Świat na drodze do kolejnej wojny
Wojna domowa w Hiszpanii
Kiedy w wyborach w 1931 r. w Hiszpanii zwyciężyli socjaldemokraci i republikanie, zakończył się w tym państwie okres monarchii. Król Alfons XIII opuścił kraj, w którym wprowadzono ustrój republikański. W 1936 r. wybory parlamentarne wygrał Front Ludowy, jednoczący lewicę republikańską, socjalistów i komunistów. Lewicowy rząd rozpoczął ataki na Kościół i konserwatystów, skonfiskowano majątki arystokratów. W odpowiedzi kilku konserwatywnych generałów, z Franciskiem Franco na czele, zainicjowało pucz wojskowy, który przerodził się w trzyletnią wojnę domową. Pod pewnymi względami była ona zapowiedzią tego, co za kilka lat miało czekać całą Europę podczas II wojny światowej – stanowiła przykład wyniszczającego konfliktu, przynoszącego śmierć i cierpienie tysięcy cywilów. Dla III Rzeszy i faszystowskich Włoch, które wsparły gen. Franco, Hiszpania stała się również poligonem wojskowym, pozwalającym testować nowe rodzaje broni.
Scharakteryzujesz przyczyny, dla których Hiszpanie stanęli po dwóch stronach barykady i walczyli przeciwko sobie.
Przeanalizujesz, dlaczego w wewnętrzne sprawy Hiszpanii włączyły się inne państwa europejskie oraz zaangażowali ochotnicy z całego świata.
Wyjaśnisz, jakie znaczenie dla Europy miała wojna domowa w Hiszpanii.
Sytuacja w Hiszpanii na początku XX w.
Wkraczając w wiek XX, Hiszpania była krajem o przestarzałej strukturze społecznej. Dominowała wielka własność ziemska, której właściciele popierali monarchię i nie planowali żadnych zmian w państwie. Po drugiej zaś stronie znajdowali się anarchiści, socjaliści, liberałowie, którzy dążyli do tego, aby państwo zreformować, a także znieść monarchię, która nie spełniała oczekiwań Hiszpanów nowocześnie myślących o państwie. Wśród stronnictw warto jeszcze wymienić karlistów – zwolenników monarchii, bardzo wyraźnie prokatolickich i konserwatywnych oraz przeciwnych jakiemukolwiek liberalizmowi czy demokracji. Dodatkowo Hiszpanię rozsadzały konflikty wewnętrzne – mieszkańcy Katalonii i Baskonii pragnęli wywalczyć dla siebie jeśli nie niezależność, to przynajmniej autonomię.
Hiszpania była również biedna. Dominowało słabe rolnictwo, a rozwijający się przemysł nie mógł zapewnić państwu wielkiego znaczenia na międzynarodowej arenie gospodarczej. Kraj dotknęła recesja powojenna, która była efektem przestawienia się gospodarek państw biorących udział w I wojnie światowej z produkcji wojennej na pokojową. Jednocześnie dużą popularność w Hiszpanii zaczęły zdobywać poglądy komunistyczne, a utworzony w 1922 r. Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich przez wielu był utożsamiany z państwem wdrażającym idee sprawiedliwości społecznej. W obawie przed rosnącymi wpływami komunizmu w Hiszpanii w 1923 r. doszło do przewrotu wojskowego, zorganizowanego przez gen. Miguela Primo de Riverę; po bezkrwawym zamachu stanu król Alfons XIII mianował go premierem.
Zmiany rządów i walki między radykałami
Początkowo rządom junty wojskowej i założonej przez de Riverę Hiszpańskiej Unii Patriotycznej sprzyjały właściwie wszystkie stronnictwa w Hiszpanii, ponieważ sprawowała władzę dosyć liberalnie, a jednocześnie zaczęła wprowadzać reformy rolne oraz socjalne. Z czasem jednak poparcie zaczęło maleć; w samej juncie doszło do zmiany polityki i odejścia od liberalizmu w stronę rządów autorytarnych. Była to konsekwencja wielkiego kryzysu gospodarczego, który rozpoczął się w 1929 r.
nie [został] splamiony ani jedną polityczną egzekucją. Po ustąpieniu ze stanowiska (formalnie był premierem) Primo de Rivera wyjechał do Francji, gdzie wkrótce potem zmarł. Pomnik ten nawiązuje do typu pomników konnych.
