Społeczeństwo, gospodarka i kultura w II Rzeczpospolitej
Pierwsze lata odbudowy gospodarczej
Rzeczpospolita Polska w okresie międzywojennym obejmowała pokaźny obszar 388,6 tys. kmIndeks górny 22, który zamieszkiwało 27 mln ludzi. Pod względem powierzchni kraj zajmował szóste miejsce w Europie. Potędze terytorialnej Polski nie towarzyszyła jednak siła ekonomiczna. Polacy żyli na poziomie Portugalczyków i Greków, czyli najbiedniejszych społeczności międzywojennej Europy.
Omówisz proces budowania potencjału gospodarczego przez II Rzeczpospolitą.
Przedstawisz największe problemy trapiące Polskę po I wojnie światowej.
Scharakteryzujesz największe osiągnięcia gospodarcze II RP i najważniejsze nierozwiązane problemy społeczne.
Ocenisz, czy przedwojenna Polska miała szansę dogonić ekonomicznie najbardziej rozwinięte kraje świata.
Początek
Nad gospodarką Rzeczypospolitej ciążyły skutki zaborów, które poważnie utrudniały rozwój ekonomiczny. Dawny zabór pruski oraz niektóre obszary centralnej Polski, czyli tzw. Polska A, wyraźnie dominowały pod względem rozwoju cywilizacyjnego nad resztą kraju. Górny Śląsk należał do najlepiej uprzemysłowionych rejonów ówczesnej Europy. Zmechanizowane rolnictwo w Wielkopolsce pozwalało tamtejszym gospodarzom uzyskiwać stosunkowo wysokie plony. Dobrze prosperowało Zagłębie Dąbrowskie. Warszawa i Łódź po wojnie utrzymały swoją pozycję ważnych ośrodków przemysłu włókienniczego oraz handlu.
Znacznie gorzej przedstawiała się sytuacja Polski B, czyli dawnego zaboru austriackiego oraz tzw. wschodnich kresów II Rzeczypospolitej. Były to obszary słabo zurbanizowane, zamieszkiwane głównie przez drobnych rolników oraz handlarzy i rzemieślników z niewielkich miasteczek. Między poszczególnymi częściami kraju istniały niezbyt silne powiązania ekonomiczne. Większe miasta związane były przede wszystkim z systemami gospodarek dawnych krajów zaborczych. Brakowało połączeń drogowych i kolejowych między metropoliami II RP. Na skutek powojennych zmian granic centra przemysłowe miały utrudniony dostęp do swoich tradycyjnych rynków zbytu w Niemczech, Austrii i Rosji. Odrodzona Polska nie miała również własnego, niezależnego portu nad Bałtykiem. Głównym działem polskiej gospodarki, aż do końca okresu międzywojennego, było rolnictwo. Z uprawy ziemi utrzymywało się 65 proc. populacji kraju. Dla miliona osób podstawą egzystencji były plony z gospodarstw, których wielkość nie przekraczała dwóch hektarów (ha) powierzchni.
Zapoznaj się z galerią zdjęć, a następnie wykonaj polecenie
Wyjaśnij, z jakimi problemami borykali się mieszkańcy w II RP.
Wyjaśnij na podstawie opisu fotografii, z jakimi problemami borykali się mieszkańcy II RP.
Młody kraj nie cieszył się zaufaniem inwestorów. Obawiali się oni lokować swoje fundusze w państwie skłóconym z sąsiadami, przede wszystkim z potężnymi Niemcami i Rosją. Oprócz tego spora część infrastruktury, na skutek działań wojennych, była zniszczona i zdewastowana. Powojenna Polska zmagała się z inflacją. W początkach niepodległości w obiegu krążyły różne waluty emitowane przez Niemców, Rosjan i Austro‑Węgry. Władze, aby zapobiegać niepokojom społecznym podczas walk o granice, wprowadziły szerokie, ale niezwykle kosztowne ustawodawstwo socjalne. Silne konflikty polityczne oraz społeczne przez cały okres międzywojenny poważnie utrudniały prowadzenie skutecznej polityki gospodarczej.
