Zygmunt III Waza na tronie polskim. Spór króla ze szlachtą - Wazowie na polskim tronie.

RT6MVS7SSKEND

Zygmunt III Waza na tronie polskim. Spory króla ze szlachtą

Na tę chwilę dwudziestojednoletni książę Zygmunt Waza szykował się od wczesnego dzieciństwa – 9 grudnia 1587 r. przybył do Krakowa, aby przejąć polski tron. Rodzice księcia – król Szwecji Jan III i Katarzyna Jagiellonka – zawczasu zadbali o to, by ułatwić synowi rządy nad Wisłą. Jednemu z nauczycieli Jan III miał powiedzieć, aby wychowywał jego syna w nadziei obu królestw, tzn. polskiego i szwedzkiego.

Wykształcony w luterańskiej Szwecji następca tronu wyrósł na gorliwego katolika doskonale władającego językiem polskim. Podczas powitania w Krakowie nowy król olśnił obecnych doskonałą znajomością polszczyzny. Jednak na samochwalczą mowę wpływowego kanclerza Jana Zamoyskiego odpowiedział chłodno. A cóżeście za nieme diablę przywieźli nam ze Szwecji? – mruknął pod nosem urażony dostojnik. Od tego momentu rozdźwięk pomiędzy dwiema najbardziej wpływowymi osobami w państwie tylko się pogłębiał.

R1LVN7X46UCGX1

Linia chronologiczna przedstawia następujące wydarzenia obejmujące okres wojny polsko‑szwedzkiej w latach 1600‑1611. 1587 rok Wybranie na króla Polski Zygmunta Trzeciego Wazę. 1594 rok Zygmunt Trzeci Waza na tronie Polski i Szwecji. 1599 rok Zerwanie unii polsko szwedzkiej. 1605 rok Bitwa pod Kircholmem. 1606 rok Rokosz Zebrzydowski. 1607 rok Bitwa pod Guzowem. Lata od 1609 do 1618 Wojna polsko rosyjska. — Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

Wymienisz te zalety władcy, które część szlacheckich poddanych przekonały z czasem do króla milczka.
Wyjaśnisz, dlaczego niektórzy magnaci do tego stopnia znienawidzili króla Zygmunta III Wazę, że zamierzali go pozbawić tronu.
Z wielkiej chmury mały deszcz? – wskażesz skutki rokoszu sandomierskiego.

Początek Panowania Zygmunta III Wazy

Elekcja

Po śmierci Stefana Batorego doszło do podwójnej elekcji. Szlachta podzieliła się na trzy obozy: zwolenników Habsburgów, kandydatury „Piasta” (polskiego władcy) oraz cara Fiodora I. Największe znaczenie miały dwa stronnictwa: popierające arcyksięcia Maksymiliana Habsburga oraz wspierające Zygmunta III Wazę, kierowane przez Jana Zamoyskiego.

Oba obozy ogłosiły swoich kandydatów królem, jednak decydujące znaczenie miała siła militarna. W 1587 r. Zygmunt III Waza został koronowany, a w 1588 r. Zamoyski pokonał wojska Maksymiliana w bitwie pod Bitwa pod Byczyną, zmuszając go do rezygnacji z pretensji do tronu.

R1ACSZKZE5ELR

Ilustracja przedstawia grupę mężczyzn : rycerzy oraz szlachty na koniach w czasie spotkania z drugą grupą mężczyzn na koniach. Spotkanie odbywa się na polu przed zamkiem. Mężczyźni na koniach mają w rękach flagi i proporce.Część z nich ubrana jest w zbroje z pióropuszami na plecach. — Poddanie się arcyksięcia Maksymiliana pod Byczyną w 1588 r. Ilustracja autorstwa jednego z przedstawicieli rodziny malarzy Kossaków (prawdopodobnie Juliusza) z 1862 r. Kanclerz i hetman wielki Jan Zamoyski po nieudanej próbie przejęcia siłą przez Habsburga tronu w Krakowie rozbił siły austriackie przy trakcie wiodącym z Polski na Śląsk (znajdujący się wówczas pod rządami Habsburgów). Po jakim atrybucie rozpoznać można postać hetmana Zamoyskiego?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Spór między Zygmuntem III Wazą a Janem Zamoyskim wynikał z rywalizacji o wpływy oraz różnych wizji państwa. Zamoyski dążył do zachowania równowagi między królem, magnaterią i szlachtą, natomiast król chciał wzmocnić swoją władzę.

