Cywilizacje starożytnego Bliskiego Wschodu - Egipt

Urodzajne tereny nad rzeką Nil były obiektem intensywnego osadnictwa już we wczesnym okresie neolitycznym, ok. VI tysiąclecia p.n.e. Z czasem zarówno na terenach Górnego, jak i Dolnego Egiptu zaczęły powstawać niewielkie państewka. Pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. cały kraj, mimo jego politycznego podziału, cechowały pewne wspólne elementy: istniały już zręby charakterystycznego dla późniejszej epoki kultu religijnego, ukształtowana władza królewska oraz pismo hieroglificzne. Stanowił więc cywilizacyjną całość, zanim został politycznie zjednoczony przez faraonów z I dynastii ok. 3000 r. p.n.e. Późniejsi Egipcjanie mieli świadomość wiekowości swego państwa. W III w. p.n.e. kapłan Manethon zaproponował podział dziejów Egiptu przed podbojami Aleksandra Macedońskiego na trzydzieści dynastii. Nowożytna nauka przyjęła to założenie, grupując przy tym dynastie w ramach trzech wielkich okresów: Starego, Średniego i Nowego Państwa.

Od Starego do Nowego Państwa

Indeks dolny *daty pewne Indeks dolny koniec_{*daty pewne}
Indeks dolny Na podstawie: F. Taterka, Starożytny Egipt - tablice chronologiczne, w: Manethon z Sebennytos, Dzieje Egiptu, tłum. i oprac.  F. Taterka, Poznań 2017 (ze zmianami). I Indeks dolny koniec_{Na podstawie: F. Taterka, Starożytny Egipt - tablice chronologiczne, w: Manethon z Sebennytos, Dzieje Egiptu, tłum. i oprac.  F. Taterka, Poznań 2017 (ze zmianami). I}Indeks dolny nny podział dziejów starożytnego Egiptu np. A. Ziółkowski, Starożytność, PWN 2012, s. 114‑116. Indeks dolny koniec_{nny podział dziejów starożytnego Egiptu np. A. Ziółkowski, Starożytność, PWN 2012, s. 114‑116.}

Okres Starego Państwa

Okres Starego Państwa

W nieznanych bliżej okolicznościach królowie Górnego Egiptu przejęli władzę nad całym krajem. Dokonanie to najczęściej przypisuje się Narmerowi (ok. 3000 r. p.n.e.), aczkolwiek istnieją powody przypuszczać, że zjednoczenie miało miejsce nieco wcześniej. Stolicą połączonego państwa stało się miasto Memfis, leżące na styku dawnych królestw, tuż przed rozwidleniem się Nilu w jego delcie. Ten pierwszy etap istnienia państwa egipskiego nazywamy okresem wczesnodynastycznym (XXX—XXVII w. p.n.e.). Badacze wyodrębnili go z dziejów Egiptu ze względu na niewielką liczbę źródeł w porównaniu do czasów późniejszych.

W czasach Starego Państwa (XXVII–XXII w. p.n.e.) władcy Egiptu prowadzili wyprawy wojenne na tereny Synaju oraz utrzymywali kontakty handlowe z Palestyną. Szczyt potęgi Egipt przeżywał za panowania faraonów z IV dynastii: Snofru, Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa (XXVII–XXV w. p.n.e.). To właśnie z tego okresu pochodzą imponujące grobowce (piramidy) z terenów Gizy.

Stare Państwo upadło w XXII w. p.n.e. w wyniku najazdów plemion nubijskich, koczowników z otaczających Nil pustyń, oraz uniezależniania się lokalnych zarządców od władzy centralnej.

R1R7O1PF4LC9L

Na zdjęciu znajdują się dwie ciemne płaskorzeźby w kształcie waz. Na lewej ukazana została scena składania ofiary z człowieka, a na prawej mityczne stworzenia. Na obu płaskorzeźbach widoczne są liczne hieroglify.

