Filary ustroju Rzeczypospolitej. Nihil novi

Dwa były kamienie milowe kształtowania się rządów szlacheckich w Polsce. Jeden to przywileje cerekwicko‑nieszawskie, drugi to konstytucja nihil novi. Pierwszy nazywany jest wielką kartą wolności szlachty i stał się podstawą wzrostu znaczenia sejmików ziemskich. Drugi ustanawiał, że nic nowego nie może być uchwalone bez zgody sejmu. Rozpoczynała się w Polsce epoka rządów szlacheckich i ograniczenia władzy królewskiej. Złożyło się na to wiele różnych przyczyn, a sam proces zaczął się już wiele dziesiątków lat wcześniej.

Powstanie sejmu dwuizbowego

Sejm polski wywodzi się ze średniowiecznych zgromadzeń szlachty. Szlachta uczestniczyła w radach królewskich, sejmikach i sejmach prowincjonalnych, wyrażając zgodę lub sprzeciw wobec decyzji króla, zwłaszcza w sprawach podatków i wojsk. Przywilej nieszawski (1454) nakładał obowiązek konsultowania przez króla zmian prawa, podatków i pospolitego ruszenia ze szlachtą.

W 1468 r. Kazimierz IV Jagiellończyk zwołał sejm walny, uważany za początek sejmu dwuizbowego. Składał się on z:

• Senatu – dawnej rady królewskiej z najwyższymi duchownymi i urzędnikami królewskimi; senatorowie pełnili funkcje dożywotnio. Obradom przewodniczył król.

• Izby poselskiej – posłów wybierano na sejmikach ziemskich; działali zgodnie z instrukcjami poselskimi. Obrady prowadził marszałek sejmu.

Sejm stał się głównym organem podejmującym decyzje państwowe i regulującym kontakty szlachty z królem.

Konstytucja nihil novi

R1G4B9FKNZL2J

Nagranie filmowe dotyczące ustroju Rzeczpospolitej szlacheckiej.

Nagranie filmowe dotyczące ustroju Rzeczpospolitej szlacheckiej.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1G4B9FKNZL2J

Nagranie filmowe dotyczące ustroju Rzeczpospolitej szlacheckiej.

RTPV9ZXAHZV2V

Rysunek przedstawia salę sejmową za czasów panowania Zygmunta II Augusta. W dużej zamkowej komnacie, w centralnym miejscu na podwyższeniu i tronie zasiada król Zygmunt II August. Po obu stronach, w dwóch równoległych rzędach siedzi licznie zgromadzone duchowieństwo oraz magnateria (senatorowie). Zgromadzeniu przyglądają się siedzący na wprost króla szlachcice, a za ich plecami stojący żołnierze. Ciekawie przedstawione są proporcje poszczególnych stanów: postać króla, pomimo że w oddaleniu jest największa, magnateria i duchowieństwo znajdujące się tuż przy królu, też jest ponad naturalnej wielkości, nie zachowując zasad perspektywy. Szlachta i wojsko mimo że widnieją na pierwszym planie są najmniejsi.

ROE5SVDJZK75S

Rysunek przedstawia XVI‑wieczną salę Sejmu. Pośrodku sali, na podwyższeniu stoi tron, na którym zasiada mężczyzna z berłem i jabłkiem królewskim w ręku oraz koroną na głowie. Ubrany jest w szaty królewskie. Po obu stronach tronu, w pierwszym rzędzie siedzą mężczyźni z charakterystycznymi wydłużonymi czapkami składającymi się z dwóch wysokich, połączonych ze sobą zdobionych trójkątów. Za nimi, w kolejnych rzędach zasiadają ludzie mężczyźni ubrani w stroje szlacheckie. Wokół zgormadzonych widnieją herby rodowe. Ułożone są one w kształcie koła, wokół wszystkich zgromadzonych. W czterech rogach ilustracji widać anioły z wielokolorowymi skrzydłami.

Na początku nie było jasno określonego składu liczebnego sejmu. Widać jednak, że pierwotnie dominowali w nim senatorowie.

W  sejmie polskim posłowie najczęściej obradowali wspólnie z senatorami, przy czym senatorowie siedzieli, a reszta stawała za ich plecami, co sprawiało wrażenie, że decydują tylko wyżsi dostojnicy, a szlachta wyraża jedynie zgodę. Dopiero w późniejszym okresie obrady izb stały się odrębne. Starano się osiągać jednomyślność, choć nie była ona konieczna. Sejm zwoływano doraźnie lub corocznie, a jego obrady trwały od dziesięciu dni do miesiąca. Najczęściej obradowano w Piotrkowie, a każda uchwała nosiła nazwę konstytucji. Nie wszystkie sejmy kończyły się decyzją, zwłaszcza gdy dotyczyły podatków. Oprócz sejmu walnego odbywały się sejm elekcyjny, wybierający króla, i sejm obozowy, na którym szlachta starała się wymusić decyzje władcy.

Wraz z rosnącą rolą sejmików i sejmu słabła pozycja króla, który wciąż jednak miał duże kompetencje – zwoływał zgromadzenia, mianował urzędników i wpływał na skład rady królewskiej, a później senatu. Jagiellonowie potrafili umocnić swoją władzę dzięki autorytetowi i budowaniu stronnictw, co pozwalało im kontrolować możnych i szlachtę. Z czasem jednak pozycja szlachty rosła, a król miał coraz mniej swobody w podejmowaniu decyzji, co w XVI wieku zaczęło wyznaczać kierunek zmian ustrojowych w Polsce.

