa ludzi uważających się za Polaków powiększyła się w porównaniu z okresem przedrozbiorowym. Podczas zaborów - pisze badacz epoki, Andrzej Chwalba - było ich [tj. osób uważających się za Polaków - przyp. autorki materiału] nie więcej niż milion osób. W 1914 r. szacunkowo około 20 mln[...]. Polacy byli narodem o znacznie silniejszej i nowocześniejszej strukturze niż ponad sto lat wcześniej
. [s. 599].
Fanatyczny marzyciel z Królestwa, doskonały gospodarz z Wielkopolski i scholastyczny biurokrata z Galicji
W ten sposób opisał społeczeństwo polskie w 1929 r. Aleksander Świętochowski, dającym tym świadectwo różnic występujących między Polakami żyjącymi pod różnymi zaborami. Polaków z zaboru pruskiego cechował duży szacunek dla pracy, poszanowanie prawa, uczciwość, skromność, punktualność, oszczędność. Cechy te wykształciły się w warunkach funkcjonowania w ramach nowoczesnego państwa, którego polityce wynaradawiania przeciwstawiano się nie na drodze walki narodowowyzwoleńczej, ale ciężkiej pracy u podstaw.
Zupełnie inaczej było w zaborze rosyjskim - zarówno w Królestwie Polskim, jak i na ziemiach zabranych. Tutaj ważną rolę w dalszym ciągu odgrywały podziały stanowe. Polacy żyjący na tych obszarach żywili duże przywiązanie do ideału romantycznego spiskowca i buntownika oraz do tradycji szlacheckiej. Poza tym państwo rosyjskie mimo że stosujące politykę represji, stworzyło system dosyć dziurawy, gdzie wiele można było “załatwić” za pośrednictwem gotówki. Polaków żyjących pod władzą Petersburga cechowało zatem “kombinatorstwo” i przekonanie, że wiele można załatwić nielegalnymi sposobami. Na ziemiach tych ukształtował się etos konspiratora, rewolucjonisty walczącego wszelkimi sposobami z legalną władzą.
Galicja zaś do odrodzonej Rzeczypospolitej wniosła poszanowanie dla urzędników i władzy państwowej.
Różniła się też polszczyzna, która posługiwali się mieszkańcy różnych dzielnic. Inne tradycje i odmienna mentalność Polaków żyjących pod różnymi zaborami skutkowała pojawieniem się animozji, które uzewnętrzniały się przezwiskami. Na przykład Polaków żyjących w Galicji nazywano Trepami, co stanowiło aluzję do obuwia, zaś mieszkających w Królestwie Polskim Moskalami. O różnicach między zwyczajami Polaków żyjącymi w różnych zaborach pisze Irena Domańska - Kubiak w “Zakątku pamięci. Życie w XIX‑wiecznych dworkach”:
Od wielkopolskiej gospodarności do galicyjskiej nędzy
Różnice w mentalności i sposobie życia Polaków w różnych dzielnicach wynikały w dużym stopniu z tempa przemian cywilizacyjnych. Przez ponad sto lat ziemie polskie pozostawały w ramach obcych organizmów ekonomicznych i przez ten czas wykształciły się nowe powiązania gospodarcze, a przemysł i rolnictwo ziem polskich produkowały często na potrzeby rynków państw zaborczych. Podział dawnej Rzeczypospolitej między trzy państwa i zrośnięcie się z nimi spowodował, że ziemie polskie pod względem ekonomicznym rozwijały się w odmienny sposób. Najlepiej prosperowały ziemie wchodzące wcześniej w skład Prus. Region ten korzystał z rozwoju Cesarstwa Niemieckiego, które wyznaczyło mu rolę zaplecza rolniczego. Poziom życia w Wielkopolsce czy na Pomorzu nie odbiegał znacząco od standardu zachodnioeuropejskiego. Gorzej sytuacja wyglądała na ziemiach Królestwa Polskiego, choć i tu dość prężnie rozwijało się kilka ośrodków przemysłowych. Niższy poziom rozwoju cywilizacyjnego prezentowała Galicja. Mało wydajne gospodarstwa rolne ledwie mogły zaspokoić potrzeby rodzin chłopskich. Z powodu ubóstwa i ogólnej biedy region ten otrzymał miano Golicji i Głodomerii. Od reszty ziem polskich zdecydowanie odstawały Kresy Wschodnie. Były one najsłabiej rozwiniętym obszarem wśród ziem, wchodzących w skład dawnej Rzeczypospolitej.
