Obraz przedstawia Władysława Łokietka w zbroi przemawiającego do krzyżackich wysłanników. Ma on długie siwe włosy i brodę.
Obraz przedstawia Władysława Łokietka w zbroi przemawiającego do krzyżackich wysłanników. Ma on długie siwe włosy i brodę.
Polska w XIV - XV wieku
Jan Matejko, Władysław Łokietek zrywa układy z Krzyżakami w Brześciu Kujawskim, 1879 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Panowanie Władysława Łokietka
Kiedy Władysław Łokietek wyszedł zwycięsko z rywalizacji z Henrykiem głogowskim o spadek po królu Przemyśle II, stanął na początku trudnej drogi do odnowienia królestwa. Łokietka czekała m.in. batalia z władcą czeskim Wacławem II, krakowskim biskupem Janem Muskatą, królem Janem Luksemburskim oraz państwem zakonnym. W końcu jednak, po ponad 100 latach rozbicia dzielnicowego pojawiła się realna szansa na zjednoczenie królestwa.
RATEBH14NEV6X1
Linia chronologiczna przedstawia następujące po sobie wydarzenia: 1295 rok koronacja Przemysła II na króla Polski, 1300 rok koronacja Wacława II na króla Polski, 1305 rok śmierć Wacława II, 1306 rok wygaśnięcie unii polsko‑czeskiej, 1308 rok utrata przez Polskę Pomorza Gdańskiego, 1310 rok przejęcie tronu czeskiego przez Jana Luksemburskiego, 1314 rok bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 20 stycznia 1320 roku koronacja Władysława Łokietka na króla Polski i koniec rozbicia dzielnicowego, 1330 rok zajęcie ziemi dobrzyńskiej prze Krzyżaków, 1331 rok bitwa pod Płowcami, 1333 rok śmierć Władysława Łokietka.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
Przedstawisz etapy prowadzące do zjednoczenia kraju po okresie rozbicia dzielnicowego.
Wyjaśnisz znaczenie koronacji królewskich dla polityki zjednoczeniowej.
Scharakteryzujesz proces przezwyciężenia rozbicia politycznego ziem polskich ze wskazaniem na rolę władców i Kościoła.
Wykażesz związek legendy św. Stanisława z odnowieniem państwa piastowskiego.
Rządy czeskie na ziemiach polskich
W 1294 r. zmarł książę gdański Mściwój II, a władzę nad Pomorzem Gdańskim objął książę wielkopolski Przemysł II. Arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka, nie oglądając się na Kraków, koronował go 15 sierpnia 1295 r. na króla Polski.
RCBTDN9VBHZ2J
Na obrazku przedstawiony jest arcybiskup ubrany w szaty liturgiczne. Na głowie ma mitrę. Prawą dłonią wskazuje za pomocą dwóch palców w kierunku krawędzi obrazu. W lewej dłoni trzyma laskę opata. Na sobie ma białą szatę, a na niej krótszą, fioletową. Ma też złotą pelerynę z zieloną podszewką. W tle widać wzgórze. W lewym dolnym rogu znajduje się herb z głową świni.
Arcybiskup Jakub Świnka na miniaturze z XVI w. Był aktywnym zwolennikiem zjednoczenia ziem polskich. Wspierał Piastów, Przemysła II i Władysława Łokietka. Przeciwstawiał się niemieckim wpływom w polskim Kościele. Na synodach w Łęczycy w 1285 i 1287 r. orędował obowiązującą później zasadę wyjawiania prawd wiary w języku polskim.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Pół roku po koronacji Przemysł został jednak zamordowany przez nasłanych z Brandenburgii zabójców, wówczas między książętami piastowskimi Władysławem Łokietkiem a Henrykiem głogowskim (stryjecznym bratem Henryka Prawego) wywiązała się rywalizacja o spadek po królu. Ostatecznie zwycięsko wyszedł z niej Łokietek. Jeszcze pod koniec XIII w. do rywalizacji o wpływy na ziemiach polskich włączył się książę, a od 1297 r. król czeski Wacław II z dynastii Przemyślidów. Postanowił on opanować ziemie na północ od Czech. Najpierw jego celem stał się Górny Śląsk i wkrótce książęta górnośląscy złożyli czeskiemu władcy hołdy lenne. W 1290 r. po śmierci Henryka IV Probusa Wacław II przejął księstwa wrocławskie i krakowskie, a po śmierci Przemysła II także Pomorze Gdańskie i Wielkopolskę. Władysław Łokietek uciekł wówczas na Węgry. Polscy możnowładcy liczyli m.in. na to, że silny władca pomoże ukrócić anarchię i rozbójnictwo. Król Czech w ciągu kilku lat zjednoczył prawie wszystkie ziemie należące niegdyś do Bolesława Krzywoustego. W 1300 r. arcybiskup Jakub Świnka koronował Wacława II na króla Polski, która stała się jednocześnie lennem cesarstwa. Tuż po koronacji, aby wzmocnić prawa do korony polskiej, Wacław II ożenił się z jedyną córką Przemysła II, Elżbietą Ryksą.