Większość szlachty poparła Zamoyskiego, obawiając się wprowadzenia absolutyzmu i sojuszu z Habsburgami. Z kolei zwolennicy króla, m.in. Piotr Skarga, opowiadali się za wzmocnieniem władzy monarszej oraz reformą sejmu (np. głosowaniem większościowym i stałymi podatkami na wojsko).

Kosa i kamień - spór się zaostrza

Do ostrego konfliktu między Janem Zamoyskim a Zygmuntem III Wazą doszło na sejmie w 1590 r. Król, chcąc wzmocnić swoją władzę, mianował Jana Tarnowskiego bez zgody kanclerza.

W odpowiedzi Zamoyski oskarżył króla o tyranię, a Zygmunt III demonstracyjnie opuścił obrady. Spór załagodzili senatorowie – Zamoyski przeprosił króla, a konflikt chwilowo zakończono.

RNNZ3QGEXUN4N

Ilustracja przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku siedzącego na tronie w kolorze czerwonym. W tle widać wielką kolumnę. Mężczyzna ma brązowe krótkie włosy, wąsy i krótką brodę. Jego głowę zdobi korona wysadzana klejnotami. Ubrany jest w długą szatę w kolorze złotym, na ramiona ma narzucony złoty płaszcz, a na szyi biały, zdobiony kołnierz. Mężczyzna dzierży w dłoniach insygnia królewskie berło i jabłko. — Lista zarzutów szlachty wobec Zygmunta III Wazy była wyjątkowo długa i nie dotyczyła wyłącznie spraw politycznych, ale również prywatnych. Polacy nie akceptowali zamiłowania władcy do alchemii, ogrodnictwa oraz… gry w piłkę. Nie podobała się skłonność króla do zamykania się w wąskim gronie rodziny i najbliższych doradców. Szlachta gorszyła się zamiłowaniem Zygmunta III do cudzoziemskich, zachodnich, strojów. Narzekano także na małomówność i nieprzystępność Zygmunta III. Jak napisał autor pewnego paszkwilu, król „jak Hiszpan nadęty, zimny i dumny ledwie raczy półgębkiem odpowiedzieć kiedy na pytania”.
Źródło: Cyt. za: Henryk M. Słoczyński, *„Kazanie Skargi” Jana Matejki w kontekście ówczesnej wiedzy o epoce i poglądów na dzieje Polski*, tekst dostępny online: „Folia Historica Cracoviensia”, s. 79, Ilustracja: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Cisza przed burzą - początek konfliktu ze szlachtą

Po sejmie 1590 r. Jan Zamoyski przeszedł do jawnej opozycji wobec Zygmunta III Wazy. Skupił wokół siebie tzw. „popularystów”, protestantów i przeciwników sojuszu z Habsburgami.

Niezadowolenie szlachty wzrosło po ślubie króla z Anną Habsburżanką w 1592 r. Opozycja oskarżyła Zygmunta III o tajne rokowania z Habsburgami dotyczące oddania polskiej korony w zamian za pomoc w Szwecji. Choć zarzuty te były wątpliwe, ujawnienie rozmów pogłębiło nieufność wobec króla.

Rokosz Zebrzydowskiego

Narastający sprzeciw szlachty wobec Zygmunta III Wazy doprowadził do kryzysu politycznego. Na sejmie w 1605 r. opozycja odrzuciła projekty reform, a obrady zakończyły się bez uchwał.

Po śmierci Jana Zamoyskiego przywódcą opozycji został Mikołaj Zebrzydowski. W 1606 r. zainicjował on rokosz przeciwko królowi. Na czele konfederacji stanął Janusz Radziwiłł, a ważną rolę odgrywał także Stanisław Stadnicki.