Odradzająca się po I wojnie światowej Rzeczpospolita była zlepkiem ziem powstałym po połączeniu różnych zaborów o odmiennych systemach gospodarczych, co gorsza mających ze sobą niewiele powiązań. Różnice w rozwoju ekonomicznym poszczególnych zaborów widoczne są do dnia dzisiejszego i przejawiają się m.in. w podziale na tzw. Polskę A - lepiej rozwiniętą i Polskę B - znajdującą się przez długie lata na niższym poziomie rozwoju. Do tych różnic dochodziły jeszcze odmienności w sferze obyczajów, mentalności, stylu życia.
Animacja
Zapoznaj się z animacją i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1JPJACT86C8O
Film nawiązujący do skutków pierwszej wojny światowej na ziemiach polskich.
II Rzeczpospolita stanęła w obliczu problemów o charakterze gospodarczym: różnego stopnia rozwoju ziem polskich, braku powiązań między dzielnicami i zerwania tych powiązań z państwami zaborczymi oraz zniszczeń wojennych. Który z nich twoim zdaniem był najtrudniejszy do rozwiązania? Uzasadnij swoje zdanie.
Wyjaśnij, jakie konsekwencje dla odrodzonej Rzeczypospolitej mogły mieć straty demograficzne i materialne poniesione podczas I wojny światowej.
Władze odrodzonej Polski stanęły w obliczu ogromnych trudności związanych z unifikacją i odbudową gospodarczą kraju. Do trudności tych dołączyły jeszcze zniszczenia poniesione podczas I wojny światowej. Ziemie polskie należały do jednych z najbardziej zrujnowanych regionów Europy. Dlatego pierwsze lata po odzyskaniu niepodległości przyniosły ogromną zapaść gospodarczą, z której dźwigano się latami.
Trenuj i ćwicz
Oceń słuszność stwierdzenia Stefana Żeromskiego, że odrodzona Polska w 1918 r. powstała jako „kraj z trzech połówek złożony”.
Przyjrzyj się podziałom społecznym w II RP według danych z 1921 r. i rozstrzygnij, które z podanych poniżej stwierdzeń jest prawdziwe, a które fałszywe. Wskaż dwa ograniczenia tego typu danych statystycznych.
Zapoznaj się z podziałami społecznymi w II RP według danych z 1921 r. i rozstrzygnij, które z podanych poniżej stwierdzeń jest prawdziwe, a które fałszywe. Wskaż dwa ograniczenia tego typu danych statystycznych.
- Robotnicy; Udział procentowy: 26,9%
- Chłopi; Udział procentowy: 53,8%
- Inteligencja; Udział procentowy: 5,2%
- Burżuazja; Udział procentowy: 1,1%
- Drobnomieszczaństwo; Udział procentowy: 11,1%
- Ziemiaństwo; Udział procentowy: 0,4%
- inni; Udział procentowy: 1,5%
Przeanalizuj poniższą mapę, ukazującą rozwój gospodarczy ziem polskich pod zaborami. Wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z opisem mapy, ukazującej rozwój gospodarczy ziem polskich pod zaborami. Wykonaj polecenia.