Po rezygnacji Miguela Primo de Rivery z funkcji premiera (w 1930 r.) kolejni przywódcy kraju próbowali zwalczyć kryzys i doprowadzić do poprawy gospodarki, jednak bez efektów. Gdy w 1931 r. wybory do Kortezów wygrała lewica, członkowie junty zostali odsunięci od władzy, król Alfons XIII wyjechał z kraju, a zwycięstwo sił republikańskich przyczyniło się do ustanowienia II Republiki Hiszpańskiej, którą kierował prezydent Niceto Alcalá‑Zamora z Partii Liberalnej. Jednocześnie rozpoczęto wdrażanie reform społecznych i gospodarczych. Zniesiono przywileje szlachty, skonfiskowano majątki rodziny królewskiej i ogłoszono ograniczoną reformę rolną. Równie znaczące zmiany zaszły w życiu społecznym – nowe władze wprowadziły rozdział państwa od Kościoła, zatwierdziły rozwody cywilne oraz nadały autonomię Katalonii i Baskonii.
Tak daleko posunięte reformy społeczne, choć zyskały w republice poparcie większości społeczeństwa, nie spodobały się radykalnej prawicy i środowiskom związanych z Kościołem katolickim. Konserwatyści żądali zaprzestania reform i powrotu monarchii, natomiast Kościół poczuł się zagrożony postępującą sekularyzacją państwa, ale przede wszystkim ze względu na to, że miał w Hiszpanii wiele gruntów rolnych oraz nadzorował liczne instytucje. Zagrożeni poczuli się też hiszpańscy wojskowi, zaniepokojeni reformą armii i redukcją stanowisk. Zwalniani oficerowie doprowadzili do zjednoczenia się antylewicowej opozycji, w skład której weszli konserwatyści i karliści, żądający zniesienia republiki. Oprócz nich na hiszpańskiej scenie politycznej pojawiła się nowa organizacja założona w 1933 r. w większości przez byłych oficerów – Falanga Hiszpańska. Jej członkowie głosili hasła antyrepublikańskie i powoli skłaniali się ku ideologii faszystowskiej i rządom totalitarnym.
Po wygraniu w 1933 r. przez antylewicową opozycję wyborów powstał rząd prawicowo‑centrowy, który rozpoczął wycofywanie się z większości reform wprowadzonych przez poprzedników. To przyczyniło się do radykalizacji nastrojów społecznych, wybuchu strajków i protestów, a nawet buntów. Lewica postanowiła skonsolidować siły – w 1935 r. utworzono Front Ludowy złożony z wielu partii o bardzo różnych poglądach politycznych, od anarchistów po trockistów, do którego dołączyli również zwolennicy autonomii z Katalonii i Kraju Basków. Dzięki radykalnemu planowi reform Front Ludowy wygrał wybory w 1936 r., a następnie przejął władzę w Hiszpanii. Historia się powtórzyła: nowy rząd anulował wszystkie decyzje poprzedniego (przywrócono m.in. autonomię Katalonii i Baskonii, a także przyznano ziemię wszystkim bezrolnym chłopom). Zaczęły się walki między lewicowymi rewolucjonistami a falangistami, przez Hiszpanię przetoczyła się fala zamachów, której apogeum przypadło na czerwiec 1936 r. Najpierw aresztowano lidera Falangi José Antonio Primo de Riverę (syna Miguela Primo de Rivery, przywódcy poprzedniej junty wojskowej i dyktatora). Kilka dni później w odwecie Falanga zamordowała oficera tzw. grup szturmowych, czyli paramilitarnych oddziałów Frontu. W odpowiedzi na to oddziały Frontu przy biernej postawie policji zamordowały José Calvo Sotelo, przywódcę monarchistów. Zamach na niego stał się hasłem do buntu w armii, do którego od pewnego czasu szykowali się działający w konspiracji oficerowie, poparci następnie przez Falangę.
