Pradzieje ludzkości

Dziś człowiek zamieszkuje wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Aby odnaleźć jego ojczyznę i ślady najstarszych przodków, należy udać się do Afryki. Tam ok. 2–2,5 mln lat temu pojawiły się pierwsze istoty człowiekowate (hominidy), z których ukształtowały się kolejne gatunki człowieka.

Hominidy

Główną cechą istot człowiekowatych jest dwunożny chód oraz duża przestrzeń mózgowa w czaszce. Pierwsze takie istoty ukształtowały się ponad 6 mln lat temu i początkowo żyły tylko w lasach. Zmiany klimatyczne i potrzeba poszukiwania pożywienia na otwartych przestrzeniach sprawiły, że część z nich przeniosła się na sawannę i stopniowo przekształcała się w człowieka. Życie na sawannie wymuszało wyprostowaną postawę. Hominidy musiały wypatrzyć jedzenie i dotrzeć do niego. To aktywizowało pracę mózgu i jego rozwój. Dzielenie pożywienia i wykonywanie innych czynności niezwiązanych z przemieszczaniem się sprawiały, że ręce i palce były coraz sprawniejsze.

R1K9CR96NPTSX

Ilustracja przedstawia pięć szkieletów. Cztery szkielety różnych gatunków małp: gibona, szympansa, goryla i orangutana oraz jeden szkielet człowieka. Szkielety różnią się wielkością, cechami anatomicznymi, długością kończyn, wielkością i kształtem czaszki, stopniem wyprostowanej pozycji.

Istoty człowiekowate, które pozostały w lasach, stały się przodkami małp człekokształtnych: szympansów, goryli i orangutanów. Ich wspólną cechą jest brak ogonów. O wspólnym pochodzeniu tych małp i człowieka świadczy budowa czaszki i kończyn, kształt zębów oraz skład krwi i chorowanie na te same choroby.

RUNV6T7RNL1LP

Ilustracja przedstawia cztery czaszki. Trzy z nich należą do małp: makaka, orangutana i szympansa. Jedna należy do człowieka. Różnią sie wielkością, budową oraz wagą. Czaszka makaka waży 100 gramów, orangutana i szympansa 400 gramów, a człowieka 1350 gramów.

Od małpy do człowieka

Poruszanie się w wyprostowanej postawie na dwóch nogach było pierwszym krokiem na drodze od małpy do człowieka. Drugim stało się wytwarzanie narzędzi. Kolejnym było organizowanie się w grupy społeczne, których członkowie dzielili się obowiązkami i wspierali nawzajem. Ostatni etap nastąpił wraz z pojawieniem się języka i sztuki.

R1SHLBT5LCTBM

Mapa pokazuje w jaki sposób rozprzestrzeniał się gatunek ludzki na świecie. Wczesne hominidy rozwinęły się na terenie dzisiejszej Europy środkowej i zachodniej oraz południowej a także części Azji. Neandertalczyk żył w północnej i środkowej Afryce oraz w południowo‑wschodniej Azji i Oceanii. Homo sapiens pojawił się we wschodniej i południowo‑wschodniej Afryce i stamtąd rozpoczął wędrówkę na północ, docierając do Afryki Północnej, potem do Europy Południowej i Środkowej, a potem w stronę Azji i Australii i Nowej Zelandii oraz na kontynent Ameryki Północnej i Południowej. Haomo sapiens rozprzestrzenił się na wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy.

Ewolucja człowieka – proces stopniowego rozwijania się formy prostszej do bardziej doskonałej – wyraźnie różniła się od przeobrażeń innych gatunków, z którymi miał wspólnych przodków. Tylko człowiek stale dążył do poprawy warunków i ułatwienia sobie życia. Posługiwał się wyobraźnią i pomysłowością. Wyciągał wnioski z niepowodzeń. Dzięki temu, choć słabszy fizycznie od wielu innych istot żyjących na Ziemi, był w stanie przeżyć i z czasem objąć dominację nad planetą.

Zapoznaj się z informacjami dotyczącymi poszczególnych gatunków hominidów.

R1HSHDXL6OO2B

Zdjęcie przedstawia eksponat muzealny, którym jest człekokształtna małpa, stojąca w pozycji wyprostowanej na dwóch nogach. Jest to samica z dwiema piersiami z wyraźnie zarysowanymi sutkami. Całe ciało pokryte ma sierścią.