“Miast było zresztą stosunkowo niewiele, liczniejsze zaś miasteczka pozbawione praw miejskich, zamieszkiwała często w większości ludność wyznania mojżeszowego. Na szczególną uwagę zasługuje [A], która stała się blisko milionową metropolią, dziesiątym co do wielkości miastem Europy, leżącym na pograniczu kultur i cywilizacji, na granicy dwóch kontynentów. [Dla zaborcy] było [to miasto] pierwszym przystankiem w Europie, dla ludzi Zachodu - pierwszym miastem Wschodu. Z kolei dynamicznie rozwijające się [drugie miasto] - [B], trzeci obok Manchesteru i Lyonu, ośrodek przemysłu lekkiego Europy, miasto “tysiąca kominów”, mimo owej witalności, a może po części z jej powodu, było [to miasto] głębokich kontrastów społecznych”. [s. 11]
tekst 2 1. 1, 2. 3, 3. 2, 4. 4
“Mieszkańcy [tych ziem] znajdowali się w 80 proc. zatrudnienie w rolnictwie, które cechowała jednak niska produktywność i niska kultura rolna. [...] Produkowano głównie na własne potrzeby, a nie na sprzedaż, toteż gospodarka pieniężna była w powijakach. Jedynie w wypadku alkoholu produktywność rolników była wysoka. Nierzadko za pracę w polu ziemianie płacili robotnikom rolnym wiadrami wódki. [...] Przemysłu w zasadzie nie było, ograniczał się do niewielkich i nielicznych zakładów przetwórstwa płodów ziemi i lasu. Sieć komunikacyjną tworzyło kilka linii kolejowych, dróg bitych, poza dużymi miastami, nie było. [...] Ziemie te, zamieszkałe przez 6‑7 mln ludzi, były bardzo słabo zurbanizowane, jedynym większym miastem było [C]. [...] W miastach i miasteczkach rzadkością była elektryczność, kanalizacja, wodociągi, gaz, podobnie jak publiczne toalety, łaźnie oraz kina, teatry, sale koncertowe[...]”. [s. 13]
tekst 3 1. 1, 2. 3, 3. 2, 4. 4
“[Ziemie te] miały największe w skali Polski ukryte bezrobocie na wsi, sięgające 2‑3 mln tzw. ludzi zbędnych, mieszkających w przeludnionych wsiach. Na skutek podziałów rodzinnych i braku komasacji gruntów rolnicy mieli niewielkie gospodarstwa w wielu kawałkach [...] [Był to kraj] słabo zurbanizowany, liczba mieszkańców miast sięgała zaledwie 20 proc. ludności. [...] Brakowało wielkich ośrodków przemysłowych, a górnicze były co najwyżej średniej wielkości. Poza tradycyjną solą [...], węglem kamiennym [...], liczyła się ropa naftowa wydobywana w Karpatach, przede wszystkim w [D] [...]. [Obszar ten] należał do największych producentów ropy w skali święte i do największych Europy. Eksploatacja ropy i jej przetwórstwo zdynamizowały procesy industrializacyjne, zwłaszcza we wschodniej części kraju[...]” [s. 19]
tekst 4 1. 1, 2. 3, 3. 2, 4. 4
“Region ten, zupełnie odmienny od pozostałych, był integralną częścią cywilizacji zachodniej. Należał do państwa dobrze zorganizowanego i sprawnego, funkcjonującego według racjonalnych zasad, praworządnego. [...] Produktywność [Polaków z tych ziem] była jedną z najwyższych w Europie [...]. Jedynie na zachodnich rubieżach Niemiec, Danii, Holandii i Wielkiej Brytanii kultura rolna była wyższa [...]. [Na obszarze tym] nie było wielkich miast, ale sieć miast średnich i miasteczek była gęsta, stopień urbanizacji [...] był najwyższy spośród zaborów [...]. [s. 22]
Do liter umieszczonych we fragmentach dopasuj odpowiednie nazwy miast, wybierając spośród podanych poniżej.
Przeanalizuj powtórnie powyższe fragmenty, a następnie podziel podane poniżej stwierdzenia na wnioski będące interpretacją treści zawartej we fragmentach oraz wnioski fałszywe, będące nadinterpretacją.
a. Większość obszarów, które po odzyskaniu niepodległości weszły w skład odrodzonej Polski wykazywało tempo rozwoju i przemian cywilizacyjnych porównywalne w zachodnią Europą.
b. Rozwój gospodarczy ziem polskich w momencie odzyskania niepodległości był bardzo zróżnicowany.
c. Stopień rozwoju danego regionu zależał od polityki ekonomicznej państwa zaborczych.
d. Na ziemiach polskich przeważały małe i średnie miasta, dużych miast było niewiele.
e. Na ziemiach polskich miał miejsce nierównomierny rozwój kulturalny.
f. Zdecydowaną większość w odrodzonej Rzeczypospolitej tworzyły obszary słabo zurbanizowane, gdzie znajdowały się małej i średniej wielkości ośrodki miejskie.
g. Większość terenów, które weszły w skład odrodzonej Polski były to obszary o charakterze rolnym.
Okres niewoli wywarł wpływ na ukształtowanie się odrębnej mentalności i odmiennego zestawu cech u Polaków żyjących w ramach różnych państw zaborczych. Zapoznaj się z poniższym tekstem, a następnie wykonaj polecenia.
