Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Ustrój i polityka
Terytorium i ludność. Rzeczpospolita Obojga Narodów
Ostatni potomek kiedyś wielkiej dynastii Jagiellonów umarł na zamku w Knyszynie na początku lipca 1572 r. Król od dawna chorował i wielu przewidywało jego rychłą śmierć. On sam wierzył, że podobnie jak ojciec dożyje sędziwego wieku. Stało się inaczej. Odszedł w wieku 52 lat.
Zmarłemu władcy zarzucano wiele, m.in. to, że pod koniec jego rządów państwo stanęło w obliczu wielu problemów. Jednemu nie da się zaprzeczyć. Unia lubelska, której Zygmunt August był głównym architektem, wprowadziła Polskę i Litwę na zupełnie nowe tory historii.
Ocenisz, czy właściwa jest nazwa Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Wyjaśnisz, jaka była struktura społeczna ludności .
Określisz, czy łatwo jest rządzić państwem, w którym mieszkają przedstawiciele różnych narodowości i wyznań.
Od krańców Litwy do podnóża Karpat, od ujścia Dniepru do Morza Czarnego
Unia lubelska podpisana w 1569 r. dała początek państwu, które otrzymało nową nazwę – Rzeczpospolita Obojga Narodów. W jej skład weszły ziemie należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Królestwa Polskiego oraz tereny pozostające w zależności lennej. Obejmowało ono obszar ok. 800 tys. kmIndeks górny 22 i zamieszkiwane było przez ok. 8 mln ludzi.
Zapoznaj się z poniższym tekstem źródłowym. Określ na jakie były terytoria Rzeczypospolitej.
Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, wojewoda podolski, pisarz, filozof, żyjący w XVII w.[Rzeczpospolita] rozciąga się na takie odległości, że gdybyś zechciał przeciągnąć sznur od krańców Litwy, leżących w pobliżu moskiewskiego pogranicza, do podnóża Karpat, potrzebowałbyś całego miesiąca na pokonanie tej odległości. A z drugiej strony – policz, ile musiałbyś przejść od ujścia Dniepru do Morza Czarnego po brzegi Bałtyku.
Źródło: Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, wojewoda podolski, pisarz, filozof, żyjący w XVII w., [w:] Mariusz Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004, s. 19–20.
Rzeczpospolita była trzecim co do wielkości państwem w Europie, a pod względem liczby ludności ustępowała Hiszpanii, Włoszech, Francji i Rzeszy Niemieckiej. Korona obejmowała historyczne ziemie Królestwa Polskiego, Podole, Prusy Królewskie, Mazowsze, Podlasie, część Wołynia oraz ziemie kijowską i bracławską. Dzieliła się na Wielkopolskę i Małopolskę, a Prusy Książęce miały odrębną pozycję. Litwa składała się z ośmiu województw, a Inflanty były wspólną własnością Korony i Litwy. Województwa dzieliły się na ziemie i powiaty.
Jak myślisz, jakie były przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności? Jaki wpływ na to mogły mieć brak większych ośrodków miejskich i niestabilna sytuacja polityczna?
Powstałe pod koniec XVI w. państwo było typowym krajem pogranicza, które czerpało z dorobku cywilizacyjnego wschodniego i zachodniego kręgu kulturowego. Wpływ na ukształtowanie się Rzeczypospolitej Obojga Narodów miała tradycja uformowanych w średniowieczu Wielkiego Księstwa Litewskiego, państwa polskiego i państwa zakonu krzyżackiego.
Mapa interaktywna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI wieku1
Zapoznaj się z mapą interaktywną i wykonaj polecenia.
Do terenów oznaczonych na mapie numerami 1–5 dopisz nazwę .
Zapoznaj się z opisem alternatywnym mapy, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Do terenów zaznaczonych numerami 1 - 5 w opisie alternatywnym dopisz nazwę.
Oceń, czy łatwo było rządzić tak rozległym państwem jak Rzeczpospolita Obojga Narodów. Wskaż jego mocne i słabe strony.
Stany w Rzeczypospolitej
Społeczeństwo Rzeczypospolitej Obojga Narodów było stanowe, podzielone na duchowieństwo, szlachtę, mieszczaństwo i chłopstwo. Szlachta, stanowiąca 6–10% ludności, posiadała ziemię i wyłączne prawo do urzędów. W XVI wieku dzięki wspólnej kulturze, językowi i wyznaniu zaczęła się kształtować wspólnota polityczna, nazywana narodem politycznym.
Duchowieństwo (0,5–1% społeczeństwa) miało przywileje sądowe, podatkowe i polityczne. Pozycja szlachty wzrosła kosztem mieszczaństwa (ok. 20%), które straciło prawa do ziemi i polityki, a słabe miasta nie stanowiły konkurencji dla szlachty. Chłopi (ok. 70%) stali się bardziej związani z ziemią i zobowiązani do pańszczyzny, co wspierało folwarczną gospodarkę szlachty. Kilka procent społeczeństwa stanowili ludzie luźni. Najważniejszą jednostką była rodzina, w której ojciec sprawował władzę, a kobiety dziedziczyły tylko przy braku męskich spadkobierców. Ważne były też wspólnota sąsiedzka i przywiązanie do prowincji.