Do buntu doszło w Melilli, hiszpańskim garnizonie w Afryce Północnej, a na jego czele stanął gen. Francisco Franco. Zrewoltowana armia opanowała północ Hiszpanii poza wąskim pasem nad Zatoką Baskijską oraz rejonami położonymi przy granicy z Portugalią. Wierne rządowi pozostały lotnictwo i marynarka, oficjalne władze utrzymały kontrolę nad Katalonią, wspomnianym pasem nad Zatoką Baskijską oraz centrum i zachodnią częścią kraju. Prawie natychmiast rozpoczęły się działania zbrojne.
Wojna domowa w Hiszpanii
W konflikt wewnętrzny w Hiszpanii zaangażowały się państwa europejskie. Niemcy i Włochy opowiedziały się po stronie rebeliantów, nazywających się siłami narodowymi. Po stronie legalnego rządu Republiki stanął Związek Sowiecki. Faszyści i naziści traktowali wojnę w Hiszpanii jako walkę z komunizmem, komuniści natomiast – jako walkę z faszyzmem. W rzeczywistości był to konflikt wielopłaszczyznowy: monarchistów z republikanami, konserwatywnej prawicy z liberalną lewicą, partii katolickich z antyklerykałami, zwolenników centralizmu ze zwolennikami autonomii katalońskiej i baskijskiej.
Po stronie narodowej, dowodzonej przez gen. Franco, poza regularnymi oddziałami włoskimi (ok. 40–60 tys. Włochów), walczyli ochotnicy portugalscy i irlandzcy oraz niemieccy lotnicy z Legionu Condor. Do tego dochodzili jeszcze oficerowie z Niemiec, którzy szkolili oddziały frankistowskie. Po stronie Republiki zaangażowało się wielu zwolenników ruchu lewicowego oraz Brygady Międzynarodowe (przez te jednostki przeszło łącznie 40–50 tys. ochotników) wyposażone w sprzęt wojskowy przez ZSRS i dowodzone przez komunistów. Zarówno Niemcy, jak i Rosjanie traktowali działania w Hiszpanii jako pole doświadczalne dla swoich wojsk, testowali tam także nowe technologie. Obie strony dopuszczały się represji wobec domniemanych i rzeczywistych przeciwników. Wojna domowa zakończyła się w 1939 r. klęską republikanów i ustanowieniem dyktatury Franco w całym kraju. Podczas walk zginęło ok. pół miliona ludzi.
Zapoznaj się z audiobookiem
T. Miłkowski, P. Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 1998, s. 364, 367, 373.
K. Pruszyński, W czerwonej Hiszpanii, Warszawa 1985, s. 200.
Opisz etapy zaostrzania się sytuacji politycznej w Hiszpanii w latach 30. XX w., aż do wybuchu wojny domowej.
Wyjaśnij, dlaczego Ksawery Pruszyński uważa, że wojna domowa w Hiszpanii była początkiem przyszłego konfliktu europejskiego. Czy zgadzasz się z tą opinią? Uzasadnij odpowiedź.
Trenuj i ćwicz
Wyjaśnij, w jaki sposób przyszli uczestnicy II wojny światowej wykorzystali wojnę domową w Hiszpanii.
Pablo Picasso w roku 1937 stworzył dzieło zatytułowane Guernica, które było odpowiedzią na jedno z wydarzeń wojny domowej w Hiszpanii. Na podstawie informacji zawartych w filmie i własnej wiedzy opisz, do jakich wydarzeń nawiązuje słynne dzieło Picassa.
Zapoznaj się z materiałami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenia.
Źródło A
Rozpoczęta 18 lipca 1936 r. wojna domowa na Półwyspie Iberyjskim od razu wzbudziła poważne zainteresowanie mocarstw europejskich. Już w pierwszych dniach konfliktu w Berlinie i Rzymie zapadła decyzja, by obóz powstańców generała Francisco Franco wesprzeć militarnie. Pomoc ta okazała się dla niego zbawienna, jako że to właśnie dzięki niemieckim samolotom możliwe było przedostanie się wojsk narodowych z Maroka na terytorium Hiszpanii kontynentalnej, co uchroniło rebeliantów od katastrofy w pierwszej fazie wojny. Hiszpańskie Alzamiento stworzyło przed Hitlerem i Mussolinim dogodną okazję pozyskania sojusznika na Półwyspie Iberyjskim, który odsunąłby groźbę powstania bloku lewicowych frontów ludowych w krajach Europy Zachodniej. Pomimo szybkiego wsparcia generała Franco przez Berlin i Rzym, Francja i Wielka Brytania nie podjęły poważniejszych działań, ograniczając się do prowadzenia polityki neutralności.
