Rządy Kazimierza Wielkiego

Kazimierz III, wstępując na tron polski w 1333 r. po śmierci swojego ojca Władysława Łokietka, odziedziczył kraj mocno okrojony pod względem terytorialnym. W skład zjednoczonej Polski wchodziły tylko dwie dzielnice: Małopolska i Wielkopolska; natomiast reszta obszaru, która przed rozbiciem dzielnicowym stanowiła część dziedzictwa piastowskiego, pozostała poza granicami – albo zachowując status niezależny, albo pozostając w zależności od sąsiednich państw.

Odbudowa terytorialna państwa

W 1335 r. na zjeździe monarchów w Wyszehradzie na Węgrzech Kazimierz za 20 tys. kop groszy praskich kupił od Jana Luksemburskiego rezygnację z prawa do polskiej korony. Tym samym sojusz czesko‑krzyżacki został rozerwany. Sprawa sporu o Pomorze i inne ziemie w 1339 r. ponownie stanęła przed trybunałem papieskim, tym razem obradującym w Warszawie. Sędziowie nakazali zakonowi oddać Pomorze, Kujawy i ziemię chełmińską, kiedy jednak Krzyżacy zobowiązali się płacić papieżowi świętopietrze, Stolica Apostolska zawiesiła wyrok. W tej sytuacji król Polski podjął bezpośrednie negocjacje z zakonem i w 1343 r. w Kaliszu został zawarty „pokój wieczysty”, na mocy którego Krzyżacy oddali Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale zachowali pozostałe zdobycze.

R1QO2HMD8BG6L1

Ilustracja przedstawia płaskorzeźbę Władysława Łokietka. Na głowie ma koronę. Jego włosy są krótkie i kręcone. Posiada wąsy. Ręce ma złożone na piersi. U pasa ma miecz. Znajduje się w pozycji leżącej, głowa jest położona na poduszce.

Po unormowaniu stosunków z wielkim mistrzem Kazimierz Wielki podjął próbę odzyskania wpływów na zdominowanym przez Czechów Śląsku. W 1343 r. wziął w zastaw Namysłów od księcia świdnickiego Bolka i zajął Wschowę. W odpowiedzi w 1345 r. Jan Luksemburski zaatakował księstwo świdnickie. Po nieudanym oblężeniu Świdnicy wojska czeskie uderzyły na Kraków, lecz próba zdobycia polskiej stolicy również zakończyła się niepowodzeniem. Kazimierzowi zabrakło jednak sił, by odebrać Czechom Śląsk, w 1348 r. został więc zawarty pokój w Namysłowie, w którym polski władca uznał czeskie panowanie na Śląsku. W 1353 r. król czeski Karol ożenił się z bratanicą Bolka świdnickiego, dziedziczką księstwa.

RVC96ZTLNK9KA

Mapa przedstawia Polskę Kazimierza Wielkiego. Ziemie odziedziczone przez Kazimierza Wielkiego po Władysławie Łokietku to ziemia kaliska (Kujawy), ziemia sandomierka oraz ziemia krakowska (południowa- wschodnia Polska). Nabytki terytorialne w latach 1333- 1370 to Ruś Halicka (wschodnia Ukraina granicząca z Polską), ziemia dobrzyńska oraz ziemia Płocka. Lenna polskie w 1370 roku to Mazowsze (Mazury i wschodnia część Polski), Księstwo Chełmsko- Bełskie, Księstwo Włodzimierskie, Podole (granica Polski z Ukrainą). Granica państwa zakonu krzyżackiego do 1343 roku obejmowała teren obecnego Pomorza oraz Warmi. Granica Królestwa Polskiego w 1370 roku na północy graniczyła z Państwem Zakonu Krzyżackiego po wschodniej stronie z Wielkim Księstwem Litewskim, na południu Hospodarstwo Mołdawskie, Królestwo Węgierskie, Królestwo Czeskie, za zachodzie: Królestwo śląskie i Brandenburgia. Północny – zachód: Pomorze zachodnie. Daty przyłączenia ziem do Polski: 1366, 1351, 1352,1349, 1343, 1364. Daty zhołdowania ziem królowi Polski: 1366, 1351, 1352, 1339, 1365. Zamki i mury miejskie wzniesione przez Kazimierza Wielkiego: Włodzimierz, Lwów, Tremblowa, Halicz, Przemyśl, Sanok, Wieliczka, Olkusz, Kraków, Sandomierz, Lublin, Płock, Piotrków, Sieradz, Kalisz, Łęczyca, Poznań, Gniezno, Drezdenko, Toruń.

