Pradzieje i historia starożytnego Wschodu
Cywilizacje starożytnego Bliskiego Wschodu - Sumerowie i Babilończycy
Skutki rewolucji neolitycznej, która miała miejsce w okresie 10 000 – 4000 lat p.n.e., kształtują cywilizację do dziś. Życie ludzi całkowicie zmieniło się, gdy zaczęli uprawiać rolę, udomowili zwierzęta i osiedlili się w pobliżu pól i pastwisk. W gorącej i suchej Mezopotamii deszcz był rzadkością, a same wylewy rzek nie wystarczały do nawodnienia wszystkich pól. Uprawa wymagała zbudowania systemu kanałów. Dzięki nim powstały wyspecjalizowane zawody oraz wymiana gospodarcza, co stosunkowo szybko doprowadziło do tworzenia się miast. Właśnie miasta stały się kołami zamachowymi pierwszych cywilizacji.
Opiszesz rozwój pisma wymyślonego przez Sumerów.
Scharakteryzujesz elementy dziedzictwa sumeryjskiego w naszej codzienności i przełomowe wynalazki, które im zawdzięczamy.
Ocenisz, jak zorganizowana była władza w Mezopotamii.
Państwa‑miasta
Około 10 tys. lat p.n.e. rozpoczęła się rewolucja neolityczna, czyli przejście od koczowniczego trybu życia do osiadłego. Ludzie zaczęli uprawiać rośliny i hodować zwierzęta, głównie w żyznych dolinach wielkich rzek. Na Bliskim Wschodzie uprawiano pszenicę i jęczmień, w Chinach ryż i proso, a udomowiono m.in. owce, kozy i krowy. Rozwój rolnictwa umożliwił wzrost liczby ludności i rozwój rzemiosła. W dolinach Eufratu i Tygrysu, Nilu, Indusu oraz Huang He i Jangcy powstały pierwsze osady, miasta i cywilizacje.
Mapa Mezopotamii. Na mapie zaznaczone są:
Rzeki Mezopotamii:
Tygrys,
Eufrat.
Tereny uprawne były wzdłuż rzek.
Miasta na terenie Mezopotamii:
Babilon,
Uruk,
Lagasz,
Ur.
Kontynent na którym leżała Mezopotamia: Azja.
Sumerowie przybyli do Mezopotamii jako koczownicy, ale z czasem zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Nie stworzyli jednak jednolitego państwa, które obejmowałoby większą część Mezopotamii. Ich życie toczyło się we wspólnotach, nazywanych miastami‑państwami. Ukształtowały się one w IV tysiącleciu p.n.e. w południowej Mezopotamii. Było ich kilkanaście (archeologowie odkryli pozostałości 18), spośród których jednym z najlepiej zbadanych przez archeologów jest Uruk.
Niemal cała ludność takich miast‑państw zamieszkiwała kilkunastotysięczną miejscowość. Kontrolowała ona okoliczne wsie i tereny uprawne z siecią irygacyjną.
Od innych ośrodków politycznych dzieliły je pustynie albo bagna. Miasto zwykle było otoczone murami; najważniejszy budynek stanowił zikkurat położony w centrum. Służył on nie tylko jako ośrodek kultu, ale także jako spichlerz i skarbiec. Przypuszcza się, że początkowo takimi wspólnotami kierowali kapłani, nadzorujący również przebieg prac irygacyjnych (było to wielkie przedsięwzięcie logistyczno‑budowlane, które musiało, jak wierzono, uzyskać przychylność bogów). Z czasem, w następstwie prowadzonych wojen, które wymagały podporządkowania naczelnemu wodzowi, władzę przejmowały jednostki. Królowie dążyli do ugruntowania władzy w obrębie jednego rodu lub dynastii. Ludność, która podlegała władcom, była zróżnicowana, większość stanowili wolni mieszkańcy (na szczycie z elitami pałacową i świątynną), przy czym wielu z nich zajmowało się zajęciami pozarolniczymi (kupiectwo, rzemiosło). Ludność zależna i niewolnicy pracowała w majątkach właścicieli ziemskich.
