Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Ustrój i polityka
Polityka zagraniczna Rzeczypospolitej w dobie ostatnich Jagiellonów.
W 1527 roku w lesie pod Niepołomicami król Zygmunt Stary i ciężarna Bona Sforza zostali zaatakowani przez niedźwiedzia sprowadzonego dla rozrywki dworu. Królowa poroniła, a dziecko zmarło. Błazen Stańczyk skomentował zdarzenie jako głupotę, dostrzegając też aluzję do wcześniejszej powściągliwej polityki króla wobec Zakonu Krzyżackiego.
Rozstrzygniesz, czy można winić polityka za podjęcie decyzji, której skutki w pełni objawią się po upływie ponad dwustu lat.
Zlokalizujesz Inflanty na współczesnej mapie Europy.
Wyjaśnisz, dlaczego tak wiele państw było zainteresowanych rywalizacją o Inflanty.
Ostatnia wojna z zakonem
W 1466 roku Polska i zakon krzyżacki zawarły pokój w Toruniu, kończący wojnę trzynastoletnią. Malbork i Prusy Królewskie przeszły pod panowanie Polski, a wielki mistrz musiał składać hołd królowi. W kolejnych latach niektórzy mistrzowie unikali hołdu, korzystając z nieuwagi Polski i ugodowej polityki królów Jagiellonów.
W 1519 roku wybuchła wojna z Krzyżakami pod wodzą Albrechta Hohenzollerna. Polacy odnieśli kilka zwycięstw, ale brak funduszy uniemożliwił zdobycie twierdz, dlatego w 1521 roku zawarto rozejm. Zakon był osłabiony, a w Prusach szerzyła się reformacja. Albrecht postanowił przekształcić państwo zakonne w świeckie, ewangelickie księstwo.
10 kwietnia 1525 roku Albrecht Hohenzollern złożył w Krakowie hołd lenny królowi Zygmuntowi Staremu. W zamian uzyskał zgodę na sekularyzację Prus, które stały się Książęcymi. Ustalono też, że w razie braku męskiego potomstwa państwo pruskie wróci do Polski, kończąc ponad 150‑letnie wojny z zakonem.
Mapa Prus Książęcych w 1525 roku
Walka o Inflanty
W drugiej połowie XVI wieku Morze Bałtyckie stało się przedmiotem rywalizacji między Danią, Szwecją, Moskwą i państwem polsko‑litewskim, ponieważ kontrola nad szlakami handlowymi przynosiła duże korzyści. Ważnym obszarem były Inflanty, dawniej pod rządami zakonu kawalerów mieczowych, który w XVI wieku osłabł, a wielu jego przedstawicieli przyjęło luteranizm.
W 1558 roku wojska moskiewskie zajęły Dorpato i Narwę, zdobywając porty nad Bałtykiem. Polska interweniowała dyplomatycznie i wojskowo, zmuszając zakon do podpisania układu z Zygmuntem Augustem. W 1561 roku nowy wielki mistrz Gotthard Kettler złożył hołd lenny królowi, zsekularyzował państwo i przekształcił je w Księstwo Kurlandii i Semigalii, które pozostało lennem Polski, a reszta Inflant weszła w skład Rzeczypospolitej.
Wojna z Moskwą i konflikty z Danią i Szwecją trwały do 1570 roku. Rozejmy podzieliły Inflanty: Polska otrzymała największą część z Rygą, Moskwa zachowała Narwę, Szwecja kontrolowała Estonię, a Dania wyspę Ozylię. Pokój był tymczasowy i nie zakończył rywalizacji o panowanie nad Bałtykiem, która trwała jeszcze wiele lat.
Odszukaj na mapie Inflanty i określ, jakie współcześnie państwa leżą na tym terenie.
Wskaż porty inflanckie, które były włączone w organizację hanzeatycką i brały udział w międzynarodowej wymianie handlowej.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z fragmentem opracowania historycznego i wykonaj polecenie.