R1EU1S47RSLET
Mapa przedstawia Królestwo Przemysła drugiego od 1295 do 1296 roku. W obszar metropolii gnieźnieńskiej wchodziło Pomorze Gdańskie, Wielkopolska, Śląsk, Mazowsze oraz Małopolska. Przemysł drugi kontrolował Pomorze Gdańskie i Wielkopolskę. Władysław Łokietek od 1289 do 1292 roku kontrolował Ziemie Sandomierską i tereny wokół Sieradza i Brześcia Kujawskiego. Ziemiami Wacława drugiego od 1291 do 1296 roku była Małopolską i Górny Śląsk oraz Ziemia Sandomierska.
Mapa królestwa Przemysła II.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.
Gdy w 1301 r. wygasła węgierska dynastia Arpadów, król Czech i Polski w imieniu swojego syna Wacława III przyjął także koronę św. Stefana. Innym pretendentem do tronu węgierskiego był Karol Robert Andegaweński, który po trzech latach pokonał Czechów i został nowym królem Węgier. Karol Robert wsparł antyczeskie działania Łokietka, który powrócił w 1304 r. do Małopolski. W 1320 r. władca węgierski poślubił Elżbietę Łokietkównę, córkę Władysława Łokietka.
R1SDC1BDR36XN
Na zdjęciu znajduje się awers i rewers monety. Jedna część przedstawia władcę siedzącego na tronie i ubranego w szaty i koronę. Trzyma on berło i jabłko królewskie. Druga część monety przedstawia polskie godło z orłem. Oby dwie części monety posiadają napisy na swoich brzegach.
Pieczęć majestatyczna Przemysła II. Na awersie (po lewej stronie) król jest przedstawiony na tronie, z jabłkiem i berłem w rękach oraz w koronie na głowie, a obok władcy leży rycerski hełm z pióropuszem. Na rewersie umieszczono tarczę herbową z ukoronowanym orłem oraz napis w otoku, który brzmi: „Sam Wszechmogący zwrócił Polakom ich zwycięskie znaki”. Rewers pieczęci Przemysła II jest jednym z pierwszych przykładów traktowania ukoronowanego orła jako herbu Królestwa Polskiego.
Źródło: PAN Biblioteka Kórnicka, domena publiczna.
Rządy czeskiego króla szybko rozczarowały polskie możnowładztwo. Wacław władał Polską z Pragi za pośrednictwem urzędników – starostów. Byli oni bezpośrednimi przedstawicielami króla i przeważnie rekrutowali się spośród Niemców osiadłych w Czechach i na Śląsku. Każda dzielnica miała więc odtąd swojego starostę, w związku z czym możni utracili wpływ na państwo. Dlatego też w 1304 r. przyjaźnie powitali oni powrót Władysława Łokietka.
Władysławowi Łokietkowi zaczęło sprzyjać szczęście. Śmierć w 1305 r. Wacława II, a rok później jego syna Wacława III oznaczała wygaśnięcie rodu Przemyślidów i walki o tron czeski, co pozwoliło księciu kujawskiemu odnieść sukces w Polsce. Sojusz Piastów z Andegawenami został przypieczętowany małżeństwem Karola Roberta z córką Władysława, Elżbietą Łokietkówną. Władysław coraz śmielej mógł dążyć do zjednoczenia Polski, stworzenia spójnego państwa i zdobycia polskiej korony. Opanował swoje dawne ziemie i Pomorze Gdańskie, ale w Małopolsce musiał walczyć z biskupem krakowskim Janem Muskatą, zwolennikiem rządów czeskich. Tymczasem Wielkopolskę objął Henryk głogowski, rychło też, bo w 1308 r., nastąpiła utrata Pomorza – najpierw na rzecz Brandenburgii, potem zaś Krzyżaków.
R1ZM3PXETLEC2
Na zdjęciu widnieje kamienny, monumentalny pomnik z betonowych bloków mający symbolizować kilof wbity w ziemię. Boki ozdobione płaskorzeźbami. W centralnej części znajduje się kobieta z dzieckiem, a na postumencie napis.