Pismo
Jednym z najbardziej przełomowych wynalazków Sumerów było pismo. Znaki zapisywano przy użyciu trzciny na miękkich glinianych tabliczkach. Po zapisaniu tabliczki były wypalane w piecach albo suszone na słońcu. Setki tysięcy takich glinianych tabliczek i ich kawałków zachowało się do naszych czasów.
Jak wynika z fragmentu poematu epickiego Enmerkar i pan Aratty (XXI w. p.n.e.), wynalazek pisma przypisywano legendarnemu Enmerkarowi, drugiemu królowi Uruku, możliwe więc, że to w tym mieście użyto go po raz pierwszy w historii.
Powyżej przedstawiono fragment jednego z najcenniejszych zabytków sztuki sumeryjskiej - Sztandaru z Ur. Nazwa, błędnie wprowadzona przez badaczy, sugerowała wykorzystanie obiektu jako proporca bojowego. Tak naprawdę
Sztandar z Ur jest drewnianą płytą, prezentującą malowidła sceny wojenne i życia politycznego cywilizacji Sumerów. W jednej z bocznych ścian zabytku znajduje się niewielka skrytka. Na tej podstawie część naukowców wysunęła przypuszczenie, iż naprawdę obiekt służył za ruchomy skarbiec, w którym znajdowały się fundusze na prowadzenie wojny. Po dziś dzień prawdziwe przeznaczenie Sztandaru z Ur pozostaje zagadką. Niemniej można je traktować także jako źródło historyczne, prezentujące życie codzienne Sumerów.
Enmerkar i pan ArattyPosłaniec miał język ciężki, nie był w stanie powtórzyć przesłania. Ponieważ posłaniec miał język ciężki i nie był w stanie powtórzyć przesłania, pan Kullab [Uruk] ugniótł glinę i odcisnął w niej słowa niczym na tabliczce. Wcześniej nikt nie odcisnął słów na glinie. Kiedy słońce rozbłysło, okazało się oczywiste: słowa, które pan Kullab [Uruk] odcisnął na tabliczce, stały się widoczne.
Źródło: Enmerkar i pan Aratty, [w:] Maria Luisa Uberti, Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu, tłum. A. Mrozek, Warszawa 2010, s. 43.
Czytamy, że Enmerkar wynalazł pismo, ponieważ mowa nie była doskonałym przekaźnikiem informacji. Najstarsze tabliczki wskazują, że początkowo pismo było używane do celów administracyjnych: dzięki niemu zapisywano ilość zwierząt w stadach, bogactw i innych dóbr w magazynach. Dopiero z czasem zaczęło być używane do wyrażania bardziej abstrakcyjnych pojęć i tworzenia dzieł literackich. Umożliwiła to ewolucja pisma, która wyglądała w skrócie następująco: najpierw zapisywano proste znaki, tzw. piktogramy, na określenie jakiegoś dobra, np. rysowano kozę; później te znaki zyskiwały szersze znaczenie, np. narysowana noga nie oznaczała tylko kończyny, ale także to, co można było nią robić, a więc takie słowa jak „biec”, „kopać”, „stać”. W końcu znaki zostały przypisane do dźwięków mowy, lecz nie głosek (jak w naszym piśmie), ale sylab. W ostatniej fazie rozwoju pisma znaki odpowiadające dźwiękom mowy były łączone w słowa, a piktogramy zostały zamienione na kreski albo kliny. To właśnie od kresek dzieło Sumerów zyskało słynną nazwę pisma klinowego. Składało się na nie kilkaset znaków. Opanowanie sztuki pisania wymagało wielu lat praktyki. Na jednej z tabliczek z III tysiąclecia p.n.e. znajdujemy zdanie: Wśród rzemieślników całego rodu ludzkiego nie masz zawodu równie trudnego jak sztuka pisania
.