R1PS4RV5RGB1E

Ilustracja przedstawia eksponat muzealny, którym jest popiersie człekokształtnej małpy. Ciało pokryte jest sierścią, włosy są także na głowie, Twarz płaska, nozdrza duże, bez wyraźnie wykształconej kości nosa. Oczy małe, głęboko osadzone, czoło niskie. Usta wąskie.

R2R6BV7GPFGEC

Zdjęcie przedstawia eksponat muzealny, którym jest popiersie homo erectus. Włosy widoczne tylko na głowie i na plecach. Twarz, szyja i klatka piersiowa bez zarostu. Czoło wąskie, niskie, oczy średniej wielkości głęboko osadzone. Uczy przylegające. Nozdrza duże, wykształcona kość nosowa. Usta wąskie.

R1T22PEZQOVV1

Ilustracja przedstawia neandertalczyka. Wyprostowany, długowłosy człowiek o budowie ciała bardzo podobnej do budowy ciała człowieka współczesnego, lecz o charakterystycznej twarzy z głębokimi oczodołami.

Jak żyli pierwsi ludzie?

Praludzie żyli w gromadach na tyle licznych, aby ich członkowie mogli razem bronić się przed drapieżnikami i zdobywać pożywienie. Takie grupy nie mogły być jednak zbyt duże, żeby za szybko nie wyczerpać żywności znajdującej się w najbliższym otoczeniu. Mimo to nasi przodkowie musieli i tak regularnie przemieszczać się w poszukiwaniu zwierzyny i miejsc, w których sezonowo dojrzewały rośliny. Ponieważ często wędrowali, wystarczały im naturalne schronienia. Wykorzystywali jamy powstałe po upadku drzew, groty oraz jaskinie. Kiedy robiło się zimno, wznosili proste schronienia z gałęzi, kijów, kości, skór i liści.

ROZ8RF8MBR61R

Ilustracja przedstawia scenę polowania pierwszych ludzi. Ubrani w skóry ludzie z oszczepami w rękach otaczają owłosionego mamuta. Mężczyzna z tyłu nosi płonący kawałek drewna. Trzech polujących otacza mamuta, unosząc do góry ostrza włóczni. Mamut unosi do góry trąbę. Wszyscy mężczyźni noszą zwierzęce skóry, przepasane lub na ramionach.

Pierwsi ludzie powoli poznawali reguły rządzące światem zwierząt i roślin. Zdobywali wiedzę poprzez obserwację oraz metodą prób i błędów. Z czasem uczyli się, w jaki sposób i na które zwierzęta polować, a także jakie rośliny zbierać. Wspólne konstruowanie pułapek na zwierzynę czy konieczność przekazywania łowieckich doświadczeń doprowadziły do wykształcenia lepszej komunikacji i współpracy. Mężczyźni zajmowali się polowaniem, kobiety zaś zbierały rośliny i opiekowały się dziećmi.

Ciekawostka

Najstarszym świadectwem rozwiniętych form organizacji społeczności ludzkich są monumentalne budowle, które z języka greckiego nazywamy megalitami, czyli 'wielkimi kamieniami'. Miały one postać pojedynczych, wysoko wzniesionych głazów (tzw. menhirów) albo głazów wkopanych pionowo w ziemię i przykrytych płaskimi blokami (tzw. dolmenów). Prawdopodobnie pierwotnie były one przykryte ziemią, którą wypłukały deszcze i rozniosły wiatry. Nie wiadomo do końca, jakie było przeznaczenie megalitów. W niektórych przypadkach ich ułożenie zdaje się wskazywać, że były związane z obserwacjami astronomicznymi. Być może były miejscem pochówków (podobnie jak wielkie kopce, czyli kurhany), sprawowania kultu i rytuałów religijnych, a także miejscem zebrań danej społeczności.

R1T6E5HSVQOER

Zdjęcie, przedstawiające ustawione w okrąg kamienie megalityczne - pionowo, jak i poprzecznie ułożone na dwóch pionowo stojących kamieniach, ukazane na tle nieba ze światłem zachodzącego słońca. Zdjęcie współczesne.

Do takich obiektów zalicza się budowle megalityczne, znajdujące się w Stonehenge [czyt.: stołnhendż] w południowej Anglii. Sama konstrukcja, jak i jej przeznaczenie po dziś dzień rozpalają umysły badaczy. Jedna z teorii głosi, iż było to obserwatorium astronomiczne, pozwalające starożytnym m.in. na badanie procesu zaćmienia Słońca. Wniosek ten został wysunięty na podstawie analizy komputerowej, prowadzonej w 2. połowie XX wieku przez astronomów. Inna hipoteza mówi o Stonehenge jako świątyni i miejscu praktyk medycznych.