Pomnik wzniesiony w Gdańsku w 1969 r. Napis na pomniku głosi: Tym, co za polskość Gdańska. Pomnik został poświęcony tym, którzy na przestrzeni wieków walczyli o polskość Gdańska. Wśród nich znaleźli się na pierwszym miejscu mieszkańcy grodu, którzy zginęli w 1308 r., choć ich walka nie miała nic wspólnego z obroną idei polskości. Mimo to obrona Gdańska na przestrzeni dziejów wielokrotnie była wykorzystywana w celach propagandowych. W historiografii tym wydarzeniom nadano miano rzezi. Liczba osób (według ostrożnych szacunków, gdyż brak jest wiarygodnych źródeł), która straciła życie, broniąc grodu przed najazdem Krzyżaków, wynosiła od kilkuset do tysiąca.
Źródło: Gdaniec, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
Jan Muskata w 1309 r. został uwięziony przez Władysława Łokietka i wyrokiem arcybiskupa Jakuba Świnki pozbawiony biskupstwa.
R1JVDJVANCQ99
Mapa Przedstawia Polskę za czasów Władysława Łokietka. Ziemia Łęczycka i sieradzka zostały oddane w lenno książętom kujawskim przez Władysława Łokietka. Księstwo Płockie oraz Śląsk został zhołdowany przez Jana Luksemburskiego. W 1320 roku w skład Królestwa Polskiego wchodziła wielkopolska, Małopolska, Kujawy, ziemia Sandomierska, sieradzka i łęczycka. W 1308 roku Krzyżacy zajęli Pomorze Gdańskie. Od 1332 do 1343 roku Krzyżacy przejściowo zajęli Kujawy i ziemię dobrzyńską. Mazowsze oraz tereny południowo zachodniego Śląska były niezależnymi księstwami piastowskimi. W 1331 roku Krzyżacy najechali na Kalisz oraz księstwo Płockie zaś Jan Luksemburski z Królestwa Czeskiego przeprawił się przez Śląsk i zaatakował Poznań.
Mapa Polski za panowania Władysława Łokietka.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.
W 1310 r. tron czeski objął Jan Luksemburski, który natychmiast zgłosił pretensje do korony polskiej. W związku z tym w 1311 r. przeciw Władysławowi zbuntowali się krakowscy mieszczanie z wójtem Albertem na czele, a do miasta przybył starosta Luksemburczyka. Dopiero po roku Łokietek zdobył Kraków. W konsekwencji przywódcy rebelii ponieśli śmierć, a miasto straciło samorząd. Z kolei w 1314 r. w Wielkopolsce wybuchł bunt rycerstwa przeciw synom zmarłego pięć lat wcześniej Henryka głogowskiego. Buntownicy wezwali Władysława, który po złamaniu oporu miast opanował dzielnicę.
Odnowienie królestwa
W ciągu kilkunastu lat udało się Władysławowi zjednoczyć Małopolskę, Wielkopolskę, Kujawy, a także ziemie łęczycką i sieradzką. Poza zasięgiem władzy Łokietka znalazły się księstwa śląskie (powiązane z Czechami), księstwa mazowieckie i Pomorze Gdańskie (zagarnięte przez Krzyżaków). Sukces ten zachęcił władcę do podjęcia starań o koronę królewską. O tym, jak postrzegany był wówczas Łokietek, dowiedzieć się można z fragmentu średniowiecznego zapisu:
Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej
Spośród duchowych darów cnót trzem zajaśniał wspaniale ponad ludzkie pojęcie, mianowicie nadzwyczajną dobrocią, ponieważ nikogo nie kazał wydawać na stracenie, chyba z konieczności, nieocenioną pokorą, tak, iż zupełnie nie wiedział, co to jest wyniosłość i pycha, niewypowiedzianą cierpliwością, nie potrafił bowiem żadną miarą mścić się za doznaną krzywdę, raczej okazywał się względem krzywdzicieli bardzo ludzkim, zawsze mając dla nich łagodne oblicze.
CART3 Źródło: Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej, t. II, oprac. Benon Miśkiewicz, Gerard Labuda, Poznań 1967, s. 216.
W 1318 r. doszło do dwóch zjazdów – w Sulejowie oraz w Pyzdrach. Władysław wraz z możnymi, rycerstwem i biskupami opracował petycję do Stolicy Apostolskiej, w której postulował uznanie prawa do korony polskiej. Następnie wysłał do Awinionu posłów, którzy negocjowali w tej sprawie. Kwestia koronacji nie była dla papieża jednoznaczna. W tym samym czasie pretensje do polskiego tronu zgłaszał bowiem czeski król Jan Luksemburski, a głowa Kościoła nie stanęła zdecydowanie po jednej ze stron.
R1RQOZRPLAA1V
Zdjęcie przedstawia budynek kościoła. Wykonany on został z kamienia. widoczne są witraże, wieża dzwonnica, na szczycie której znajduje się krzyż.