Kierunek wschód

R1662HR5DTFH8

Mapa przedstawia rozbicie dzielnicowe Rusi Kijowskiej. Najważniejszy księstwa wchodzące w skład Rusi Kijowskiej to: Księstwo Nowogrodu (położone w zachodniej części Rosji na wysokości Litwy, Łotwy oraz Finlandii). Księstwo Połockie (obecna Litwa). Księstwo Wołyńskie (dzisiejsza wschodnia Polska oraz niewielka część zachodniej Białorusi). Księstwo halickie (teren Słowacji). Księstwo Kijowskie (wschodnia Ukraina). Posiadłości Kombatantów Rusi Kijowskiej (dzisiejsza Rumunia). Księstwo Perejasławskie (współcześnie tereny Mołdawii). Księstwo Czernihowskie (dzisiejsza Ukraina). Księstwo Smoleńskie (tereny dzisiejszej Białorusi). Księstwo Murom Riazań (na granicy Białorusi z Rosją). Ruś Włodziemiersko Suzdalska (zachodnia Rosja).

R1O3ASZE1PXOE1

Ilustracja przedstawia Kazimierza Wielkiego. Na głowie posiada koronę w środku wypełnioną aksamitem. Jego włosy są krótkie a broda długa i kręcona. Obie ręce opiera na tarczy.

Chcąc zrównoważyć niepowodzenia w odzyskiwaniu ziem należących niegdyś do Bolesława Krzywoustego, Kazimierz skierował swą uwagę na wschód. Już w 1338 r. król Polski zawarł układ o dziedziczeniu z księciem Halicza i Włodzimierza Bolesławem Jerzym, który pochodził z mazowieckiej linii Piastów. Po śmierci Bolesława, otrutego przez bojarów w 1340 r., król Kazimierz zgłosił pretensje do dziedzictwa po nim. Dało to początek polskiemu podbojowi Rusi Czerwonej (Halickiej) oraz rywalizacji z Litwinami, którzy rościli sobie pretensje do Podola i Wołynia. W 1344 r. Polacy opanowali Sanok i Przemyśl, a w 1349 r. zdobyli Lwów, Halicz, Chełm, Brześć i Włodzimierz. Wreszcie w 1366 r. została zajęta część Wołynia. Podczas walk o Ruś polski władca otrzymywał pomoc od króla Węgier Ludwika Andegaweńskiego.

R1CZ1OGUR68GU

Zdjęcie przedstawia dokument zapisany pismem odręcznym w języku łacińskim. Pismo jest drobne, kaligrafowane z fantazyjnymi zawijasami. U dołu dokumentu znajduje się okrągła pieczęć zawieszona na sznurze.

Sukcesy odniesione na Rusi pociągnęły za sobą inne. Kazimierz podporządkował sobie Mazowsze (przyłączył do korony ziemię płocką, zakroczymską i wiską, resztę zaś zhołdował) oraz niemieckich panów von den Osten, właścicieli Santoka i Drezdenka, grodów wydartych Wielkopolsce przez Brandenburgię. Dowodem wzrostu międzynarodowego autorytetu króla i królestwa był słynny zjazd monarchów w Krakowie w 1364 roku. Wzięli w nim udział: cesarz i król Czech Karol IV Luksemburski, król Węgier Ludwik Andegaweński, król Danii Waldemar, król Cypru Piotr de Lusignan oraz książęta Mazowsza, Bawarii i Śląska.

Organizacja władzy po zjednoczeniu

Za panowania Kazimierza Wielkiego nastąpiła głęboka reforma państwa. We wszystkich księstwach, które weszły w skład monarchii Łokietka, funkcjonowały odrębne hierarchie urzędnicze (tzw. urzędnicy ziemscy), powołane do życia w okresie rozdrobnienia dzielnicowego. Król odziedziczył po lokalnych władcach prawo mianowania dostojników ziemskich i nominacji tych dokonywał spośród członków miejscowego możnowładztwa. W ten sposób urzędnicy ziemscy byli przedstawicielami środowisk lokalnych. Dawne księstwa z czasem zaczęto nazywać województwami – od wojewodów, najwyższych rangą dostojników na dworach dawnych książąt dzielnicowych. Tylko niektóre dostojeństwa, takie jak kanclerz (zwierzchnik kancelarii) i podskarbi (zarządca skarbu), zostały scentralizowane, tzn. nastąpiła likwidacja dzielnicowych urzędów tej rangi w związku ze stworzeniem jednej kancelarii i jednego skarbu dla całego Królestwa.

R4P64THZUJK8D

Zdjęcie przedstawia insygnia grobowe Kazimierza Wielkiego. Korona posiada w środkowej części czerwony materiał, a naokoło złotą obwódkę wysadzaną kamieniami. Berło jest złote i zakończone ozdobną główką w kształcie liści. Jabłko jest złote, okrągłe, u góry ma krzyż.