Polityka JagiellonówZachodzi tu pytanie o motywy polityki polsko‑litewskiej, w jakim stopniu można je uważać za należycie uzasadnione polsko‑litewską racją stanu? […] Po pierwsze […] obawiano się zagrożenia Wielkiego Księstwa Litewskiego przez Moskwę od północy oraz nawiązania przez nią bezpośredniego kontaktu z zachodem przez Bałtyk, co przyczyniłoby się do podniesienia potencjału gospodarczego i wojennego tego państwa. Otóż zajęcie Inflant nie ułatwiało, lecz utrudniało obronę Litwy, wskutek wydłużenia granicy w kierunku północnym aż po Zatokę Fińską. […] [Chodziło] o izolowanie Moskwy od zachodu, by zapobiec wzrostowi jej potęgi. Zachodzi jednak pytanie, czy wiara w skuteczność tej policyjnej metody była uzasadniona? […] w momencie, gdy zaczynał się spór o Inflanty, już od kilku lat został nawiązany kontakt Moskwy z zachodem przez Morze Białe, odkąd pierwszy statek angielski zawitał do ujścia północnej Dźwiny. […] Opanowanie drogi dźwińskiej niewątpliwie przyniosłoby jakieś korzyści północno‑wschodniej połaci Wielkiego Księstwa Litewskiego, ziemi połockiej i witebskiej, skąd spławiano znaczne ilości produktów gospodarki leśnej oraz hodowlanej. Jednak to terytorium należało do najbardziej zacofanych pod względem gospodarczym, toteż troska o jego interesy nie usprawiedliwiałaby tak szeroko zakrojonej i ryzykownej akcji politycznej, a zwłaszcza prowadzenia uciążliwych wojen. Inflanty miały dobrze zorganizowaną gospodarkę i rozległe dobra państwowe należące do biskupów […] oraz do Zakonu Inflanckiego. W razie opanowania kraju i sekularyzacji, do której grunt w Inflantach był dobrze przygotowany dzięki postępom protestantyzmu, zwiększyłyby się znacznie dochody królewskie, a nie mniejsze korzyści odnieśliby magnaci, którym królewszczyzny oddano w dzierżawę.
Źródło: Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 563.
Zapoznaj się z fragmentem opracowania historycznego i odpowiedz na pytanie.
Historia […][Państwo to] nie był[o] całkowicie odcięt[e] od Morza Bałtyckiego, ale posiadany przez ni[e] wąski pas południowo‑wschodniego wybrzeża Zatoki Fińskiej nie dawał możliwości szerszych kontaktów handlowych czy kulturalnych z Zachodem […]. Najkrótsza i najprostsza droga do morza wiodła poprzez posiadłości zakonu inflanckiego. Stosunki w Inflantach były szczególnie zagmatwane, zarówno ekonomicznie, jak i wewnątrzpolitycznie […]. Ciągle podnoszono pretensje, że zakon nie przepuszcza przez swoje terytoria specjalistów z Zachodu, że nie płaci danin, do których zobowiązał się jeszcze w 1503 r. itd. Gdy zaś po różnych perypetiach zakon związał się ściślej z Litwą traktatem pozwolskim […], [władca] postanowił wystąpić otwarcie. Tak zaczęła się długa, 25‑letnia (1558–1583) wojna o Inflanty, która zatoczyła szersze kręgi, niż się spodziewał jej inspirator.
Źródło: Ludwik Bazylow, Historia […], Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969, s. 99.
Na podstawie tekstu źródłowego przedstaw racje króla przemawiające za sekularyzacją Prus i przekazaniu lenna w ręce Albrechta Hohenzollerna.
Akt sekularyzacji Prus w 1525 r.
Wiek XVI–XVIII w źródłachW imię Pańskie Amen.