Romański kościół pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego na terenie opactwa w Sulejowie. Miasto znajduje się obecnie w województwie łódzkim i jest położone 15 km od Piotrkowa Trybunalskiego. 20 – 23 czerwca 1318 roku odbył się w nim wiec rycerstwa, na którym zdecydowano o wysłaniu do papieża prośby o koronację Łokietka. Prawa miejskie Sulejów uzyskał w połowie XIII wieku, a potwierdził je w 1308 r. właśnie Władysław Łokietek. Miejscowość była wówczas prywatną własnością zakonu cystersów, którzy wiedli surowe życie - zajmowali się głównie uprawą ziemi i hodowlą zwierząt.
Źródło: Mathiasrex, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
Ostatecznie Stolica Apostolska w obawie przed Janem Luksemburskim wyraziła tylko nieoficjalną zgodę i 20 stycznia 1320 r. w katedrze wawelskiej Władysław został koronowany na króla Polski.
Ciekawostka
Stanowisko Jana XXII w sprawie koronacji. Bulla papieża z 1319 r.
R1K7938OF1RMC
Zdjęcie przedstawia pieczęć biskupa. Ma ona eliptyczny kształt. W jej centrum widoczna jest postać biskupa trzymającego pastorał. Na krawędzi pieczęci znajdują się różne inskrypcje.
Pieczęć biskupa włocławskiego Gerwarda (?–1323), którego starania doprowadziły do uznania przez papieża Jana XXII prawa Władysława Łokietka do korony polskiej. Gerward po śmierci Wacława II w 1305 r. związał się z Łokietkiem, cały czas go wspomagając. Dzięki Gerwardowi ranga biskupstwa we Włocławku wzrosła i aż do rozbiorów Polski pozostawało ono drugim w hierarchii ważności (tuż po krakowskim) biskupstwem metropolii gnieźnieńskiej. Biskup Gerward pochowany został w Awinionie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Biskupa Gerwarda czekało bardzo trudne zadanie. Musiał nie tylko w odpowiedni sposób zatroszczyć się o interes zasłużonego dla Polski księcia Władysława, lecz także odepchnąć konkurentów i wrogów. Na drodze do likwidacji rozbicia stawali zarówno wrogowie Polski jak i wszyscy, którzy mogli stracić w momencie umocnienia kraju królewską koronacją. Bardzo aktywni na tym polu byli na przykład knujący ciągłe intrygi Krzyżacy.
R1CSHB75PDXXE
Obraz przedstawia portret papieża, mężczyzny w średnim wieku. ma na sobie pomarańczowe szaty i mitrę. W ręku trzyma księgę. na rysunku widnieje również napis Jan 26, 1316 rok.
Papież Jan XXII. XIV‑wieczna miniatura pochodzi ze zbiorów ikonograficznych muzeum Palais du Roure w Awinionie. Od 1316 roku na czele Kościoła stał Jan XXII. Papież ten, tak jak jego poprzednik, Klemens V oraz następcy: Benedykt XII, Klemens VI, Innocenty VI i Urban V, rezydował w Awinionie. Z racji francuskiego pochodzenia papieże ci często wykorzystywani byli politycznie przez królów Francji. W Kurii Papieskiej dochodziło do walk o wpływy między francuską większością a kardynałami z Włoch. Zamieszanie przyczyniło się do tego, że w Kościele szerzyły się symonia, nepotyzm, rozwiązłość i brak dyscypliny.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
O stanowisku kurii papieskiej wobec koronacji Władysława Łokietka informuje nas bulla papieża Jana XXII z 1319 r. Mowa w niej także o roszczeniach Jana Luksemburskiego do korony polskiej – jako spadku po Przemyślidach. Papież nie chcąc narazić się potężnemu królowi czeskiemu, uchylił się od ostatecznej decyzji co do koronacji. W dokumencie zalecił, by czynić tak, aby swoje prawa zachować i cudzych nie naruszyć. Stwierdził, że luksemburskie roszczenia (pomimo ich słabych podstaw prawnych) odnoszą się do wielkopolskiego terytorium, które obejmowało królestwo Przemysła II. Pośrednio uznał prawa Łokietka, przyjmując, że koronacja w Krakowie nie naruszy praw Jana Luksemburskiego. Panowie polscy potraktowali słowa papieża jako brak sprzeciwu wobec przedstawionej prośby i rozumieli jako możliwość podjęcia działań w kierunku koronacji.