Okres Średniego Państwa

Okres Średniego Państwa

Po ponad 100 latach zamętu politycznego Egipt został ponownie zjednoczony. Rozpoczął się stosunkowo krótki okres Średniego Państwa (XXI–XVIII w. p.n.e.). Architektem tego odrodzenia był faraon Mentuhotep II Nebhepetre, który na stolicę swego władztwa obrał położone daleko na południu miasto Teby. Czasy świetności Średniego Państwa przypadły na okres panowania władców z XII dynastii, kiedy to po raz kolejny przyłączono do Egiptu Nubię i rozpoczęto na szeroką skalę eksploatację tamtejszych złóż złota. Krótkie odrodzenie państwa faraonów przerwało kolejne osłabienie władzy centralnej, jak również osiedlanie się azjatyckiego ludu Hyksosów w delcie Nilu. Górny Egipt pozostał w miarę niezależny, jednak chwała Średniego Państwa minęła bezpowrotnie.

Okres Nowego Państwa

Okres Nowego Państwa

Egipt prawdziwie rozkwitł w czasach tzw. Nowego Państwa (XVI–XI w. p.n.e.). Władcom słynnej XVIII dynastii z Teb udało się zjednoczyć cały kraj, pokonać i zmusić do migracji wojowniczy lud Hyksosów, a także rozciągnąć swe panowanie na tereny Nubii oraz Syrii i Palestyny. Państwo faraonów stało się wówczas największym mocarstwem na Bliskim Wschodzie, z którego głosem liczono się we wszystkich ościennych krajach: w Mitanni, Babilonii oraz państwie Hetytów. Swe największe sukcesy Egipt odnosił za panowania Totmesa III (XV w. p.n.e.), który podporządkował sobie wszystkie państwa Lewantu i podbił Nubię aż do IV Katarakty. W tych walkach jego głównym przeciwnikiem było potężne wówczas państwo Mitanni położone na styku Azji Mniejszej, Syrii i Mezopotamii, które jednak uległo ekspansji wojowniczych Hetytów z północy ok. połowy XIV w. p.n.e. To właśnie z nimi walczył jeden z najsłynniejszych egipskich faraonów Ramzes II, który po wielkiej i nierozstrzygniętej bitwie pod Kadesz (1274 r. p.n.e.) podpisał z Hetytami traktat ustalający strefy wpływów obu mocarstw. Po wygaśnięciu XX dynastii (XI w. p.n.e.) skończył się okres Nowego Państwa, a znaczenie Egiptu mocno spadło. Brakowało jednego ośrodka władzy, o tron walczyli kolejni pretendenci, a poszczególne regiony po raz kolejny zaczęły zyskiwać znaczną niezależność. Doszło do tego, że w X w. p.n.e. kraj faraonów dostał się we władanie obcej – libijskiej – dynastii. 200 lat później władzę nad Egiptem zdobyli z kolei królowie nubijskiego państwa Kusz. W następnych wiekach kraj faraonów był obiektem ekspansji kolejno Asyrii, Persji i wreszcie Macedonii Aleksandra Wielkiego.

R1QL2UTUJ3MLJ

Mapa przedstawia Egipt w drugim i pierwszym tysiącleciu przed naszą erą. Do Ważniejszych miast w Egipcie oraz Lewancie należała Jerozolima, Aleksandria, Menfe zwane Memfis, Teby Diospolis. Ziemie uprawne znajdowały się wokół Nilu oraz jego ujścia, na oazach na zachód od Nilu orazw okolicach Gizy. Egipcjanie ruszyli na południe z ekspansją w celu podbicia Nubii. Piramidy znajdowały się w okolicach Gizy. Do nazw greckich należała: Aleksandria, Peluzjon, Dafne, Buto, Sais, Bubastis, Atribis, Heliopolis, Memfis, Herakleopolis, Karanis, Leukos Limen, Abydos, Koptos oraz Teby Diospolis. Do nazw starogreckich należała Syene, Behdet, Achet‑Aton, Menfe oraz Ezion‑Geber. Nazwy współczesne to Akaba, Jerozolima, Gaza, Asuan, Karnak lub Luksor, Fajum, Merimde, Giza, Rosetta, Sakkara, El Badari, Nakada, Abu Simbel, Faras oraz Semne. Stanowiska archeologiczne znajdują się w Faras, Semne, Abu Simbel, Edfu, Nakada, Abydos, Taza, El Badari, Oksyrynchos, Fajum, Karanis, Merimde, Rosetta, Atribis.