Polskie elity narodowe [...] wiedziały, że żyją w sprawnie funkcjonującym państwie. Aby przynajmniej zachować swoją dotychczasową pozycję, Polacy musieli unowocześnić własną strukturę społeczną, zmniejszyć wewnętrzne podziały oraz zmienić mentalność. [...] działacze [...] uznali, żę pewne cechy polskiej mentalności należy wzmocnić, z innych można zrezygnować, z jeszcze innymi należy zdecydowanie walczyć. Uznali oni, że każdej pracy, zwłaszcza mądrej, należy się szacunek. Podobnie, jak i prawu, które określa warunki egzystencji człowieka. Motywowali konieczność przejęcia w pełni takich cech mieszczańskich, jak efektywność, czystość, skromność, punktualność, gospodarność. Sprzeciwiali się marnotrawstwu, zalecali oszczędzanie. Kolejna istotna zaleta, o którą się upominano, to uczciwość. Uchodziła ona, za podstawowy warunek w interesach. Próby oszukiwania, “kombinowania” cz “cwaniactwa” źle się kończyły, choć była to władza państwa zaborczego.
Źródło: A. Chwalba, Historia Polski 1795-1918, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001, s.
Przeanalizuj podane poniżej źródła: mapę oraz dwa wykresy. Sformułuj cztery wnioski dotyczące stopnia zniszczeń w odrodzonej Rzeczypospolitej. Pamiętaj o tym, by twoje wnioski dotyczyły informacji zawartych w trzech źródłach.
Zapoznaj się z poniższym tekstem, stanowiącym fragment wywiadu przeprowadzonego z Pawłem Wrońskim na temat tożsamości narodowej Polaków po odzyskaniu niepodległości. Sformułuj do niego pięć pytań o charakterze problemowym, które nasunęły ci się po przeczytaniu tekstu.
Tadeusz Łepkowski w pracy „Polska. Narodziny nowoczesnego narodu” pisał, że w latach siedemdziesiątych XIX wieku około 30‑40 procent mieszkańców naszych ziem identyfikowało się z Polską. Zasadniczo zgadzając się z jego tezą, uważam, że jest trochę za bardzo optymistyczna. Ale już na początku wojny Polaków czujących się Polakami było zdecydowanie więcej.
Musimy pamiętać, że w końcu XIX wieku na scenę polityczną wkraczają nowe siły, chłopstwo, robotnicy wywodzący się ze wsi. Ich narodowa świadomość dopiero się kształtuje. Najsilniej, najpowszechniej ta identyfikacja nastąpiła w Wielkopolsce - tam dystans Polak - Niemiec był dystansem językowym, często wyznaniowym i cywilizacyjnym. Rozwijała się oświata, różne polskie spółki, towarzystwa. W zaborze austriackim sytuacja była różna, najsilniejsza identyfikacja narodowa istniała tam, gdzie działał ruch narodowy. Duże poczucie „bycia Polakiem” istniało w Królestwie, szczególnie w miastach. [...]
Nastawienie zmieniało się wraz z coraz bardziej realną szansą na niepodległość. Natomiast na nastroje ludności, zwłaszcza na wsi, najbardziej wpływały ciężary wojny. Szczególnie wieś galicyjską zraziło do monarchii habsburskiej [...] zachowanie wojsk austro‑węgierskich po wyparciu Rosjan z Galicji.
Źródło: Rozmowa Pawła Wrońskiego z prof. Romanem Dmowskim z 30-31 X 1998 r. ; cyt. za: R. Śniegocki, Historia. Burzliwy wiek XX. Podręcznik dla III klasy liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum, Nowa Era, Warszawa 2004, s. 28.
Okres zaborów nazywa się czasem zmarnowanych i zaprzepaszczonych szans. Wyobraź sobie, że uczestniczysz w dyskusji na temat dziedzictwa zaborów. Zapoznaj się z argumentami, które sformułował twój przedmówca na potwierdzenie tezy. Następnie sformułuj cztery własne, wchodząc w polemikę z przedstawioną powyżej tezą.
argumenty potwierdzające: | argumenty zaprzeczające: |
|
|
Słownik
istniejące w latach 1772‑1918, oficjalna nazwa ziem zaboru austriackiego
typ społeczeństwa ukształtowany w okresie średniowiecza i wyróżniający się istnieniem grup społecznych, wyodrębnionych na zasadzie prawnej
typ społeczeństwa ukształtowany w okresie XIX w., który cechuje ukształtowanie się klas społecznych, czyli grup wyodrębnionych na zasadzie innej niż pozycja prawna
warstwa społeczna od XIX w. charakteryzująca się posiadaniem wielkich majątków ziemskich, wywodziła się ze szlachty
pojęcie z zakresu socjologii, oznaczające dominację kogoś w stosunkach społecznych (w rodzinie mężczyzny)