Osiągnięcia mimo problemów
Mimo ogromnych trudności kraj stopniowo dźwigał się z powojennej zapaści. Już w pierwszych latach niepodległości władze podjęły decyzję o budowie portu w Gdyni. W ciągu kilku lat na miejscu wioski rybackiej powstał ważny ośrodek handlowy nad Bałtykiem. Aby uniezależnić się od eksportu polskiego węgla do Niemiec, rząd rozpoczął budowę magistrali kolejowej, która połączyła Górny Śląsk z portem w Gdyni. Władze podjęły też próby walki z palącymi problemami społecznymi, m.in. z ubóstwem polskiej wsi. Podczas wojny polsko‑bolszewickiej, aby pozyskać do walki chłopów, rząd zapowiedział parcelację wielkiej własności ziemskiej, która miała trafić w ręce ubogich rolników. Kiedy jednak niebezpieczeństwo ze strony Moskwy minęło, rządzący porzucili prace nad reformą rolną.
Trudna sytuacja ekonomiczna w pierwszych latach niepodległości wywołała również napięcia społeczne wśród robotników. W 1923 r. wybuchł strajk generalny, w którym wzięło udział kilkaset tysięcy pracowników. Władze próbowały stłumić protesty siłą. Do walk ulicznych, które kosztowały życie kilkudziesięciu osób, doszło w Krakowie, Tarnowie i Borysławiu. Niespokojna sytuacja doprowadziła do dymisji rządu Wincentego Witosa,.
W 1923 r. premierem został Władysław Grabski.
Reformy Władysława Grabskiego
Zapoznaj się z treścią audiobooka, a następnie wykonaj polecenia.
Exposé premiera Władysława Grabskiego1, wygłoszone na posiedzeniu sejmu i senatu 20 XII 1923 roku
Dominujące znaczenie wśród nich [tj. zadań rządu] mieć będzie zgodność z sytuacją, w jakiej nasz kraj dziś się znajduje - naprawa skarbu2. Doszliśmy bowiem do takiego stanu, że żaden postęp w żadnej dziedzinie, nawet szkolnictwa, nie mówiąc o reformie rolnej lub udoskonaleniach socjalnych, stają się niemożliwe, jeżeli najpierw - i to wkrótce - nie uporamy się z trudnościami finansowymi, które nie tylko paraliżują wszelkie porywy do udoskonalenia naszego stanu wewnętrznego, jaki i stanu obronności naszego kraju, wymagającej znaczniejszych nakładów pieniężnych. Naprawa skarbu może być oparta bądź na rachowaniu na pomoc zewnętrzną, bądź na wysiłkach własnych całego społeczeństwa. Nie lekceważąc bynajmniej wielce dobroczynnego oddziaływania na tę naprawę wszelkiej pomocy zagranicznej, rząd stawia sobie za zadanie takie ogniskowanie wysiłków własnych społeczeństwa, aby były one w stanie wyprowadzić nas z dzisiejszego ostrego stanu krytycznego. [...]
Wysiłek niezbędny ze strony społeczeństwa dla dokonania naprawy skarbu rząd proponuje osiągnąć obydwoma dostępnymi dla danego celu sposobami: z jednej strony zwiększać będzie świadczenia podatkowe i dążyć do wzmożenia dochodów zwyczajnych, z drugiej strony do wzmocnienia dochodów nadzwyczajnych. Absolutnie w ciągu szeregu lat niezbędnych odwoływać się będzie rząd od dobrowolnego zasilania skarbu pożyczkami wewnętrznymi opartymi na dobrze zrozumianym interesie samych subskrybentów. A żeby świadczenia społeczeństwa na rzecz skarbu utrzymane zostały w granicach istotnie niezbędnych, rząd prowadzić będzie z całą konsekwencją akcję oszczędnościową, bacząc jedynie, aby nie narazić interesów obronności kraju oraz niezbędnego poziomu administracji i oświaty. [...]