R7GS29DFC4XL6

Ilustracja przedstawia mapę Egiptu. Od północy, brzegu Morza Śródziemnego oznaczono Dynastię Hyksosów, która rozrastała się na południe kraju, pozbawiając wpływów dynastie Abydos i Tebów. Od południa te same dynastie traciły swoje terytoria na rzecz Królestwa Kusz. Mapa pokazuje, jak zmniejszyło się ich terytorium w trakcie drugiego okresu przejściowego.

RUNE78BO43HGF

Ilustracja przedstawia mapę Bliskiego Wschodu. Na południu oznaczono Egipt z najważniejszymi krainami nad morzem i wzdłuż rzeki Nil: Kanaan, Amurru, Memfis, Teby, Kusz i Punt. Na wschodzie basenu Morza Śródziemnego oznaczono tereny Mitanni z głównym miastem Waszuganni, Babilonia Kasytów z głównym miastem Babilon, Elam z głównym miastem Suza oraz Państwo starohetyckie z głównym miastem Hattusa.

Egipcjanie i ich państwo

RTMSJFR6NJKQM

Na zdjęciu znajduje się fragment ścianie ozdobionej licznymi hieroglifami oraz podobizną faraona Mentuhotepa drugiego. Ma on wysoką białą koronę, długą przystrzyżoną bródkę i jest ubrany w białą szatę. Na szyi ma liczne kolorowe naszyjniki.

Na czele państwa egipskiego stał król, którego za starożytnymi Grekami nazywamy faraonem. Był on władcą absolutnym, pełniącym władzę z woli bogów, a przy tym najwyższym kapłanem i naczelnym wodzem. W sprawowaniu rządów pomagał faraonowi rozbudowany aparat urzędniczy, któremu przewodził urzędnik określany jako czati lub wezyr. W jego gestii znajdowało się nie tylko kontrolowanie biurokracji centralnej, lecz także nadzór nad nomarchami, czyli wyższymi urzędnikami zarządzającymi poszczególnymi regionami Egiptu (nomami). Jednakże skuteczna kontrola wezyrów nad nomarchami bywała niemożliwa. Powstawały wręcz lokalne dynastie wezyrów, którzy panowali w swych domenach niczym faraon nad całym krajem. Było to źródłem wielu niepokojów i kryzysów państwa.

Poza tzw. arystokracją urzędniczą (m.in. dowódcy wojskowi, kapłani) do korpusu urzędniczego należeli urzędnicy niższego stopnia: pisarze, poborcy podatkowi i dowódcy garnizonów. Niżsi urzędnicy, podobnie jak lekarze, kupcy i rzemieślnicy, stanowili warstwę średnią egipskiego społeczeństwa, podczas gdy uprawiający ziemię chłopi sytuowali się na dole drabiny społecznej. Warto przy tym podkreślić, że drobni rolnicy byli wolnymi ludźmi, choć mieli obowiązek pracy w majątkach króla, arystokracji bądź stanu kapłańskiego. Niewolnicy natomiast stanowili margines egipskiego społeczeństwa i w większej liczbie pojawili się dopiero (jako jeńcy wojenni) po wielkich kampaniach epoki Nowego Państwa.

ROCL4B1QPHQHM

Fotografia przedstawia posąg półnagiego mężczyzny siedzącego po turecku na kamiennej płycie. W rękach trzyma do połowy zwinięty kawałek papieru.

R1C1JQ9TLKXUB

Na zdjęciu znajduje się czara figurka wyższego kapłana egipskiego. Nie ma on włosów i jest ubrany w szaty i zwierzęce skóry .