Od czasów Władysława Łokietka praktyka rządów w skali ogólnopolskiej skłaniała monarchę do ciągłych konsultacji z przedstawicielami możnowładztwa. Zaczęła się więc wykształcać rada królewska, w której zasiadali najwyżsi dostojnicy duchowni pod przewodnictwem arcybiskupa gnieźnieńskiego i świeccy z kasztelanem krakowskim na czele. W skład rady wchodzili możni piastujący urzędy centralne oraz wojewodowie i kasztelanowie z grona urzędników ziemskich.

Ciekawostka

Monarchia stanowa

RV444B8D84KA21

Mapa przedstawia Polskę za panowania Kazimierza Wielkiego. Ziemie odziedziczone przez Kazimierza Wielkiego po Władysławie Łokietku to ziemia kaliska, południowa część ziemi poznańskiej, ziemia krakowska i ziemia sandomierska. Nabytki terytorialne w latach od 1333 do 1370 to północna ziemia poznańska w 1364 roku, Kujawy w 1343 roku, ziemia dobrzyńska w 1352 roku, ziemia płocka w 1351 roku, północny kraniec Mazowsza w 1351 roku, ziemia przemyska w 1344 roku, Ruś Halicka w 1349 i 1366 roku. Lenna polskie w 1370 roku to Mazowsze, ziemia sieradzka, ziemia łęczycka, Księstwo Włodzimierskie, Księstwo Chełmsko Bełskie, Podole. Ziemie przejściowo przyłączone do Polski to teren Namysłowa w latach 1343 do 1356. Granica Królestwa Polskiego w 1370 roku obejmuje wszystkie wymienione ziemie oprócz Namysłowa. Granice terenu Państwa Zakonu Krzyżackiego obejmowało Gdańska, ziemię chełmińską, Królewiec. Zamki i mury miejskie wzniesione przez Kazimierza Wielkiego znajdowały się między innymi w Haliczu, Przemyślu, Sanoku, Lwowie, Wieliczce, Wiślicy, Sandomierzu Lublinie, Włodzimierzu, Sieradzu, Kaliszu, Poznaniu, Łęczycy, Płocku.

Jednym z największych osiągnięć Kazimierza Wielkiego stało się uporządkowanie i spisanie prawa. Pierwszą polską kodyfikację, obowiązującą w Małopolsce – tzw. Statut wiślicki (wydany w Wiślicy) – ogłoszono prawdopodobnie w 1357 roku.

R1TGZLXP4Z6HT

Ilustracja przedstawia nadanie statutu wiślickiego. Król w koronie siedzi na tronie a w wyciągniętych rękach trzyma pergamin. Za jego drugi koniec trzyma klęczący na schodach mężczyzna. Wokół stoją mężczyźni w szatach oraz rycerze. Obok siedzi na tronie biskup. Za tronem króla wisi godło.

Wysiłek legislacyjny (prawodawczy) trwał jednak przez cały okres rządów Kazimierza Wielkiego, na którego dworze działała grupa wybitnych legistów (prawników). W 1364 r. król ufundował Akademię Krakowską, która w założeniu miała się stać ośrodkiem kształcenia przede wszystkim w zakresie prawa.

R1LA9AAXDHGGF

Zdjęcie przedstawia pieczęć Akademii Krakowskiej. Na jej środku znajduje się postać. Przed nią jest orzeł na traczy. Środek pieczęci jest czerwony. Obwódka pieczęci jest twarda i brązowa. Z trzech stron przewiązana jest sznurkiem.

Prawa kazimierzowskie precyzowały przywileje i obowiązki poszczególnych grup ludności, które historycy zazwyczaj nazywają stanami. Stąd też przyjęło się określać państwo Kazimierza Wielkiego i jego następców jako monarchię stanową, mającą ustrój analogiczny do innych królestw średniowiecznej Europy, np. Francji i Anglii.

System stanowy uformowany za panowania Kazimierza Wielkiego:

R1U1CEGUVXRSC

Mapa myśli. Lista elementów:

• Nazwa kategorii: Co posiadał każdy stan?
Elementy należące do kategorii Co posiadał każdy stan?
• Nazwa kategorii: własny samorząd
• Nazwa kategorii: własne sądownictwo
• Nazwa kategorii: jasno określone prawo oraz obowiązki
Koniec elementów należących do kategorii Co posiadał każdy stan?

Mapa myśli. Lista elementów:

• Nazwa kategorii: Co posiadał każdy stan?
Elementy należące do kategorii Co posiadał każdy stan?
• Nazwa kategorii: własny samorząd
• Nazwa kategorii: własne sądownictwo
• Nazwa kategorii: jasno określone prawo oraz obowiązki
Koniec elementów należących do kategorii Co posiadał każdy stan?