Inne przełomowe wynalazki
Babilończycy: kompletny kodeks
Babilon przez pierwszy wiek istnienia (za datę powstania miasta przyjmuje się 1894 r. p.n.e.) był miastem‑państwem w środowej Mezopotamii. Wszystko zmieniły rządy Hammurabiego w latach 1795–1750 p.n.e. Władca ten stworzył scentralizowaną biurokrację i wprowadził podatki. Podbił całą południową Mezopotamię i dał jej stabilność i nową nazwę: Babilonia. Za czasów Hammurabiego ostatecznie wyszedł z użycia język sumeryjski, a Sumeryjczycy połączyli się z semickimi ludami Mezopotamii.
Ilustracja interaktywna
Ilustracja przedstawia miasto zbudowane z kamienia. U dołu ilustracji znajduje się wysoki mur, a w jego centralnej części znajduje się czarna, wysoka brama. Na niej znajduje się punkt 1, który po naciśnięciu, rozwija tekst:
Brama Isztar. Północna brama miasta poświęcona była bogini Isztar. Zdobiły ją glazurowane cegły oraz rzeźbiarskie wyobrażenia licznych zwierząt, głównie lwów.
Następnie, po prawej stronie ilustracji, za murem, znajduje się niska zabudowa, a na niej punkt 3, który po naciśnięciu, rozwija tekst:
Pałac królewski. W jego skład wchodziły liczby pomniejsze pałace, świątynie i rezydencje.
Za niską zabudową znajduje się pas zieleni, na którym znajduje się punkt 7. Po jego naciśnięciu, rozwija się tekst:
Wiszące ogrody Semiramidy. Według legendy ogrody zostały założone w VI wieku p.n.e. na polecenie Nabuchodonozora II, który podarował je swojej żonie. Zaliczano je do siedmiu cudów starożytnego świata. W II wieku p.n.e.
Pas zieleni ciągnie się dalej, w głąb ilustracji i otacza z każdej strony wysoki, kilkupiętrowy budynek, który góruje nad innymi zabudowaniami. Na nim znajduje się punkt 2, który po naciśnięciu rozwija tekst:
Ziggurat Etemenaki. Ziggurat poświęcony bogowi Mardukowi miał siedem poziomów. Zdaniem niektórych badaczy był on inspiracją dla biblijnej opowieści o Wieży Babel.
Dalej, za zigguratem oraz pasem zieleni, widoczne są niskie zabudowania, a dalej jasny mur obronny. Za nim znajduje się rzeka, a po jej obu stronach rosną zielone palmy. Na rzece znajduje się punkt 6. Po jego naciśnięciu, rozwija się tekst:
Rzeka Eufrat. Dzieliła miasto na dwie części. Jego wewnętrzne mury biegły wzdłuż obu brzegów rzeki.
Z lewym dolnym rogu ilustracji znajduje się niska zabudowa, która oddzielona jest od budynków pałacowych i zigguratu wysokim, jasnym murem. Na nim znajduje się punkt 4, a po jego naciśnięciu, rozwija się tekst:
Ulice. Ulice były proste, równoległe i poprzecznie ułożone względem rzeki.
Dalej, na budynkach mieszkalnych, znajduje się punkt 5, który po naciśnięciu, rozwija tekst:
Droga procesyjna. Była główną ulicą Babilonu. Prowadziła od Bramy Isztar do świątyni boga Marduka.
Jednym z najbardziej doniosłych dokonań I dynastii babilońskiej było spisanie, ok. 1754 r. p.n.e., zbioru praw, zwanego kodeksem Hammurabiego. Opierał się on na jeszcze dawniejszych, również spisanych, kodeksach ludów Akadu, Sumeru i Asyrii. Babiloński zbiór praw podobny był do kodeksu sumeryjskiego króla Ur‑Nammu z miasta Ur, spisanego między 2100 a 2050 r. p.n.e. Kodeks Hammurabiego jest jednym z najstarszych na świecie odczytanych współcześnie pism znacznej długości. Został zapisany na ogromnych kamiennych stelach (tablicach) i glinianych tabliczkach.