Egipski system wierzeń. Rewolucja Echnatona

R18TJCFB8ZQO2

Na zdjęciu znajduje się ogromna kamienna piramida. Przed nią znajdują się kamienne ruiny składające się z dużych bloków skalnych i kolumn.

R19K7X7KZU7MS

Na zdjęciu znajduje się kamienny pomnik sfinksa. Jest to ogromy lew o długich łapach z głową człowieka. Posąg znajduje się na pustyni. W oddali znajduje się piramida.

R1CTA5AFMHH54

Ilustracja przedstawia Amona‑Ra, boga urodzaju i płodności. Przedstawiony jest w koronie z dwoma wysokimi piórami. Ma nagi tors. Na nadgarstkach, kostkach i na przedramieniu nosi grube bransolety. Na szyi ma gruby naszyjnik. W prawej dłoni trzyma laskę, w lewej krzyż egipski.

R13KBBKEFPLK1

Ilustracja przedstawia boga innych bogów i boga słońca. To smukły mężczyzna o szerokich ramionach. Ma nagi tors. Na biodrach nosi tkaninę. Na nadgarstkach, kostkach i na przedramieniu nosi grube bransolety. Na szyi ma gruby naszyjnik. W prawej dłoni trzyma laskę, w lewej egipski krzyż.

RACOZRD5SGJ61

Ilustracja przedstawia Horusa z głową sokoła. Na głowie ma wysoką, podłużną koronę. W prawej ręce trzyma długą laskę, a w lewej egipski krzyż. Na nadgarstkach, kostkach i na przedramieniu nosi grube bransolety. Na szyi ma gruby naszyjnik, a jego ubranie składa się jedynie z szaty przewiązanej wokół pasa.

R1ZNX6AF8LL5M

Na ilustracji widoczny jest Bóg Thot. Ma on głowę ibisa i ciało człowieka. W prawej ręce trzyma długą laskę, a w lewej egipski krzyż. Na nadgarstkach, kostkach i na przedramieniu nosi grube bransolety. Na szyi ma gruby naszyjnik, a jego ubranie składa się jedynie z szaty przewiązanej wokół pasa.

R1MAHXKJP613X

Ilustracja przedstawia Setha, boga. Przedstawiony jest z głową szakala antylopy. Mężczyzna ma nagi tors, tkaninę na biodrach. W prawej dłoni trzyma laskę, u podstawy której jest dwuząb. W lewej ręce trzyma krzyż egipski. W prawej ręce trzyma długą laskę, a w lewej egipski krzyż. Na nadgarstkach, kostkach i na przedramieniu nosi grube bransolety. Na szyi ma gruby naszyjnik.

R1FLHU1BHD8HK

Ilustracja przedstawia Anubisa. To smukła postać o szerokich ramionach. Ma nagi tors, tkaninę na biodrach. Przedstawiony jest z głową szakala o długich, spiczastych uszach. W prawej dłoni trzyma czarna laskę. W dolnej jej części jest dwuząb. W lewej ręce trzyma egipski krzyż. Na nadgarstkach, kostkach i na przedramieniu nosi grube bransolety. Na szyi ma gruby naszyjnik.

REKPUXKLVEB7O

Ilustracja przedstawia Ozyrysa. To smukły mężczyzna ubrany na biało. W ma zawiązany czerwony pas. Przedstawiony jest z insygniami królewskimi: na głowie ma białą koronę - to podłużne nakrycie głowy, w prawej dłoni trzyma berło w lewej bicz.

R15V5UQCC1G4F

Ilustracja ukazuje Izydę, boginię. To smukła kobieta ukazana lewym profilem. Kobieta ma długie włosy, na głowie ma figurę geometryczną przypominającą kształt tronu. Na szyi ma naszyjnik, na przedramionach bransolety. W prawej ręce trzyma długą zieloną laskę, w lewej egipski krzyż.