Cytat za: Bartosz Kaczorowski, Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej, Łódź–Kraków 2016, s. 19.
Źródło B
Źródło C
Źródło D
Związek Sowiecki wojną domową w Hiszpanii zainteresował się stosunkowo późno, a na pewno znacznie później niż uczyniły to rządy w Berlinie i Rzymie. Decyzja o zaangażowaniu się na Półwyspie Iberyjskim została podjęta dopiero 14 września 1936 r., czyli po prawie dwóch miesiącach od lipcowego Alzamiento, w momencie gdy samoloty i czołgi z Niemiec i Włoch na dobre walczyły już w Hiszpanii. Tego dnia Stalin zaaprobował założenia operacji „X”, której celem było udzielenie pomocy będącej w opałach Republice. Głównym motywem sowieckiego działania było przede wszystkim powstrzymanie wzrostu znaczenia Berlina i Rzymu poprzez niedopuszczenie do ich zwycięstwa w hiszpańskim konflikcie oraz przez zwrócenie uwagi Wielkiej Brytanii i Francji na ich agresywną politykę. Jakkolwiek późnym latem 1936 r. w Moskwie nie stawiano sobie zadania zaprowadzenia systemu komunistycznego na Półwyspie Iberyjskim i pełnego uzależnienia tego regionu od państwa Józefa Stalina, nie ulega najmniejszej wątpliwości, że taki cel zamierzano osiągnąć w dłuższej perspektywie. Dlatego też równolegle z udzielaniem pomocy militarnej Republice Związek Sowiecki podejmował szereg prób służących uzależnieniu jej od swoich decyzji.
Cytat za: Bartosz Kaczorowski, Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej, Łódź–Kraków 2016, s. 19–20.
Przeanalizuj teksty źródłowe i wykonaj polecenia.
Tekst A
Jednym z najbardziej spektakularnych instrumentów służących temu zadaniu była afera oro de Moscú, jak określono operację wyprowadzenia z Hiszpanii wszystkich rezerw złota celem zdeponowania ich w skarbcach sowieckich. Działania te zostały podjęte już we wrześniu 1936 r., gdy istniało zagrożenie, że wobec szybkich postępów wojsk powstańczych w pierwszej fazie wojny cenne kruszce mogą paść łupem zbliżających się do stolicy frankistów. Chodziło o majątek niebagatelny: jego wielkość określano na 510 ton złota, w tym 433 ton w najczystszej postaci, co plasowało hiszpańską rezerwę tego metalu na czwartym miejscu na świecie. Według ówczesnych cen jego wartość szacowano na 805 mln dolarów, według kursu kruszcu z 1 stycznia 2015 r. byłoby to aż 18 mld euro. Złoto to było zbierane w skarbcu Banco de España na przestrzeni całych dziejów, pewna jego część pochodziła nawet z Ameryki Łacińskiej z epoki wielkich odkryć geograficznych i konkwistadorskich podbojów. Ochrona tego skarbu była absolutnym obowiązkiem władz republikańskich, ale dziwić, jeśli nie szokować, musi fakt, że spośród wielu możliwości za najbardziej bezpieczną uznano przeniesienie rezerw do odległej o kilka tysięcy kilometrów Moskwy.
Cytat za: Bartosz Kaczorowski, Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej, Łódź–Kraków 2016, s. 20.