Ku wiecznej rzeczy pamięci. My Zygmunt, z Bożej łaski król Polski, w. książę litewski […] wszem wobec i każdemu z osobna, współczesnym i potomnym do wiadomości podajemy:
Gdy w przeszłości między Poprzednikami Naszymi, królami polskimi, a mistrzami i zakonem niemieckim N. Marii Panny zachodziły liczne poważne zatargi i toczyły się bardzo dla całego chrześcijaństwa zgubne wojny o prawo własności ziem pruskich – gdyż królowie wraz z Królestwem Polskim stawali wytrwale w obronie swego prawa dziedzicznego, a mistrzowie i zakon wzbraniali się ulegać swym prawowitym dziedzicom i panom […]. Wreszcie wojna między Nami i Królestwem Naszym a w. mistrzem Albrechtem, margrabią brandenburskim [wybuchła], przeto tak papieże: Leon X, Hadrian VI i współczesny nam Klemens VII, jak Karol, cesarz rzymski […] oraz krewniak Nasz, Ludwik, król węgierski i czeski, a nadto liczni książęta niemieccy zabiegali u Nas usilnie o przywrócenie zgody i pokoju. Wreszcie zgoda ta zawarta została […], a w. mistrz Albrecht […] przybył do Nas osobiście z kilku członkami zakonu, a swymi poddanymi, którzy mieli pełnomocnictwa ze strony zakonu i wszystkich jego poddanych do oddania pod Naszą władzę jako prawowitemu dziedzicowi i panu wszystkich ziem pruskich; a najpierw ciż panowie doradcy Albrechta, w. mistrza, a następnie on sam usilnie Nas o to prosili, abyśmy ziemie te oddali mu w lenno, oświadczając, że przez taki układ więcej pożytku przyniosą Nam i Rzeczypospolitej, a pokój będzie pewniejszy. My więc, biorąc pod uwagę przede wszystkim pożytek chrześcijaństwa […], a wreszcie pragnąc wyświadczyć łaskę i przysługę ukochanemu siostrzeńcowi Naszemu, Albrechtowi […] godzimy się na to”.Źródło: Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 236–237.
Słownik
(niem. Lehnmann) w stosunkach feudalnych osoba, która otrzymywała lenno, najczęściej w postaci ziem, za co pozostawała w zależności od nadającego lenno; tu w znaczeniu państwa zobowiązanego do świadczeń lennych na rzecz innego
wojna między Polską a państwem zakonu krzyżackiego w latach 1454–1466, której jedną z przyczyn było poparcie Polski dla powstałego Związku Pruskiego, skierowanego przeciwko Krzyżakom
inaczej Księstwo Pruskie; państwo utworzone na podstawie traktatu z 1525 r. zawartego pomiędzy Zygmuntem Starym a Albrechtem Hohenzollernem po sekularyzacji państwa krzyżackiego; istniało w latach 1525 - 1701; do 1657 było lennem Królestwa Polskiego
rejon obejmujący Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, Warmię, a także tereny wokół Malborka i Elbląga; przyłączony do Polski po pokoju toruńskim 1466 r. kończącym wojnę trzynastoletnią
(czes. hold) publiczny akt uległości składany jednemu władcy przez drugiego, pozostającego w zależności od niego; w średniowieczu hołd lenny składał wasal swojemu seniorowi i taki hołd zwany był homagium
(z łac. saecularis – świecki) zeświecczenie; może dotyczyć majątku i prerogatyw instytucji religijnych (np. Kościoła) lub życia społecznego i kulturowego
(łac. Livonia) obszar nad Dźwiną i Zatoką Ryską, zamieszkały pierwotnie przez plemiona bałtyckie (przodków obecnych Łotyszów) i ugrofińskie (przodków obecnych Estończyków), od XII w. pod panowaniem zakonu kawalerów mieczowych, od II poł. XVI w. teren rywalizacji między Rzecząpospolitą, Wielkim Księstwem Moskiewskim, Szwecją i Danią; dzisiejszy obszar Łotwy i Estonii