Składał się z 282 praw łączących zasadę talionu z konsekwencjami różnego statusu społecznego poddanych Hammurabiego. Skutkowało to różnorodnymi karami za te same czyny. Jeżeli obywatel złamał rękę innemu obywatelowi, jemu również łamano rękę. Jednak za złamanie ręki niewolnikowi miał tylko zapłacić grzywnę. Kodeks Hammurabiego zakładał domniemanie niewinności i możliwość przedstawiania dowodów.
Imperium babilońskie założone przez Hammurabiego przetrwało 260 lat. W 1531 r. p.n.e. dostało się pod panowanie najeźdźców. W latach 626–539 p.n.e. Babilon znów odzyskał kontrolę nad regionem. W imperium nowobabilońskim czołową rolę odgrywali Chaldejczycy, lud pochodzenia semickiego. Najwybitniejszym władcą Babilonu był Nabuchodonozor II (604–562 p.n.e.). Nowe imperium zostało podbite w 539 r. p.n.e. przez Persów.
Zapoznaj się z filmem dotyczącym osiągnieć cywilizacji Mezopotamii
Film dostępny pod adresem /preview/resource/REZXFCMU5RUAT
Film nawiązujący do cywilizacji Sumerów.
Jaka była przyczyna narodzin nowych rozwiązań technicznych? Odpowiedź uzasadnij.
Gdzie odkryto pierwsze toalety? Co było w tym odkryciu niezwykłego?
Trenuj i ćwicz
Nazwę 'Mezopotamia' tłumaczy się na język polski jako 'Międzyrzecze'. Wyjaśnij, dlaczego tak nazwano tę krainę.
Napisz i wyjaśnij, na czym polegał system irygacji.
Przeanalizuj współczesną ilustrację, która przedstawia rekonstrukcję starożytnego miasta, a następnie uzupełnij luki w tekście.
W Babilonie. Mezopotamia za czasów Nabuchodonozora IIW Mezopotamii deszcze padają rzadko. W lecie tam, gdzie nie ma wody, a temperatury są bardzo wysokie, słońce wysusza ziemię, zmieniając ją w pył. Kiedy wody jest pod dostatkiem, ziemia ta jest niezwykle urodzajna. […] Tygrys i Eufrat […] są rwącymi górskimi potokami i w czasie wiosennych roztopów ich wody spływają na równinę, unosząc ze sobą wszystko i powodując powodzie. […] Mezopotamczycy […] budują więc sieć kanałów wzdłuż koryta rzek i w czasie roztopów odprowadzają do nich nadmiar wody, zapobiegając powodzi. Te równoległe kanały łączą się między sobą i rozprowadzają wodę wprost na pola. Wzdłuż kanałów buduje się cały system śluz, które umożliwiają kontrolę przepływu wody i zapobiegają przerwaniu wałów lub zatkaniu kanałów. […] Gęsta sieć kanałów umożliwia wzrost powierzchni pól uprawnych oraz transport i komunikację między miastami.
Źródło: Jean-Marie Ruffieux, W Babilonie. Mezopotamia za czasów Nabuchodonozora II, tłum. Paweł Latko, Wrocław 1991.
Słownik
(łac. civitas) poziom rozwoju, jaki osiągnęło społeczeństwo żyjące na danym terenie w danej epoce; jego osiągnięcia techniczne i kulturowe
najwyższy bóg panteonu sumeryjskiego, panujący nad ziemią, powietrzem i wiatrami; twórca człowieka
bogini wojny i miłości; Sumerowie nazywali ją Inanna
znak pisma obrazkowego
system nawadniania pól; w Mezopotamii polegał na budowie kanałów doprowadzających wodę na obszary uprawne; rozbudowa kanałów, która wymagała wielkiego nakładu pracy (organizowała ją świątynia i pałac), prowadziła do uzyskania nadwyżek żywności; pozwoliły one na powstanie dużych skupisk ludzi (tj. miast), które było czym wykarmić, a także na podział pracy: żywności było na tyle dużo, że nie wszyscy musieli zajmować się rolnictwem, mogli więc skierować swoje wysiłki na rzemiosło, handel i inne zajęcia
monumentalna budowla sakralna charakterystyczna dla Mezopotamii