Trzeba jednak podkreślić, że czasy panowania króla Kazimierza były dopiero początkiem kształtowania się stanów w Polsce. Jedynie duchowni tworzyli prawdziwy stan: przysługiwało im własne prawo i odrębne sądownictwo, a biskupi, naturalni przywódcy i przedstawiciele duchowieństwa, z reguły zasiadali w radzie królewskiej, choć w tamtych czasach jej skład i kompetencje nie były jeszcze ściśle ustalone. Rycerstwo, czyli grupa ludzi posiadających ziemię na prawie rycerskim, tzn. dziedzicznie i w zamian za zbrojną służbę królowi, w świetle statutów kazimierzowskich nie tworzyło jednolitej warstwy społecznej, podobnie zresztą jak chłopi i mieszczanie, którzy przede wszystkim byli obywatelami swoich wsi i miast, a których prawa określały przywileje lokacyjne wydawane dla poszczególnych miejscowości. W średniowiecznej Polsce stany obejmujące chłopów i mieszczan całego Królestwa nie zdołały się w pełni wykształcić.

Na przełomie XII i XIII w. Wincenty Kadłubek wprowadził w swojej kronice rzymski termin rzeczpospolita (łac. res publica), który w jego rozumieniu oznaczał, że do odpowiedzialności za państwo poczuwa się pewna grupa. Sam termin „rzeczpospolita” zrobił później ogromną karierę i do dziś jest oficjalną nazwą państwa polskiego. Odrodzone na początku XIV w. królestwo nie objęło wszystkich ziem, które znajdowały się pod panowaniem Bolesława Krzywoustego. Ta chęć odzyskania obszarów, których nie zdołał zjednoczyć Władysław Łokietek, wyznaczała dalekosiężne cele polityki kolejnych polskich władców. Ukuto termin prawny Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae), który podkreślał związek z Polską ziem znajdujących się nadal poza zjednoczoną monarchią (Śląska, Mazowsza i Pomorza). Polscy władcy rościli sobie prawa do tych terytoriów także po wygaśnięciu dynastii Piastów. W ten sposób dokonał się proces uniezależnienia państwa od osoby monarchy.

Jeśli chcesz się dowiedzieć więcej na ten temat obejrzyj film:

R9CT43A4RAGOX

Film opowiadający o organizacji państwa za Kazimierza Wielkiego i o monarchii stanowej.

Film opowiadający o organizacji państwa za Kazimierza Wielkiego i o monarchii stanowej.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R9CT43A4RAGOX

Film opowiadający o organizacji państwa za Kazimierza Wielkiego i o monarchii stanowej.

Polecenie 1

Wyjaśnij znaczenie określenia „Korona Królestwa Polskiego”.

R5LXQVB5QV1V9

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Skup się na znaczeniu symbolu korony w kontekście władzy królewskiej i historycznego istnienia Królestwa Polskiego.

Pokaż odpowiedź

„Korona Królestwa Polskiego” to symbol, który odwołuje się do historycznego i symbolicznego identyfikowania Polski jako niezależnego królestwa a też symbolizuje całość ziem polskich. W kontekście historycznym odnosi się ona do korony królewskiej, czyli symbolu władzy królewskiej, którą nosił król Polski podczas koronacji i oficjalnych ceremonii. Użycie tego określenia podkreśla suwerenność i odrębność państwa polskiego w ramach dawnej Rzeczypospolitej, a także jest wyrazem dumy narodowej i tradycji monarchicznych. Warto zauważyć, że pojęcie to miało szczególne znaczenie w czasach, gdy Polska była niepodległa i miała własne instytucje królewskie, a także w kontekście historycznych rozbiorów, kiedy to symbol korony podkreślał ciągłość i odrodzenie państwowości.

Przybysze z Zachodu

Wielu rycerzy pochodzenia niemieckiego napływało ze Śląska i Wielkopolski i osiedlało się na Rusi. Silne w tym okresie były procesy polonizacyjne. Niemieccy przybysze przyjmowali polski język i obyczajowość. Odrębność zachował jedynie patrycjat większych miast.

R1DNRMTERRCCQ

Ilustracja przedstawia herb Bartosza Wezenborga. Na środku znajduje się czarny byk na żółtym tle. Na górze znajduje się popiersie. Na jego szyi znajduje się złoty naszyjnik, na twarzy ma przyłbicę a na głowie koronę wysadzaną kolorowymi kamieniami. Spod korony wystają włosy, które przeradzają się we wstęgi okalające cały herb. Znad korony wyodrębniają się czarne rogi.

Za czasów Kazimierza Wielkiego spośród Niemców rekrutowała się elita miejska, dzierżąca władzę i uczestnicząca w handlu dalekosiężnym. W Krakowie Polacy stanowili około 50 proc. ludności, Niemcy zaś 35 proc. Król kontynuował podjętą w poprzednim stuleciu akcję zakładania nowych ośrodków. Niemieccy chłopi osiedlali się na południu i na wschodnich kresach państwa polskiego (w późniejszych czasach nazwani zostali oni Głuchoniemcami od niem. Taubdeutsche), zapewniając na tym obszarze obronę.