Sanację skarbu rząd rozumie jako jednoczesne przeprowadzenie, przy trzymaniu się ściśle równowagi budżetowej, zaprzestania drukowania pieniędzy papierowych na potrzeby skarbu i reformy walutowej. [...] Zdawać sobie jednak z tego trzeba sprawę, że reforma walutowa pociągnie za sobą trudności gospodarcze i dlatego jednocześnie z przeprowadzeniem reformy rząd rozwinie akcję dążącą do podtrzymania życia gospodarczego w okresie jej przeprowadzania i nalega na konieczność pozytywnego załatwienia w sejmie i senacie ustawy o bezrobotnych.
Wykonanie powyższego programu wymaga szybkiego działania ustawodawczego w całym szeregu dziedzin związanych z zapewnieniem dochodów państwowych, oszczędności i reformą stosunków finansowych. Z tej racji rząd zwróci się do Sejmu w dniu jutrzejszym o uchwalenie szczególnych pełnomocnictw dla rządu, niezbędnych do przeprowadzenia sanacji skarbu i reformy walutowej. [...] W imieniu rządu wyrażam przypuszczenie, że wysoki sejm nie odmówi mi swego poparcia w realizowaniu nakreślonych zadań.
1. Władysław Grabski (1874-1938) - wybitny ekonomista i polityk. Jeszcze przed I wojną światową brał czynny udział w życiu politycznym. W 1920 r. przez krótki czas piastował tekę premiera (23 VI-24 VII), w 1923 r. był ministrem skarbu. W końcu grudnia tegoż roku ponownie został premierem po upadku gabinetu Wincentego Witosa. Oprócz pracy politycznej prowadził ożywioną działalność naukową i był autorem wielu cennych prac z dziedziny ekonomiki rolnictwa, polityki agrarnej itp.
2. Tzw. Reforma walutowa W. Grabskiego uzdrowiła finanse Polski. Rozmiary inflacji ilustruje tabelka:
31 XII 1920 - 1 dolar = 590 marek polskich
31 XII 1921 - 1 dolar = 2922 marki polskie
31 XII 1923 - 1 dolar = 17800 marek polskich
30 VI 1923 - 1 dolar = 24167 marek polskich
30 IX 1923 - 1 dolar = 75800 marek polskich
30 XI 1923 - 1 dolar = 875000 marek polskich
31 XII 1923 - 1 dolar = 1502000 marek polskich
15 I 1924 - 1 dolar = 9800000 marek polskich
15 IV 1924 - 1 dolar = 9300000 marek polskich
W jaki sposób trudności finansowe blokowały rozwój państwa?
Jak Władysław Grabski planował naprawić finanse? Opisz dwie najważniejsze drogi, które miały do tego doprowadzić.
Dlaczego rząd musiał zwrócić się do sejmu o uchwalenie specjalnych pełnomocnictw?
Celami, jakie postawił sobie nowo powstały rząd, były głównie zbilansowanie budżetu państwa oraz zdławienie inflacji. 11 stycznia 1924 r. na mocy Ustawy o naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej parlament udzielił gabinetowi Grabskiego nadzwyczajnych pełnomocnictw na pół roku. Rząd miał prawo dekretować na podstawie rozporządzeń z mocą ustawy Prezydenta RP w zakresie ustawodawstwa podatkowego, ogłoszenia statutu Banku Emisyjnego, wprowadzenia nowego systemu monetarnego i waluty. Grabskiemu udało się przekonać Sejm do przyjęcia Ustawy o naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej. Ujednolicono system podatkowy na terenie całego państwa, wprowadzono nowy podatek od nieruchomości. Rząd poważnie ograniczył wydatki państwowe i skutecznie egzekwował płatności podatkowe od majątków. Zahamowano również spadek kursu marki polskiej, m.in. dzięki temu, że rząd sprzedawał waluty po stałym kursie.