RX5URM96L95ME
Zdjęcie przedstawia katedrę na Wawelu. Jej budynki łączą w sobie style architektoniczne gotycki, renesansu, baroku, romański. Widoczne są dwie niższe wieże z kopułami, które zwieńczone są krzyżami. Jedna z nich jest pozłacana. Dalej widoczna jest wyższa wieża, a tuż za nią najwyższa. ta przy ozdobiona jest czterema rzeźbami, znajdującymi się u jej podstawy. na pierwszym planie widoczny jest rynek, po którym chodzą ludzie oraz Sukiennice.
Katedra na Wawelu. Tutaj koronowany został Władysław Łokietek i tutaj znajduje się jego grobowiec, ufundowany przez syna Kazimierza Wielkiego. Nagrobek Łokietka jest pierwszym nagrobkiem królewskim wzniesionym w tym miejscu.
Źródło: Zygmunt Put, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
R193X5VJFFZ7T
Na zdjęciu za kolumnami widać biały, kamienny grobowiec. Na ścianach grobowca wyrzeźbione są postaci. Na płycie leży kamienna postać w długiej szacie z rękami złączonymi na piersiach. Pod głową ma kamienną poduszkę.
Nagrobek Władysława Łokietka w katedrze wawelskiej, ufundowany prawdopodobnie po śmierci władcy przez jego syna Kazimierza Wielkiego.
Źródło: Poznaniak, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.
R1VX4D4VRPMAC
Ilustracja przedstawia awers i rewers monety. Na jednej stronie znajduje się władca siedzący na tronie i trzymający berło i królewskie jabłko. Druga część monety przedstawia duchownego w aureoli, trzymającego laskę oraz wyciągniętą rękę z wyprostowanymi dwoma palcami. Obie części posiadają łacińskie napisy.
Replika złotego dukata Władysława Łokietka z ok. 1330 r. Na awersie znajduje się majestatyczne przedstawienie króla, na rewersie zaś św. Stanisław. Moneta potwierdza ścisły związek ideologii królewskiej Łokietka z kultem biskupa męczennika.
Na zdjęciu widoczna jest korona królewska. na jej szczycie znajduje się krzyż. Korona składa się z kilku diademów. Obręcz korony wysadzana jest kamieniami szlachetnymi: szmaragdami, rubinami diamentami oraz perłami.
Po częściowym zjednoczeniu ziem w 1320 r. na koronację Łokietka wykonano nowy zestaw regaliów. Powstała wówczas m.in. korona koronacyjna zwana oficjalnie koroną uprzywilejowaną lub oryginalną (łac. corona privilegiata, corona originalis), a potocznie koroną Chrobrego. Na ilustracji replika wykonana w XXI w.
Źródło: Gryffindor, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RC9XHXXQHF6O4
Na zdjęciu znajduje się grot włóczni świętego Maurycego. Według tradycji, grot włóczni jest przecięty na wylot i kryje w sobie gwóźdź z krzyża, na którym ukrzyżowano Jezusa Chrystusa. Grot ma kształt trójkątny. W górnej części wygląda jakby żelazny był przewiązany kilkakrotnie srebrnym drutem. w środkowej części znajduje się jednolita osłona gwoździa. W dolnej części ponownie widoczne są przewiązania drutem.
Włócznia św. Maurycego - Święta Lanca Cesarska. Kopia włóczni przechowywana jest od XII w. w skarbcu katedralnym na Wawelu jako relikwia. Otrzymał ją Bolesław Chrobry na zjeździe gnieźnieńskim od cesarza Ottona III . Do naszych czasów zachował się jedynie grot. Nie była nigdy wykorzystana podczas koronacji, jednak w czasie rozbicia dzielnicowego traktowano ją jako symbol zjednoczonych ziem polskich.
Źródło: René Hanke, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RTEU4RTKAD7TB
Na zdjęciu znajduje się miecz koronacyjny królów polskich. Jest on umieszczony w szklanej gablocie. Na pochwie miecza widnieje Godło Polski. Na rękojeści znajdują się liczne zdobienia symbolami Baranka Bożego, uskrzydlonego byka Łukasza Ewangelisty, uskrzydlonego lwa Św. Marka, winoroślą, symbolem orła, anioła, oraz inskrypcja. Tuż przy rękojeści znajduje się niewielki otwór w powierzchni miecza, to właśnie ta szczerba jest podstawą nazwy miecza.
Szczerbiec – miecz koronacyjny królów polskich. Jeden z najcenniejszych polskich zabytków Jedyne zachowane insygnium koronacyjne dynastii Piastów. Legenda głosi, że Bolesław Chrobry wyszczerbił go na Złotej Bramie podczas wyprawy na Kijów w 1018 r. W rzeczywistości badania wskazują, że pochodzi on z XII lub XIII w. i stał się insygnium koronacyjnym dopiero w czasach Władysława Łokietka.
Źródło: metal.beast, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.