Podobnie jak inne wierzenia bliskowschodnie religię egipską uznaje się za politeistyczną, co oznacza, że Egipcjanie, w przeciwieństwie np. do Izraelitów, czcili wielu bogów. Znamy imiona aż kilkuset bóstw, którym w różnych epokach i regionach Egiptu oddawano cześć. Każde z nich miało mniej lub bardziej określony charakter, specjalność, miejsce oddawania czci oraz przypisane symbole. Cechą charakterystyczną egipskiego panteonu był fakt, że wiele bóstw czczono pod postacią ludzi z głowami zwierząt, w Egipcie nie doszło bowiem do pełnej ich antropomorfizacji.

R1PJLMDGVB96K

Ilustracja przedstawia kawałek papirusu z kolorowymi rysunkami postaci. Na górze widać ludzi siedzących jeden za drugim z krzyżami w rękach modlącymi się przed egipskim kapłanem. Na dole widać kilku ludzi ubranych w starożytne stroje. Niektórzy mają maski zwierząt na głowach. Jedni trzymają się za ręce, inni budują konstrukcje jeszcze inni rozmawiają.

R1BC7E32KCQ7F

Na zdjęciu znajdują się kolorowe starożytne egipskie malowidła. Przedstawiają one ludzi składających ofiary bogom oraz faraonowi. Pod przedstawioną sceną znajdują się liczne hieroglify.

Mimo wielości i rozmaitego statusu egipskich bogów za najważniejszego spośród nich można uznać Amona‑Re, powstałego z połączenia tebańskiego Amona, boga powietrza i urodzaju, z Re, bogiem słońca czczonym w okolicach Delty Nilu. Niezwykłą popularnością, również poza granicami Egiptu, cieszyła się bogini miłości Izyda, której dziecko, Horus, uważane było za tożsame z osobą faraona. Prócz nich bardzo ważny był kult Ozyrysa, boga zaświatów i sędziego zmarłych. Warto tu dodać, że Egipcjanie wierzyli w życie pozagrobowe, dlatego tak ważne było w ich kulturze budowanie okazałych grobowców (m.in. piramid), a także sztuka mumifikacji ciał.

Po śmierci i odpowiednio przeprowadzonej mumifikacji dusza zmarłego trafiała do zaświatów, gdzie przed trybunałem złożonym z czterdziestu bogów, którym przewodził Ozyrys, następował sąd nad jej życiem doczesnym. W swoich odpowiedziach duch zmarłego mógł posiłkować się „Księgą umarłych”, którą jego rodzina powinna była umieścić w grobowcu. Po tym „przesłuchaniu” bóg Anubis na jednej z szal wagi umieszczał serce zmarłego, na drugiej zaś – pióro, symbol prawdy. Jeśli waga nie przechyliła się na żadną ze stron, dusza trafiała do egipskiego odpowiednika raju, do królestwa Ozyrysa. W przeciwnym wypadku czekały ją męki odpowiednie do grzechów zmarłego.

R1E9FJQH7BF4K

Na zdjęciu znajdują się ruiny świątyni boga Amona. Zachowały się niektóre ściany, wysoki obelisk oraz niektóre posągi bogów i faraonów.

W okresie Nowego Państwa faraon Amenhotep IV (XIV w. p.n.e.) podjął próbę wprowadzenia religii monoteistycznej (z grec. monos – jeden, theos – bóg) w miejsce dotychczasowych wierzeń egipskich. Za jedynego boga faraon uznał Atona, bóstwo tarczy słonecznej, sam zaś zmienił imię na Echnaton (Światłość Atona). Rozpoczęła się walka z dawnymi przekonaniami religijnymi: niszczono wizerunki innych bóstw i zamykano stare świątynie, a ich majątki przekazywano kapłanom Atona. Rewolucyjne zmiany nie przetrwały jednak swego inicjatora. Po śmierci Echnatona jego następcy wrócili do kultu starych bogów.

RPXS9TPTM91ZL

Fotografia przedstawia kamienny posąg popiersia faraona. Ma wysokie nakrycie głowy z opadającymi na ramiona kawałkami materiału. Trzyma ręce skrzyżowane przed sobą.

Egipt u szczytu potęgi za XVIII dynastii. Okres Nowego Państwa

Słownik