Tygiel narodów i religii
W Rzeczypospolitej podziały stanowe często pokrywały się z narodowymi. Po włączeniu w 1569 r. ziem ruskich zamieszkałych przez ludność prawosławną i mówiącą po rusku, szlachta ruska stopniowo ulegała polonizacji, ale chłopi zachowywali tradycje i wiarę przodków. Podobnie na Litwie szlachta i magnateria przyjmowała polską kulturę i język, a litewski pozostawał jedynie wśród ludu wiejskiego.
Struktura narodowościowa Rzeczypospolitej po unii lubelskiej
- Żydzi; Wartość: 5; Udział procentowy: 5%
- Niemcy; Wartość: 10; Udział procentowy: 10%
- inni; Wartość: 12; Udział procentowy: 12%
- Litwini; Wartość: 13; Udział procentowy: 13%
- Rusini; Wartość: 20; Udział procentowy: 20%
- Polacy; Wartość: 40; Udział procentowy: 40%
Na ziemiach Rzeczypospolitej obok Polaków mieszkali Niemcy, głównie w Prusach Królewskich i dużych miastach, posługujący się językiem niemieckim i wyznający protestantyzm. Dużą grupę stanowili Żydzi, którzy mogli swobodnie praktykować religię, posługiwać się własnym językiem i posiadać własne instytucje. Obecne były też mniejsze grupy etniczne, m.in. Tatarzy, Karaimi, Olędrzy, Romowie, a w miastach Włosi, Grecy i Ormianie, którzy odgrywali istotną rolę w handlu.
Trenuj i ćwicz1
Przeanalizuj mapę, a następnie wskaż właściwe dokończenia zdań.
Zapoznaj się z opisem mapy, a następnie wskaż właściwe dokończenia zdań.
Przeanalizuj oba źródła, a następnie określ, czy dotyczą one tej samej grupy społecznej w Rzeczypospolitej w XVI w.
Konstytucja sejmu piotrkowskiego z 1538 r.Opierając się na dawnych konstytucjach naszych poprzedników i poruszani prośbami naszych poddanych stanowimy, aby [nazwa stanu] stosownie do zakazu statutowego, odtąd nie kupowali dóbr dziedzicznych ziemskich, a wpisy, które byłyby w sądach ziemskich na ich rzecz co do tych dóbr uczynione, aby były tym samym nieważne, a sędzia, który by na wpis zezwolił, aby popadł w karę stu grzywien, która będzie od niego z urzędu ściągnięta.
Źródło: Konstytucja sejmu piotrkowskiego z 1538 r., [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, t. 2, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, Wrocław 1981, s. 27.
Zapoznaj się z mapą oraz ilustracjami, a następnie wykonaj polecenie.
Wykonaj ćwiczenie zgodnie z poleceniem.
Słownik
liczba osób przypadająca na określoną jednostkę powierzchni danego państwa
w ustroju lennym dobro będące przedmiotem kontraktu lennego, tj. nadawane przez seniora wasalowi w użytkowanie, i pobieranie części pożytków w zamian za wsparcie militarne lub finansowe; później przez lenno rozumiano całość stosunków pomiędzy seniorem a wasalem typowych dla feudalizmu
zbiorowość społeczna w społeczeństwie feudalnym, wyróżniająca się odrębną sytuacją prawną
nazywana także Rzeczpospolitą (z łac. res publica – rzecz publiczna, powszechna); państwo składające się z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, powstałe na mocy unii lubelskiej i istniejące w od 1569 do 1795 r.
grupa ludzi pochodząca z innego państwa, wyróżniająca się językiem, czasem wyznaniem, obyczajowością
inaczej ortodoksja (z gr. orthos – słuszny, prawdziwy, doksa – pogląd) zespół wierzeń i dogmatów charakterystycznych dla Cerkwi prawosławnej, trzeciego co do wielkości wyznania na świecie
(z arab. masdżid – miejsce kultu) świątynia muzułmańska
(gr. jedna natura) doktryna teologiczna, według której Chrystus ma jedną naturę – boską i ludzką, ale nie istnieje jednocześnie w dwóch postaciach, ponieważ jego boska natura wchłonęła ludzką
(z gr. Ioudaios – Żyd, mieszkaniec Judei) religia monoteistyczna głosząca wiarę w jedynego Boga, wyznawana przez ludność żydowską
(z gr. synagoge – zgromadzenie, miejsce zebrań) żydowski dom modlitwy
(z gr. kyriakon – dom Pański) zgromadzenie, później świątynia w prawosławiu lub religii greckokatolickiej
grupa etniczna mieszkająca na terenie innej zbiorowości, różniąca się od niej kulturą, pochodzeniem, obyczajowością; w odróżnieniu od mniejszości narodowej nie posiada własnego państwa