Ograniczenie inflacji było pierwszym krokiem do wprowadzenia nowej waluty. W tym celu powołano emisyjny Bank Polski. 28 kwietnia 1924 r. wprowadzona została nowa waluta – polski złoty. Następnie dokonano całkowitej wymiany waluty w stosunku 1,8 mln marek za złotówkę. Ostatecznie marka polska została wycofana w lipcu tego roku. Grabski odniósł sukces tym większy, że reformę walutową udało się przeprowadzić siłami krajowymi (głównie przedsiębiorców przemysłowych i ziemian), a nie dzięki pożyczkom zagranicznym. Nowo powstały prywatny Bank Polski wyemitował banknoty złotówkowe, a skarb państwa – bilon.
W 1925 r. Sejm przyjął uchwałę o reformie rolnej autorstwa rządu Grabskiego. Największe majątki podlegały dobrowolnej parcelacji, a odszkodowanie dla dotychczasowych właścicieli miało być równe cenie rynkowej ziemi. W wyniku reformy państwo sprzedało ziemię tylko zamożnym chłopom. Do dymisji premiera Grabskiego doprowadziła wojna celna z Niemcami. W maju 1926 r. powstał drugi rząd Chjeno‑Piasta z Wincentym Witosem na czele.
Wojna celna
W dniu 25 lipca 1925 r. wygasły postanowienia konwencji górnośląskiej dotyczące uprzywilejowania w handlu z Niemcami państw koalicji oraz umowa o bezcłowym eksporcie do Niemiec polskiego węgla. Rzeczpospolita nie przyjęła nowych warunków, ponieważ oznaczałoby to uzależnienie polskiej gospodarki od Niemiec. W odpowiedzi Niemcy zrezygnowały z importu węgla z polskiej części Górnego Śląska, Polska natomiast na towary z Niemiec nałożyła wysokie cło. Wojna celna zachwiała równowagę budżetową Rzeczypospolitej, która nie mogła w tej sytuacji zbywać towarów na rynku niemieckim, dotąd najważniejszym dla polskiego eksportu. Jednocześnie jednak sprawiła, że strona polska, szukając dróg uniezależnienia się od Niemiec, zbudowała m.in. port w Gdyni, rozwinęła własny transport morski i zaczęła rozszerzać kontakty handlowe z pozostałymi państwami. Koniec wojny celnej nastąpił w 1934 r., kiedy podpisano protokół normalizujący polsko‑niemieckie stosunki gospodarcze.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższe ilustracje, a następnie wykonaj polecenie.
Ilustracja A
Ilustracja B
Ilustracja C
Ilustracja D
Uzupełnij zdania, wpisując odpowiednie litery.
Na podstawie danych z tabeli wykonaj polecenie.
Gałęzie przemysłu | Zatrudnienie (w tys.) | Zakłady czynne | |||
|---|---|---|---|---|---|
1929 | 1935 | 1930 | 1934 | ||
Górnictwo | 153,1 | 89,9 | 96 kopalń węgla kamiennego | 77 kopalń węgla kamiennego | |
Hutnictwo | 63,5 | 38,4 | 28 hut żelaza i 19 hut cynku i ołowiu | 24 hut żelaza i 10 hut cynku i ołowiu | |
Elektrownie | 8,1 | 7,9 | Produkcja energii elektrycznej 2618 GWh | Produkcja energii elektrycznej 2817 GWh | |
Przemysł przetwórczy | Mineralny | 78,4 | 61,0 | 2184 | 1708 |
Maszynowy i metalowy | 150,0 | 112,8 | 2340 | 1447 | |
Elektrotechniczny | 7,1 | 10,3 | 158 | 197 | |
Chemiczny | 41,8 | 37,8 | 1007 | 892 | |
Włókienniczy | 162,2 | 144,3 | 2665 | 2393 | |
Papierniczy | 13,8 | 13,4 | 279 | 274 | |
Skórzany | 5,2 | 6,4 | 450 | 423 | |
Odzieżowy | 17,8 | 14,3 | 1001 | 1249 | |
Drzewny | 51,9 | 40,1 | 3423 | 2368 | |
Spożywczy | 60,4 | 49,1 | 9360 | 9342 | |
Poligraficzny | 11,7 | 10,3 | 742 | 640 | |
Budowlany | 52,6 | 23,8 | - | 1225 | |
Razem | 877,6 | 660,1 | - | - | |
Indeks górny Źródło: Ryszard Kaczmarek, Historia Polski 1914–1989, Warszawa 2014, s. 113. Indeks górny koniecŹródło: Ryszard Kaczmarek, Historia Polski 1914–1989, Warszawa 2014, s. 113.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj polecenia.