Tekst B
Co w takim razie zostało zapewnione Republice za tak wysoką cenę? Uczciwie trzeba przyznać, że sprzęt wysłany na Półwysep Iberyjski był dość dobrej jakości, a z pewnością górował nad zapewnionym frankistom przez Niemcy i Włochy. Na hiszpańskim niebie Polikarpovy I‑15 i I‑16 w pierwszym etapie wojny zapewniły przewagę republikańskiemu lotnictwu, przynajmniej do pojawienia się niemieckich ME‑109 w 1937 r. Na ziemi przybyłe w 1936 r. czołgi T‑26 nie miały sobie równych w starciu z niemieckimi i włoskimi tankietkami, a BT‑5 wysyłany od 1937 r. był bez wątpienia jedną z najbardziej udanych sowieckich produkcji. Łącznie przez cały czas trwania wojny Związek Sowiecki wysłał na Półwysep 331 czołgów oraz 634 samoloty. Ta ostatnia liczba powinna zostać dodatkowo powiększona o około 300 maszyn produkowanych w Katalonii i Alicante przez sowieckie warsztaty i przy asyście sowieckiego personelu. Z jakością pozostałego sprzętu było już różnie, zwłaszcza że Sowieci skrupulatnie wykorzystali okazję, by pozbyć się zalegających w magazynach egzemplarzy artylerii, karabinów maszynowych i strzelb pamiętających pierwszą wojnę światową i tym samym dość ograniczonej przydatności. Summa summarum dostawy z ZSRR nie odbiegały jednak jakością od tych, jakie strona frankistowska uzyskała od Niemiec czy Włoch.
Cytat za: Bartosz Kaczorowski, Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej, Łódź–Kraków 2016, s. 23.
Słownik
zwolennicy karlizmu (hiszp. carlismo) – bardzo konserwatywnego nurtu politycznego istniejącego w Hiszpanii od lat 30. XIX w., nazwa pochodzi od zwolenników Don Carlosa (Karola Burbońskiego), następcy tronu Hiszpanii odsuniętego od sukcesji przez Ferdynanda VII; tradycjonalistyczne i prokatolickie poglądy były popularne szczególnie wśród chłopów, duchowieństwa i części szlachty
(z gr. anarchia – bezrząd, brak władzy) termin odnoszący się do różnych doktryn politycznych i ruchów społecznych połączonych niechęcią do scentralizowanej władzy, w tym państwa i jego instytucji
(gr. autonomia – samorząd, od autos – sam + nomos – prawo) prawo jakiejś zbiorowości do samodzielnego rozstrzygania swoich spraw wewnętrznych; samodzielność i niezależność w decydowaniu o sobie
(z łac. recessio – cofanie się, recedere – ustępować, cofać się) zjawisko w ekonomii polegające na znacznym zahamowaniu rozwoju gospodarczego, którego skutkiem jest spadek produktu krajowego brutto
(hiszp., komisja, rada, zgromadzenie) system sprawowania władzy państwowej, w którym zawodowi wojskowi łączą funkcje dowódcze z najważniejszymi funkcjami w aparacie państwowym
(hiszp. Cortes, l.mn. od corte – dwór, z łac. cohors, D. cohortis – pole ogrodzone, część obozu wojskowego, kohorta) zgromadzenie stanowe istniejące w okresie średniowiecza w państwach na terenie Półwyspu Iberyjskiego; od XIX w. nazwa parlamentu hiszpańskiego
(z łac. saecularis – świecki) zeświecczenie; może dotyczyć majątku i prerogatyw instytucji religijnych (np. Kościoła) lub życia społecznego i kulturowego
powstały w latach 20. i 30. XX w. odłam ruchu komunistycznego bazujący na poglądach Lwa Trockiego; głosił ideę permanentnej rewolucji i jej eksportu na cały świat, a także możliwości swobody dyskusji i tworzenia frakcji w ramach partii komunistycznej
(hiszp. Falange Española) założona w 1933 r. przez José Antonio Primo de Riverę partia polityczna o nacjonalistycznym i syndykalistycznym programie, wroga republice, inspirowana ideologią oraz sposobem organizacji typowym dla włoskiego faszyzmu i niemieckiego nazizmu
wojskowe formacje ochotników zagranicznych walczące podczas wojny domowej w Hiszpanii 1936–1939 w armii republiki
konflikt zbrojny, w którym stronami są obywatele jednego państwa, członkowie plemienia lub grupy etnicznej