Kochanka i bankier

Drugą ważną grupą mniejszościową w miastach byli Żydzi. Ich obecność na ziemiach polskich datuje się na około XI wiek. W czasach Kazimierza Wielkiego nastąpił jednak duży napływ ludności żydowskiej, uciekającej z krajów objętych pogromami: Nadrenii, Bawarii i Czech. Wielu z tych Żydów było zamożnymi przedsiębiorcami, którzy na ziemie polskie przywozili ze sobą nie tylko kapitał, ale też dobrą znajomość stosunków gospodarczych panujących na zachodzie Europy.

Największa gmina żydowska znajdowała się w Krakowie. Sytuację prawną ludności żydowskiej regulował tzw. statut kaliski z 1264 r., wydany przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego i potwierdzony kilkakrotnie przez Kazimierza. Gwarantował on odrębność prawną Żydów oraz określał swobodę działalności ekonomicznej. Przywilej ten został rozciągnięty na wszystkie ziemie Królestwa Polskiego oraz na tereny Rusi, gdzie Żydzi otrzymali możliwość prowadzenia działalności. Przychylność króla wobec ludności żydowskiej przypisuje się jego bliskim kontaktom z żydowskim bankierem Lewkiem, który nieraz udzielał królowi kredytu oraz uczestniczył w jego różnych przedsięwzięciach handlowych, np. zarządzał mennicą i dzierżył żupy solne. Mimo królewskiej przychylności różnie układały się stosunki Żydów z chrześcijanami i nieraz dochodziło do gwałtownych napięć. Fala antyżydowskich wystąpień, która w tym czasie przetoczyła się przez zachodnią Europę, nie dotarła jednak na ziemie polskie.

R1BGAVN8ZF898

Ilustracja przedstawia obraz pod tytułem Przyjęcie Żydów w Polsce. Tłum osób zebrany jest w półkolu przed zamkiem. W środku siedzi dziecko oraz gołębie. Część z nich stoi a część siedzi. Na ręce mężczyzny na środku siedzi czarny ptak. Z prawej strony w tle pomiędzy kolumnami stoją kolejni mężczyźni. W tle jest zamek obrośnięty zielonymi pnączami.

RXSTCJG827U4T

Ilustracja przedstawia plan miasta Kazimierz. Jest ono z każdej strony otoczone rzeką. Miasto jest gęsto zabudowane. Miasto z brzegiem łączą w kilku miejscach mosty. W tle znajdują się wzgórza.

Cztery żony i żadnego syna…

Sprawa ekspansji na tereny Rusi została ściśle zespolona ze sprawą sukcesji na tronie polskim. Kazimierz czterokrotnie wchodził w związki małżeńskie. Jego pierwszą żoną została księżniczka litewska Aldona, która przyjęła imię Anna. Małżeństwo to stanowiło przypieczętowanie sojuszu z księciem litewskim Giedyminem. Z tego związku narodziły się dwie córki, Elżbieta i Kunegunda. Po śmierci Aldony król wziął za żonę Adelajdę Heską. Pożycie pary od początku nie układało się dobrze. W 1356 r. Kazimierz podjął starania w Rzymie o unieważnienie małżeństwa, ale zakończyły się one fiaskiem. Przeszkodziła m.in. dyplomacja andegaweńska zainteresowana zachowaniem praw do sukcesji w Polsce po bezpotomnej w linii męskiej śmierci króla. Mimo trwania małżeństwa z Adelajdą Kazimierz zawarł związek morganatyczny z mieszczką praską, Krystyną Rokiczanką. Małżeństwo to także nie należało do udanych. Pięć lat przed śmiercią – będąc już w dość leciwym wieku, ale wciąż chyba mając nadzieję na syna z prawego związku – król ożenił się z 30 lat młodszą Jadwigą Żagańską. Z tego małżeństwa również doczekał się tylko córek. Kobiety zaś nie miały prawa do dziedziczenia tronu w Polsce.

R1H9KOMQM9FST

Rysunek przedstawia portret młodej kobiety zwróconej do widza półprofilem. Kobieta ma na głowie koronę oraz nakrycie głowy w formie welonu zakrywającego włosy. Włosy utrefione w loki, spływające na szyję i dekolt. Na włosach strojne spinki. W uszach kolczyki, na szyi podwójny naszyjnik z pereł. Portret okolony od dołu motywem roślinnym.