Fragment pamiętnika chłopa z czasów wielkiego kryzysuProdukta rolne poczęły spadać coraz niżej, a podatki stopniowo stale wzrastały. Wieś ubożała coraz bardziej i coraz więcej uwidoczniała się nędza […]. To co zdołał chłop zaoszczędzić przez długie lata swojej pracy i miał największą radość z tego, niszczono teraz bez litości. Teraz nie było mowy o złożeniu oszczędności lub o spłacie długu, bo pracowano tylko na procenta i na podatki. Największą bolączką, która przyczyniła się do nędzy chłopskiej to jest rozpiętość cen. Bo i dawniej płacono podatki i spłacano długi, lecz ceny były dostosowane jedne do drugich, a dzisiaj jest brak tej równowagi. Produkta rolne są dzisiaj tańsze, chociaż urodzaje są mniejsze, bo rolnik nie jest w stanie kupić nawozów sztucznych, które stosował w znacznej mierze. […] Tak samo ma się rzecz z solą […], zapałkami, drzewem i cukrem, o którym niedługo chłop zapomni jak smakuje […]. Dawniej, gdy nadeszły żniwa chłop z radością spoglądał na swoją pracę i liczył ile będzie mógł z niej odłożyć. A dzisiaj spogląda apatycznie, rozgoryczony, z myślą, że jeżeli nie dziś, to jutro zabierze jego pracę komornik sądowy, lub egzekutor skarbowy.
Źródło: Fragment pamiętnika chłopa z czasów wielkiego kryzysu. Cytat za: https://rme.cbr.net.pl/index.php/archiwum-rme/562-styczen-luty-nr-71/pamietnikarstwo-w-%20zbiorach-cbr/848-pamietniki-chlopow-nr-1-51-warszawa-1935.
Rozstrzygnij, która z poniższych informacji dotycząca Władysława Grabskiego nie jest prawdziwa.
Wskaż na ilustracji Władysława Grabskiego.
Przeanalizuj poniższą tabelę i wykonaj polecenia.
rok | waluta 1 funt szterling | waluta 1 dolar amerykański |
1919 | 445,9 marek polskich | 110,7 marek polskich |
1920 | 2114,3 marek polskich | 579,3 marek polskich |
1921 | 12 503,6 marek polskich | 2950,0 marek polskich |
1922 | 81 951 marek polskich | 17 741 marek polskich |
1923 | 22 117 038 marek polskich | 5 078 269 marek polskich |
1924 | 23,23 złotych polskich | 5,18 złotych polskich |
Słownik
(z łac. exportare – wynosić, wywozić) sprzedaż towarów lub usług wytwarzanych w danym kraju podmiotom zagranicznym
(z łac. inflatio – nadymanie) proces wzrostu cen w gospodarce, czego efektem jest spadek siły nabywczej pieniądza (tzn. za tę samą sumę można kupić mniej)
(z franc. parcelle – parcela, działka gruntu, od łac. particella – cząstka) podział dużych gospodarstw rolnych na mniejsze działki sprzedawane lub przekazywane komuś w użytkowanie
(z łac. urbanus – miejski) proces koncentracji ludności w ośrodkach miejskich
bank centralny; jego zadaniami są: przechowywanie rezerw walutowych państwa, emisja banknotów oraz nadzorowanie rozliczeń międzynarodowych
(nm. Zoll) opłaty nakładane przez państw na towary importowane
skrajna forma inflacji; stan w którym następuje spadek wartości pieniądza i wzrost cen
zmiana systemu walutowego w państwie
prawnie uregulowana zmiana w stosunkach własności ziemi