Przełomowe wydarzenia panowania Władysława Łokietka
RHX6GK9BBMGXM
Obraz przedstawia scenę rozmowy dwóch mężczyzn przy stole. Centralna postać, znajdująca się nieco po prawej, ubrana jest w pełną, stalową zbroję rycerską. Twarz zwrócona w lewą stronę ku swojemu rozmówcy. Długie, siwe wąsy z zawiniętymi do góry końcówkami. Dłuższe, siwe włosy widoczne spod korony. Na ramionach zarzucony płaszcz, zapinany na klamrę pod szyją. W prawej dłoni trzyma krótki miecz, skierowany ostrzem w stronę mężczyzny siedzącego z nim przy stole. Stół przykryty czerwonym suknem z krawędziami wykończonymi wiszącymi frędzlami. Na nim leżą zwoje dokumentów z okrągłymi pieczęciami. Po lewej stronie siedzi mężczyzna w stroju rycerza Zakonu Krzyżackiego. Owinięty jest białym płaszczem. Na jego piersiach wisi metalowy ryngraf, rodzaj medalionu w kształcie tarczy z rysunkiem czarnego orła. W tle widać dwie rozmawiające ze sobą postaci. Za królem stoi człowiek z Chorągwią Polski.
Jan Matejko, Łokietek zrywa układy z Krzyżakami w Brześciu Kujawskim, 1879 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Wkrótce potem polski władca rozpoczął starania o odzyskanie Pomorza Gdańskiego: Krzyżakom wytoczono proces przed sądem papieskim. Trybunał, działający w latach 1320–1321 w Inowrocławiu, wprawdzie nakazał im oddać Pomorze i zapłacić odszkodowanie, ale wyrok ten nie wszedł w życie. Dlatego Władysław Łokietek podjął próbę siłowego rozstrzygnięcia sporu. W tym celu sprzymierzył się z księciem litewskim Giedyminem i podczas wielkiej rejzy krzyżackiej na Litwę w 1329 r. dokonał dywersyjnej wyprawy na państwo zakonne. Doprowadziło to do wybuchu wojny między Polską a zakonem i sprzymierzonymi z nim Czechami. W 1330 r. Krzyżacy zajęli ziemię dobrzyńską, a w roku następnym dwie ich wyprawy spustoszyły ogromne połacie kraju Łokietka. Polskiego króla uratował tylko brak zaangażowania ze strony Jana Luksemburskiego, którego bardziej interesowały wewnętrzne konflikty w Czechach i spory w Niemczech niż sprawy polskie. Podczas drugiej wyprawy krzyżackiej, w 1331 r., Polacy odnieśli niewielki sukces w bitwie pod Płowcami, mimo to rok później wojska zakonne opanowały Kujawy.
R1QKSPZ66N72S
Na fotografii widnieje kamienna płyta o nierównych krawędziach. Na płycie widnieją napisy w języku polskim. Poniżej płyty znajduje się opis muzealny umieszczony na białej kartce, przyklejonej do ściany poniżej eksponatu.
Płyta upamiętniająca zwycięstwo w bitwie pod Płowcami, ufundowana przez Juliana Ursyna Niemcewicza. Napis głosi: R‑u 1331 d. 27 Wrzes. za Władysława Łokietka, króla polsk. miejsce sławne zwycięstwem nad Krzyżakami odniesionem i pochowaniem rycerzów polskich wraz z 2000 Krzyżakami tu pod Płowcami poległych. 1818 r. J.B..
Źródło: MOs810, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
Zapoznaj się z animacją, a następnie wykonaj polecenia
Wyjaśnij, dlaczego do dnia dzisiejszego toczą się wśród historyków dyskusje na temat tego, jakim wynikiem zakończyła się bitwa pod Płowcami.
RLJDF1OZ64K1R
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Warto zwrócić uwagę na różnorodność relacji źródłowych, ich autorów oraz kontekst historyczny, które mogą wpływać na interpretację wydarzeń.
Dyskusje między historykami na temat wyniku bitwy pod Płowcami trwają do dziś z powodu braku jednoznacznych źródeł, które by jednoznacznie potwierdzały zwycięstwo jednej ze stron. Wojska krzyżackie przed walkami podzieliły się na dwa oddziały. Pierwszy został rozbity przez wojska polskie pod Radziejowem, gdyż w trzecim ostatecznym natarciu koń na którym siedział brat zakonny trzymający wielką chorągiew został trawiony strzałą – chorągiew była puntem orientacyjnym dla wojsk krzyżackich, a jej brak widoczności spowodował zamieszanie. Po tym zwycięstwie armia Władysława Łokietka ruszyła na drugą cześć wojska krzyżackiego. Pod Płowcami wojska polskie były już zmęczone walkami pod Radziejowem. Krzyżakom udało się odbić z rąk polskich swoją wielką chorągiew, a nawet część rycerzy wziętych do niewoli. Kiedy zapadł zmrok Łokietek nakazał wycofanie wojska, a komtur chełmiński przerwał marsz na Brześć Kujawski i wydał rozkaz udania się do Torunia. Wynik bitwy uznawany jest za nierozstrzygnięty lub będący sukcesem wojsk krzyżackich, niemniej bitwa ta podawana jest jako sukces Władysława Łokietka – wojsku polskiemu udało się rozbić wojsko krzyżackie.