R11X3O7JOTLMN

Rysunek przedstawia młodą dziewczynę ubraną w królewskie szaty. Powłóczystą suknię ma okrytą płaszczem. Na głowie ma zdobiony czepiec w formie ściętego stożka. Postać kobiety stoi do widza bokiem, prezentując swój lewy profil. Prawa ręką podtrzymuje fałdy drapowanej sukni, lewą ma wyciągniętą do przodu w geście przywitania.

RL71EVMM9MMKK

Obraz przedstawia średniowieczną scenkę rodzajową. W progu domu stoi żydowska rodzina. W uchylonych drzwiach starszy mężczyzna z brodą (ojciec). Na schodkach prowadzących do wejścia młoda dziewczyna (Estera) i mała dziewczynka. Nieco niżej czwórka młodszego rodzeństwa różnej płci. Zza domu wychodzi starsza kobieta (matka). Po lewej stronie widać podchodzącego do domu mężczyznę (król Kazimierz Wielki). Mężczyzna ubrany jest w strój szlachecki, złoty płaszcz, na głowie ma czerwone nakrycie głowy przypominające chustę. Buty wysokie z ostrogami. W prawym ręku trzyma róg. Żydowska rodzina ubrana po mieszczańsku. Najstarsza z dziewcząt stojąca przy wejściu, trzyma się pod boki. Ubrana w długą, zamaszystą suknię. Na szyi sznury perłowych korali i naszyjniki, w uszach kolczyki. Spod sukni wysuwa się nosek jej trzewika, zakończonego ostrym noskiem. O zamożności rodziny świadczy także widoczna we fragmencie ściana domu. Jest on murowany z czerwonej cegły, w oknie ma drewniane okiennice z kutymi zawiasami. Na zewnątrz przy progu ustawiona jest drewniana beczka z winem, z charakterystycznym kranikiem. Pod kranik podstawiony jest metalowy lub cynowy gąsior wina w kształcie wielkiej karafki. Obok stoi drugi przygotowany do napełnienia.

Naturalnym następcą po ewentualnej bezpotomnej śmierci Kazimierza był jego siostrzeniec – król Węgier Ludwik Andegaweński.

R1F85U7CSKM6H

Obraz przedstawia portret mężczyzny w sile wieku, ubranego w szaty królewskie i trzymającego insygnia królewskie. Mężczyzna ma dłuższe, pofalowane włosy, wąsy i krótką brodę. Na głowie ma koronę. W prawym ręku trzyma berło, a w lewym list, zapieczętowany widoczną okrągłą pieczęcią.

Pod koniec życia Kazimierz, nie mając już nadziei na syna, podjął jeszcze próbę zabezpieczenia praw swoich potomków do tronu polskiego. Około 1369 r. adoptował swego wnuka Kaźka Słupskiego, syna córki Elżbiety, wydanej za mąż za księcia słupskiego Bogusława V. Zgodnie z planami władcy Kaźko miał objąć tron, gdyby Ludwik Andegaweński też miał tylko córki (wtedy król węgierski nie miał jeszcze żadnych dzieci).

Bezpotomna w linii męskiej śmierć Kazimierza zakończyła panowanie Piastów na tronie polskim i otworzyła drogę Ludwikowi Andegaweńskiemu do władzy w Polsce.

Zapoznaj się z mapą interaktywną i wykonaj kolejne polecenia

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj poniższą mapę i wykonaj polecenia.

R1M8SRVQ7KPKR

Mapa przedstawia Polskę Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. Ziemie odziedziczone przez Kazimierza Wielkiego po śmierci Władysława Łokietka to Wielkopolska i Małopolska. Ziemie przyłączone przez Kazimierza Wielkiego to Kujawy, Ruś Halicka. Ziemie podporządkowane Królestwu Polskiemu to Mazowsze, Podole, Księstwo Chełmsko Bełskie oraz księstwo Włodzimierskie. Ziemie te wchodzą to Królestwa Polskiego. Akademia Krakowska i mennica królewska znajdowały się w Krakowie. Numerem pierwszym zaznaczono sąsiada Polski czyli księstwo Śląskie. Numerem drugim zaznaczono Pomorze Gdańskie. Numerem trzecim Kujawy. Numerem czwartym Małopolskę. Numerem piątym Mazowsze. Numer szóstym Księstwo Włodzimierskie. Numerem siódmym Wielkopolskę.