Warsztat pracy

Wielkim przełomem w historii gatunku ludzkiego było opanowanie umiejętności wytwarzania i doskonalenia narzędzi. Prawdziwą rewolucją technologiczną było na przykład użycie zwykłego kija do wygrzebywania jadalnych korzeni z ziemi. Pierwsi ludzie potrafili wykorzystać najmniejszy fragment zdobyczy. Z poroża jelenia robili proste toporki czy kilofy. Kolejnym krokiem była obróbka kamieni, które kształtowano za pomocą innych, twardszych. Tak powstały ostre jak noże odłupki, a potem dopasowane do dłoni tzw. pięściaki z krzemieni czy kwarcu. Z czasem zaczęto wytwarzać coraz bardziej skomplikowane kamienne narzędzia: topory, młoty, noże i groty. Służyły one do zabijania i oprawiania zwierząt, zbierania roślin, wykopywania korzeni, budowy szałasów i czyszczenia skór.

Ciekawostka

Człowiek pierwotny pozostawił świadectwa tworzonej przez siebie sztuki. Tak zwane malarstwo jaskiniowe podziwiamy do dziś m.in. w jaskiniach: Lascaux [czyt.: lasko] w południowo‑zachodniej Francji i Altamirze w północnej Hiszpanii. Szacuje się, że pierwsze rysunki naskalne powstały kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt tysięcy lat temu, a same jaskinie były zamieszkiwane przez dawnych ludzi po kilkaset lat.

RPZAMA5364GSG

Mapa konturowa Europy z zaznaczeniem lokalizacji jaskiń Lascaux i Altamiry. Lascaux znajduje się na terenie współczesnej Francji, zaś Altamira - Hiszpanii.

Prehistoryczne malowidła przedstawiały zazwyczaj wielkie zwierzęta: bizony, antylopy, konie oraz wymarłe już tury i mamuty. W jaskiniach znajdują się także schematyczne rysunki postaci ludzkich. Malarstwo jaskiniowe jest dla naukowców olbrzymim źródłem informacji o życiu dawnych ludzi. Traktowane jest jako dowód
na  rozumienie ówczesnej natury, a także jako forma komunikacji międzyludzkiej. Przykładowo badacze zauważyli, że niektóre wizerunki mężczyzn są pozbawione zarostu. Wysunięto wniosek, że nasi przodkowie umieli się już golić. Mogli używać
do tego zaostrzonych muszli.

RRCVND3CD3RRD

Rysunki zwierząt na ścianie w jaskini. Z lewej i prawej strony ukazane są dwa stworzenia przypominające swoim wyglądem byki, namalowane brunatną farbą. W centrum ilustracji, namalowane czerwono‑ceglaną farbą wizerunki jeleni z rogami, ukazane w biegu. Powyżej nich, namalowany brunatnym kolorem, koń z gęstą grzywą, ukazany z profilu bez dolnych kończyn. Zdjęcie wykonane w jaskini, oświetlone sztucznym światłem.

R18D4PQDB5L2Q

Rysunek na ścianie w jaskini przedstawiający bizona namalowany czerwoną farbą. Zwierzę narysowano w sposób schematyczny z profilu. Zaznaczono na nim oko, rogi, nos i włosie na grzbiecie zwierzęcia. Stoi na czterech nogach. Tło dookoła rysunku zwierzęcia koloru jasnożółtego. Przy lewej górnej krawędzi widoczny fragment innego zwierzęcia, w kolorze bladobrązowym.

Jak człowiek rozpalił ogień?

Od około miliona do pół miliona lat temu człowiek zaczął posługiwać się ogniem, a z czasem nauczył się go rozniecać. Robił to przez pocieranie o siebie kawałków drewna albo przez uderzanie krzemieniem o skałę zawierającą minerały żelaza.
W ten sposób krzesał iskry, którymi można było podpalić suchą trawę albo mech. Ogień zapewnił ludziom ciepło i światło. Dzięki niemu mogli odpędzać drapieżniki i przygotowywać pokarm. Gotowane, smażone i pieczone jedzenie (nie tylko mięso, ale też dziko rosnące zboża) było smaczniejsze, bardziej miękkie i łatwostrawne, a na dodatek dłużej zachowywało wartości odżywcze.