Polecenie 2
Wytłumacz, dlaczego bitwa pod Płowcami jest uznawana za jedną z najsłynniejszych bitew polskiego oręża.
R1PZSSQP2HCUL
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Zastanów się, jakie znaczenie miała ta bitwa dla polskiej historii i jak jej przebieg oraz zwycięstwo wpłynęły na morale i przyszłość Polski.
Bitwa pod Płowcami jest uznawana za jedną z najsłynniejszych bitew polskiego oręża ze względu na jej znaczenie historyczne i symboliczne dla walki Polaków o swoje zjednoczenie. Odbyła się ona w 1331 roku i była jednym z kluczowych starć podczas wojny polsko‑krzyżackiej. To właśnie w tej bitwie Polacy wykazali się ogromną odwagą i determinacją, stawiając opór znacznie liczniejszemu przeciwnikowi. Warto podkreślić, że bitwa ta miała duże znaczenie dla podniesienia ducha narodowego i umocnienia poczucia jedności w obliczu zagrożenia. Jest ona również ważna z powodu swojego symbolizmu walki o wolność i niepodległość, stanowiąc inspirację dla kolejnych pokoleń. To właśnie jej dramatyczny przebieg i bohaterstwo walczących uczyniły ją jednym z najbardziej pamiętnych i cenionych wydarzeń w historii Polski.
Trenuj i ćwicz
1
Ćwiczenie 1
Przyjrzyj się mapie i odpowiedz na pytanie.
R15FGNSH1UK9V
Ilustracja
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.
R12LC2AVXPMCX
Kto był największym konkurentem Przemysła? (Uzupełnij).
Zwróć uwagę na sąsiadów królestwa Przemysła II. Jakimi ziemiami władał Przemysł II, na jakie ziemie pragnął rozszerzyć swoją władzę?
Wacław II. Przemysł II był najpotężniejszym władcą na ziemiach polskich, dlatego stanowił konkurencję dla Wacława II. Rywalizował z nim m.in. o Kraków. Król Czech uważał, że również miał prawo do Małopolski.
R1ZN6T5BJ6T7M
Ćwiczenie 1
Jakie tereny w 1320 roku nie wchodziły w skład Królestwa Polskiego? Możliwe odpowiedzi: 1. Małopolska, 2. Wielkopolska, 3. Ziemia sandomierska, 4. Mazowsze
R12KU4O8526M7
Ćwiczenie 2
W sprawę koronacji Władysława Łokietka zaangażowany był szereg ludzi – możnych, rycerzy i kapłanów. Która z wymienionych osób, wspierając Łokietka udała się do Stolicy Apostolskiej aby wpłynąć na decyzję papieża Jana XXII. Możliwe odpowiedzi: 1. akub Świnka, 2. Karol Robert, 3. Gerward, 4. Jan Luksemburski
R94Q3E584FDJG
Ćwiczenie 3
Dopasuj wydarzenia do dat. 1295 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1300 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1305 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1311 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1314 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1320 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1331 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski
Dopasuj wydarzenia do dat. 1295 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1300 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1305 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1311 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1314 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1320 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski 1331 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 2. śmierć Wacława II, 3. koronacja Przemysła II na króla Polski, 4. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 5. bitwa pod Płowcami, 6. bunt krakowskich mieszczan, 7. koronacja Wacława II na króla Polski
RQ2JF5R8L5G7U
Ćwiczenie 3
Połącz w pary. 1295 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1300 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1305 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1311 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1314 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1320 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1331 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II
Połącz w pary. 1295 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1300 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1305 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1311 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1314 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1320 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II 1331 Możliwe odpowiedzi: 1. koronacja Wacława II na króla Polski, 2. bitwa pod Płowcami, 3. koronacja Władysława Łokietka na króla Polski, 4. koronacja Przemysła II na króla Polski, 5. bunt krakowskich mieszczan, 6. bunt rycerstwa w Wielkopolsce, 7. śmierć Wacława II
Ćwiczenie 4
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
1
Jan DługoszRoczniki, czyli Kroniki Królestwa Polskiego
Zdarzenia roku przeszłego
Rok ten pamiętny był koronacją króla Wacława na królestwo polskie, wygnaniem książęcia Władysława Łokietka i ciągłą przy ulewnych deszczach i słotach niepogodą, a co ważniejsze nad to wszystko, obchodem jubileuszu, na który dla dostąpienia odpustu ze wszystkich krajów chrześcijańskich tłumy pościągały pielgrzymów. Władysław zaś Łokietek smutną dolę wygnania z tak wytrwałą znosił cierpliwością, że wielu litowało się nad jego nieszczęściem, a wszyscy podziwiali stateczność umysłu i pokorę. Jakoż wygnanie to stało się dla niego nie tak karą za przestępstwa, jak raczej probierzem trwałości i pobudką do cnoty.