R1P14CMUHMJLR

Mapa przedstawia zakres terytorialny państwa polskiego w roku: Możliwe odpowiedzi: 1. 1333, 2. 1356, 3. 1370, 4. 1343

R1L9JH8LKS9LM

Dopasuj odpowiednią cyfrę spośród tych zaznaczonych na mapie do opisu. Ziemia ta stanowiła część ojcowizny Kazimierza Wielkiego i do roku 1331 należała do jego ojca, Władysława Łokietka. Wojna z zakonem krzyżackim okazała się bardzo niszczycielska dla dzielnicy i w jej wyniku obszar ten znalazł się na kilka lat pod okupacją krzyżacką. W 1335 r. na zjeździe w Wyszehradzie Kazimierz Wielki otrzymał gwarancję zwrotu tej ziemi i jej włączenia w skład państwa polskiego. Decyzja ta została potwierdzona w 1343 r. - 1. 3, 2. 6, 3. 4, 4. 5, 5. 1, 6. 2, 7. 7

Obszar nie wszedł w skład państwa Władysława Łokietka, stając się siedzibą udzielnych książąt. W tym czasie dzielnica uległa rozpadowi na trzy mniejsze. W 1351 r. książę Siemowit i Kazimierz złożyli hołd lenny królowi polskiemu. Przez następne 150 lat ziemia ta znajdowała się w stosunku lennym wobec Polski, do roku 1526, kiedy ostatecznie została włączona do Polski. - 1. 3, 2. 6, 3. 4, 4. 5, 5. 1, 6. 2, 7. 7

Ziemia ta wchodziła w skład państwa wczesnopiastowskiego, nie znalazła się jednak w granicach państwa utworzonego przez Władysława Łokietka. Dzielnica ta odgrywała ważną rolę ekonomiczną, stając się jednym z najbardziej rozwiniętych obszarów. Od pocz. XIV w. stopniowo poszczególne księstwa składały hołd lenny królowi czeskiemu. Kazimierz Wielki zrzekł się praw do tego obszaru w zamian za to, że władca Czech przestał rościć sobie pretensje do tronu polskiego. - 1. 3, 2. 6, 3. 4, 4. 5, 5. 1, 6. 2, 7. 7

Dopasuj odpowiednią cyfrę spośród tych zaznaczonych na mapie do opisu. Ziemia ta stanowiła część ojcowizny Kazimierza Wielkiego i do roku 1331 należała do jego ojca, Władysława Łokietka. Wojna z zakonem krzyżackim okazała się bardzo niszczycielska dla dzielnicy i w jej wyniku obszar ten znalazł się na kilka lat pod okupacją krzyżacką. W 1335 r. na zjeździe w Wyszehradzie Kazimierz Wielki otrzymał gwarancję zwrotu tej ziemi i jej włączenia w skład państwa polskiego. Decyzja ta została potwierdzona w 1343 r. - 1. 3, 2. 6, 3. 4, 4. 5, 5. 1, 6. 2, 7. 7

Obszar nie wszedł w skład państwa Władysława Łokietka, stając się siedzibą udzielnych książąt. W tym czasie dzielnica uległa rozpadowi na trzy mniejsze. W 1351 r. książę Siemowit i Kazimierz złożyli hołd lenny królowi polskiemu. Przez następne 150 lat ziemia ta znajdowała się w stosunku lennym wobec Polski, do roku 1526, kiedy ostatecznie została włączona do Polski. - 1. 3, 2. 6, 3. 4, 4. 5, 5. 1, 6. 2, 7. 7

Ziemia ta wchodziła w skład państwa wczesnopiastowskiego, nie znalazła się jednak w granicach państwa utworzonego przez Władysława Łokietka. Dzielnica ta odgrywała ważną rolę ekonomiczną, stając się jednym z najbardziej rozwiniętych obszarów. Od pocz. XIV w. stopniowo poszczególne księstwa składały hołd lenny królowi czeskiemu. Kazimierz Wielki zrzekł się praw do tego obszaru w zamian za to, że władca Czech przestał rościć sobie pretensje do tronu polskiego. - 1. 3, 2. 6, 3. 4, 4. 5, 5. 1, 6. 2, 7. 7

1

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z fragmentem tekstu źródłowego oraz ilustracjami, a następnie wykonaj polecenia.

Tekst

1

W Imię Pańskie, Amen. […] My, Kazimierz, Z Boskiej łaski Król Polski, tudzież Ziemi Krakowskiej, Sandomierskiej, Sieradza, Łęczycy, Kujaw i Pomorza Pan i dziedzic, powiadamiamy wszystkich obecnych, jako i przyszłe pokolenia mieszkańców, którzy powinni znać niniejsze postanowienie.

[…] Ponieważ chcemy państwa naszego warunki polepszyć i staramy się pożytki z Ziemi naszej Krakowskiej powiększyć i pomnożyć, po dojrzałej oraz zdrowej baronów naszych poradzie, obywatelom naszym Miasta Kazimierskiego, które z Pana naszego pomocą zaczynamy zakładać, i temuż miastu Kazimierzowi dajemy dla radości i rozkwitu prawo teutońskie, które zwą pospolicie magdeburskim prawem, przekazujemy i dajemy też pełne, wolne i wszechstronne prawo samorządu […].