R1TND64D9DK82

Instrukcja z ilustracjami pokazującymi jak można rozpalać ogień za pomocą kawałków drewna i patyków. 1. Drewniany trzonek owijano linką przymocowaną do łuku i napinano ją. 2. Poruszano łukiem tak, że linka tarła o trzonek i wprawiała go w obroty. 3. Tarcie wyzwalało iskry, które podpalały suche liście. 4. By podtrzymać ogień i rozpalić ognisko dokładano do liści suche drzewa.

Rewolucja neolityczna

Człowiek przez miliony lat wiódł koczowniczy tryb życia. Przemieszczał się na tereny bogatsze w żywność albo o bardziej sprzyjającym klimacie. Dopiero ok. 10 tys. lat p.n.e. ludzie zaczęli się osiedlać na dłużej w jednym miejscu. Uczyli się hodować zwierzęta oraz uprawiać zboże. Łowiectwo i zbieractwo przestawały być głównym sposobem zdobywania pożywienia. Proces przechodzenia z koczowniczego na osiadły tryb życia trwał ok. 6 tys. lat, do ok. 4000 r. p.n.e. i najszybciej zakończył się na terenie Żyznego Półksiężyca. Został nazwany rewolucją neolityczną ze względu na znaczenie i okres, w którym przebiegał.

R17SPVSRA6SD6

Rysunek przedstawia fragment mapy, na której zaznaczono kolorem obszar w kształcie półksiężyca odwróconego wgłębieniem w dół. Na zaznaczonym terenie widać dorzecze wielkiej rzeki, jej ujście do morza oraz rozliczne dopływy. Jest to obszar Żyznego Półksiężyca – pas ziem ciągnący się od Egiptu poprzez Palestynę i Syrię po Mezopotamię.

Poniższa tabele przedstawia przybliżony czas udomowienia (lata p.n.e.) gatunków zwierząt:

Epoki prehistoryczne

Od pojawienia się człowieka do powstania pierwszych cywilizacji upłynęło ponad 2 mln lat. Ten najdłuższy okres w dziejach ludzkości dzieli się na epoki, których nazwy pochodzą od głównego materiału produkcyjnego, z którego wytwarzano np. narzędzia.

Zapoznaj się z informacjami dotyczącymi poszczególnych epok prehistorycznych.

R11S7KT1C4OCV

Zdjęcie przedstawia kamień, którego kawałki odprysnęły, tworząc z jednej ostrą krawędź.

RD3S49J438RT9

Zdjęcie przedstawia jajowaty kamień. Jest w kolorze pomarańczowym, ma gładką powierzchnię, od której odbija się światło.

R11F219MFQU49

Zdjęcie przedstawia eksponat muzealny, którym jest złoty przedmiot w kształcie stożka, ale o niewielkiej różnicy średnicy na całej swojej długości. Przedmiot jest zdobiony geometrycznym ornamentem.

R19EHEAKX6848

Zdjęcie przedstawia eksponat muzealny w postaci naczynia w kształcie czworonożnego zwierzęcia na którego grzbiecie siedzi jaszczurka z zawiniętym ogonem.

Wysłuchaj audiobooka

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 4

Przyporządkuj informacje do poszczególnych gatunków hominidów.

R1JOMTZQ7429J

Ilustracja przedstawia chronologie rozwoju człowieka od małpy aż do człowieka współczesnego. Widzimy zmiany jakim podlegała anatomia ciała, wielkość i długość kończyn, owłosienia ciała oraz stopień wyprostowania.

R1N2EU6FVJ86K

Australopitek Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Homo habilis Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Homo erectus Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Neandertalczyk Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Homo sapiens Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia.

Australopitek Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Homo habilis Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Homo erectus Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Neandertalczyk Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia. Homo sapiens Możliwe odpowiedzi: 1. Potrafił dostosować się do życia w różnych warunkach i nauczył się mówić., 2. Wynalazł oszczep i mógł polować na duże zwierzęta, a ok. 1 mln lat temu nauczył się posługiwać ogniem., 3. Polował na duże zwierzęta i jadł dużo mięsa. Mieszkał w jaskiniach, ubierał się w skóry., 4. Stopniowo gromadził się w coraz większe grupy., 5. Żył w Afryce i potrafił obłupywać kamienie, robiąc z nich wygodniejsze w użyciu narzędzia., 6. Umiał budować szałasy i żył w obozowiskach., 7. Był najstarszym hominidem, który poruszał się w pozycji wyprostowanej i żył w grupach, wykorzystywał kamienie jako narzędzia.

Słownik