CART1 Źródło: Jan Długosz, Roczniki, czyli Kroniki Królestwa Polskiego, [w:] By czas nie zaćmił i niepamięć. Wybór kronik średniowiecznych, oprac. A. Jelicz, Warszawa 1975, s. 18.
RS665NXZM2LXO
Wskaż datę, o której mowa w źródle: Możliwe odpowiedzi: 1. 1290, 2. 1295, 3. 1300, 4. 1305, 5. 1310
1
Ćwiczenie 5
Zapoznaj się z poniższymi tekstami źródłowymi i odpowiedz, jakiego wydarzenia dotyczą. Podaj jego datę.
Tekst nr 1
Polska Jana Długosza
Po zabiciu i położeniu pokotem znaczniejszych oddziałów nieprzyjacielskich […] wojsko polskie dotarło do pozostałych mniej odważnych i słabszych chorągwi, te przerażone rzezią krótko stawiały opór […]. Gdy król Władysław sądzi, że odniósł całkowite zwycięstwo, pod wodzą wielkiego komtura przybyło nowe wojsko, wszczęto nową walkę [...]. A gdy padł wielki komtur […] z mnóstwem innych, znaczna część wrogów uległa rozbiciu i wpadła w popłoch […]. Polakom przypadło pełniejsze zwycięstwo, gdyż Krzyżacy rzucili się do ucieczki.
CART4 Źródło: Polska Jana Długosza, red. H. Samsonowicz, Warszawa 1984.
Tekst nr 2
Kronika oliwska. Źródło do dziejów Pomorza Wschodniego z XIV w.
Oba wojska walczyły z niezwykłą zaciętością i wielu padło z obu stron. Bitwa trwała dotąd, dopóki ci, którzy poszli naprzód, nie powrócili. Wtedy król zmęczony walką razem z wojskiem swoim uciekł [...], w ucieczce tej wielu, tak z jazdy, jak z piechoty zostało zamordowanych; osiągnęli rycerze zakonni zwycięstwo i triumf.
CART5 Źródło: Kronika oliwska. Źródło do dziejów Pomorza Wschodniego z XIV w., Malbork 2008.
RCX3P5T7LVDFN
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Zwróć uwagę na dwie różne oceny wyniku bitwy przez autorów źródeł. Przypomnij sobie, z kim Łokietek trwał w konflikcie o Pomorze oraz która bitwa przyniosła mu połowiczny, lecz ważny sukces.
Bitwa pod Płowcami, 1331.
Słownik
anarchia
anarchia
(gr. anarchia – bezrząd) stan chaosu i nieporządku powstały wskutek braku lub bezsilności ośrodków władzy
lenno
lenno
(z czes. léno, niem. Lehen) ziemia nadawana przez seniora wasalowi; pozostawanie w zależności sądowej; posiadanie czegoś na tych prawach
Insygnia koronacyjne
Insygnia koronacyjne
inaczej regalia królów polskich, na które składała się korona, berło, jabłko oraz miecz.Były oznakami godności i władzy królewskiej. Używano ich podczas ceremonii koronacyjnych. Do najważniejszych polskich insygniów koronacyjnych należy Korona Chrobrego (tzw.korona uprzywilejowana)oraz miecz Szczerbiec (kojarzone z ceremonią koronacyjną Władysława Łokietka) a także korona królowych (insygnium koronacyjne królowych,wykonana na koronację Jadwigi Kaliskiej, żony Władysława Łokietka)
rejza
rejza
(z niem. Reise – wyprawa) zbrojne wyprawy krzyżackie przeciwko poganom, podejmowane głównie w celu podboju zamieszkiwanych przez nich ziem
starosta
starosta
urzędnik mianowany i odwoływany przez monarchę jako namiestnik prowincji lub ziemi
trybunał
trybunał
w dawnej Polsce: stanowy sąd szlachecki drugiej i ostatniej instancji