CART8Cytat za: artykuł Lokacja miasta Kazimierza pod Krakowem, tekst dostępny: muzhp.pl [dostęp: 5.04.2022].

Ilustracja A

R1HSN7F1UNU28

Zdjęcie przedstawia pieczęć miasta Kazimierz. Na środku jest litera K. Na jej górze znajduje się korona. Wokół znajdują się bogate zdobienia.

Ilustracja B

RMOM9EDU7E6LM

Ilustracja przedstawia miasto. Jest ono z każdej strony otoczone rzeką. Miasto jest gęsto zabudowane. Miasto z brzegiem łączą w kilku miejscach mosty. W tle znajdują się wzgórza.

RESFHDVTX9HAZ

1. Uzasadnij, że tekst dotyczy miasta, którego pieczęć ławnicza została ukazana na ilustracji 1. (Uzupełnij) 2. Określ, jakie motywy zadecydowały o fundacji nowego miasta (nie cytuj). (Uzupełnij) 3. Uzasadnij, odwołując się do informacji zawartych na ilustracji 2, że miastu temu zostało nadane prawo „teutońskie”. (Uzupełnij) 4. Wskaż, jakie jeszcze poza gospodarczymi funkcje miało spełniać miasto. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do elementów ikonograficznych zamieszczonych na ilustracji 2. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Uzasadnij, że tekst dotyczy miasta, którego pieczęć ławnicza została ukazana na ilustracji A.

Zwróć uwagę na główny motyw ikonograficzny na pieczęci.

Określ, jakie motywy zadecydowały o fundacji nowego miasta (nie cytuj).

Zastanów się, w jaki sposób lokacja nowego miasta mogła „pomnożyć pożytki”.

Uzasadnij, odwołując się do informacji zawartych na ilustracji B, że miastu temu zostało nadane prawo teutońskie.

Przypomnij sobie, jakie były zasady lokacji na prawie niemieckim.

Wskaż, jakie jeszcze funkcje – poza gospodarczymi – miało spełniać miasto. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do elementów ikonograficznych zamieszczonych na ilustracji B.

Zwróć uwagę na mury.

Pokaż odpowiedź

Uzasadnij, że tekst dotyczy miasta, którego pieczęć ławnicza została ukazana na ilustracji A.

Główny motyw ikonograficzny na pieczęci wskazuje, że miasto to było fundacją Kazimierza Wielkiego.

Określ, jakie motywy zadecydowały o fundacji nowego miasta (nie cytuj).

Motywy ekonomiczne; król zakładając nowe miasto, chciał przyciągnąć więcej kupców.

Uzasadnij, odwołując się do informacji zawartych na ilustracji B, że miastu temu zostało nadane prawo teutońskie.

Ulice przecinające się pod kątem prostym, rynek w centrum miasta.

Wskaż, jakie jeszcze funkcje – poza gospodarczymi – miało spełniać miasto. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do elementów ikonograficznych zamieszczonych na ilustracji B.

Funkcje obronne, o czym świadczy otoczenie miasta grubymi murami.

Ćwiczenie 4

Przeanalizuj nagrobek Kazimierza Wielkiego znajdujący się w bazylice archikatedralnej św. Stanisława i św. Wacława na Wawelu w Krakowie, a następnie wybierz stwierdzenia prawdziwe.

R12ZHU76BPUZF

Zdjęcie przedstawia nagrobek Kazimierza Wielkiego. Jest on cały drewniany. Na wieku nagrobka znajduje się figura władcy w szatach leżącego na poduszce. Nagrobek jest ozdobiony łukami oraz figurami osób. W górę odchodzą kolumny.

R1CHD3SOM744N

Nagrobek Kazimierza Wielkiego prezentuje jedyny w Europie zachowany w pierwotnym kształcie typ nagrobka tumbowego z baldachimem/przyściennego sarkofagu. Król został na nim przedstawiony w pozie leżącej w stroju rycerskim/w pełnym majestacie. Nagrobek ten został wykonany w XIV w./stanowi fundację Jana Kazimierza dokonaną po jego abdykacji w 1668 roku. W przeciwieństwie do wielu tego typu dzieł na tym znajdują się/nie znajdują się motywy religijne.

Nagrobek Kazimierza Wielkiego prezentuje jedyny w Europie zachowany w pierwotnym kształcie typ nagrobka tumbowego z baldachimem/przyściennego sarkofagu. Król został na nim przedstawiony w pozie leżącej w stroju rycerskim/w pełnym majestacie. Nagrobek ten został wykonany w XIV w./stanowi fundację Jana Kazimierza dokonaną po jego abdykacji w 1668 roku. W przeciwieństwie do wielu tego typu dzieł na tym znajdują się/nie znajdują się motywy religijne.

Słownik