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z ilustracjami, a następnie wykonaj polecenie.

Ilustracja A

RR295MEGKCUQG

Ilustracja

Ilustracja B

RQNHOE295639S

Ilustracja

Ilustracja C

RAKLXAPZJGAZH

Ilustracja

Ilustracja D

R14F9966VX6RG

Ilustracja

ROVGJ9DK921AP

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

RGC6TBREP672A

Ćwiczenie 1

Uzupełnij luki w tekście. Pierwsza 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji w 1573 r. oraz umocnienie pozycji sejmu w wyniku zwycięstwa ruchu egzekucyjnego sprawiły, że przeprowadzenie zmian ustrojowych podobnych do zachodnioeuropejskich stało się bardzo trudne. Przywiązanie szlachty do politycznych przywilejów i gwarancji wolności owocowało jej przekonaniem, że wszelkie próby wzmocnienia władzy centralnej stanowią zagrożenie wolności i prowadzą do 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji. Uniemożliwiło to dostosowanie ustroju do zmieniających się w XVII w. warunków i sparaliżowało próby reform wojskowych. W konsekwencji w Rzeczypospolitej szlachta sprzeciwiała się (do 1717 r.) stałym podatkom na wojsko, co blokowało jego modernizację. Nie wykształciła się też podległa królowi administracja podobna do zachodnioeuropejskiej. W epoce absolutyzmu i 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy na Zachodzie w państwie polsko‑litewskim zachodził proces odwrotny: 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy i wzrost znaczenia sejmików, czyli ciał samorządowych.

Uzupełnij luki w tekście. Pierwsza 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji w 1573 r. oraz umocnienie pozycji sejmu w wyniku zwycięstwa ruchu egzekucyjnego sprawiły, że przeprowadzenie zmian ustrojowych podobnych do zachodnioeuropejskich stało się bardzo trudne. Przywiązanie szlachty do politycznych przywilejów i gwarancji wolności owocowało jej przekonaniem, że wszelkie próby wzmocnienia władzy centralnej stanowią zagrożenie wolności i prowadzą do 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji. Uniemożliwiło to dostosowanie ustroju do zmieniających się w XVII w. warunków i sparaliżowało próby reform wojskowych. W konsekwencji w Rzeczypospolitej szlachta sprzeciwiała się (do 1717 r.) stałym podatkom na wojsko, co blokowało jego modernizację. Nie wykształciła się też podległa królowi administracja podobna do zachodnioeuropejskiej. W epoce absolutyzmu i 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy na Zachodzie w państwie polsko‑litewskim zachodził proces odwrotny: 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy i wzrost znaczenia sejmików, czyli ciał samorządowych.

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z ilustracjami, a następnie wykonaj polecenie.

Ilustracja A

RR295MEGKCUQG

Ilustracja

Ilustracja B

RQNHOE295639S

Ilustracja

Ilustracja C

RAKLXAPZJGAZH

Ilustracja

Ilustracja D

R14F9966VX6RG

Ilustracja

ROVGJ9DK921AP

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

RGC6TBREP672A

Ćwiczenie 2

Uzupełnij luki w tekście. Pierwsza 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji w 1573 r. oraz umocnienie pozycji sejmu w wyniku zwycięstwa ruchu egzekucyjnego sprawiły, że przeprowadzenie zmian ustrojowych podobnych do zachodnioeuropejskich stało się bardzo trudne. Przywiązanie szlachty do politycznych przywilejów i gwarancji wolności owocowało jej przekonaniem, że wszelkie próby wzmocnienia władzy centralnej stanowią zagrożenie wolności i prowadzą do 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji. Uniemożliwiło to dostosowanie ustroju do zmieniających się w XVII w. warunków i sparaliżowało próby reform wojskowych. W konsekwencji w Rzeczypospolitej szlachta sprzeciwiała się (do 1717 r.) stałym podatkom na wojsko, co blokowało jego modernizację. Nie wykształciła się też podległa królowi administracja podobna do zachodnioeuropejskiej. W epoce absolutyzmu i 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy na Zachodzie w państwie polsko‑litewskim zachodził proces odwrotny: 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy i wzrost znaczenia sejmików, czyli ciał samorządowych.

Uzupełnij luki w tekście. Pierwsza 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji w 1573 r. oraz umocnienie pozycji sejmu w wyniku zwycięstwa ruchu egzekucyjnego sprawiły, że przeprowadzenie zmian ustrojowych podobnych do zachodnioeuropejskich stało się bardzo trudne. Przywiązanie szlachty do politycznych przywilejów i gwarancji wolności owocowało jej przekonaniem, że wszelkie próby wzmocnienia władzy centralnej stanowią zagrożenie wolności i prowadzą do 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji. Uniemożliwiło to dostosowanie ustroju do zmieniających się w XVII w. warunków i sparaliżowało próby reform wojskowych. W konsekwencji w Rzeczypospolitej szlachta sprzeciwiała się (do 1717 r.) stałym podatkom na wojsko, co blokowało jego modernizację. Nie wykształciła się też podległa królowi administracja podobna do zachodnioeuropejskiej. W epoce absolutyzmu i 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy na Zachodzie w państwie polsko‑litewskim zachodził proces odwrotny: 1. absolutyzmu, 2. wolna elekcja, 3. decentralizacja, 4. centralizacji władzy i wzrost znaczenia sejmików, czyli ciał samorządowych.

Słownik