Dla zainteresowanych

R1GOPKRCBPC3P

Ilustracja przedstawia popiersie mężczyzny w średnim wieku. Ma on krótkie, jasne włosy i krótkie wąsy zakręcone do góry. Ubrany jest w szatę na którą narzucony jest płaszcz obszyty futrem i spięty broszą. — Stanisław „Diabeł” Stadnicki, rysunek Józefa Sonntaga (1784–1834). Choć ilustracja nie pochodzi z epoki, przypomina charakterystyczne portrety sarmackie: postać została ukazana od twarzy do ramion, w bogatych szatach oraz ujęta realistycznie – bez upiększania i idealizacji. Stadnicki, jeden z przywódców rokoszan, należał do najbarwniejszych postaci swoich czasów. Wychowany w wierze kalwinistycznej, kształcił się w Heidelbergu w Niemczech. W 1578 r. Stadnicki osiadł w Łańcucie i usilnie „pracował” na swój przydomek „Diabła Łańcuckiego”, terroryzując okolicę, najeżdżając i grabiąc sąsiednie dwory oraz kupców. Głośnym echem w Rzeczypospolitej odbiło się zajęcie przez Stadnickiego Lwowa (1606 r.), gdy jedna z jego ofiar szukała tam sprawiedliwości. Kres przestępczej działalności „Diabła” położył inny magnat, Łukasz Opaliński. W 1609 r. sześciotysięczna prywatna armia Opalińskiego zdobyła i splądrowała Łańcut. Samego Stadnickiego podwładni Opalińskiego dosłownie roznieśli na szablach.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rokoszanie byli zgodni w sprzeciwie wobec Zygmunta III Wazy, ale nie mieli jednolitego programu reform. Część domagała się detronizacji króla, inni byli temu przeciwni. Występowały też podziały między katolikami a protestantami.

Król zorganizował wojska przeciw buntownikom, a dowództwo objęli Stanisław Żółkiewski i Jan Karol Chodkiewicz. Po nieudanych negocjacjach doszło do walk, zakończonych zwycięstwem wojsk królewskich w bitwie pod Bitwa pod Guzowem.

Mimo zwycięstwa król nie wzmocnił znacząco swojej władzy. Zrezygnował z represji, a w 1609 r. ogłoszono amnestię (m.in. dla Mikołaja Zebrzydowskiego). Utrzymała się równowaga między królem, senatem i szlachtą, lecz król porzucił plany reform państwa.

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenia.

Fragment okolicznościowego wiersza z czasów rokoszu Zebrzydowskiego
Gardła swe położyli dla drogich wolności,
Krew ich drogą rozlano w surowej srogości.
Ojczyznę miłowali jako cni synowie,
Samsiedzi ich pobili, brzydcy wyrodkowie.
Legliście, cni rycerze, moja szlachto droga,
Pożarła was ręka Kainowa sroga;
Nieszczerze z wami poszli bracia nieżyczliwi,
Na waszą śmierć czyhali jak lwi popędliwi.
CART5 Źródło: Fragment okolicznościowego wiersza z czasów rokoszu Zebrzydowskiego, [w:] Tomasz Stańczyk, Dwa rokosze. Dlaczego szlachta podniosła rękę na króla, „Do Rzeczy”, 1.

R1TMJDRRQAN76

R1V7JMHJV3AD3

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

Dynastia Wazów w Polsce
Jesteś ojczymem własnym, nie ojcem ojczyzny,
Sprawiedliwość zginęła, w niej dosyć trucizny.
Nie dbasz o nasze dobro, swoje masz na pieczy,
Nikczemnyś i nie służysz pospolitej rzeczy;
Alchimijać na myśli, ogródków szczepienie, Rzeczy płonnych robienie i złota zlewanie.
Nie na to cię wezwano, byś rzemiosło robieł,
Albo jakie płochości [z] swą niesławą płodził;
[…]
Królu, chcemy zbrojnego, a nie alchemisty,
Żołnierza z ciebie chcemy […].
Masz się kochać w zabawach rycerskich ustawnie,
W łuku, w polu, dział strasznych czyniąc [huki] mężnie;
[…]
Królu, chcemy nie księdza, króla walecznego,
Króla w sprawy rycerskie prawie ubranego.
CART6 Źródło: Stefania Ochmann-Staniszewska, Dynastia Wazów w Polsce, Warszawa 2006, s. 122.

R6GS55UOK5A89

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z materiałami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenia.

Informacja o autorze

Claudio Rangoni (1559–1621) pełnił funkcję biskupa w północnowłoskim mieście Reggio nell’Emilia (1592–1606). W latach 1598–1606 był nuncjuszem apostolskim w Polsce.

Indeks górny Cyt. za: „Claudio Rangoni” w Wikipedii. Indeks górny koniec

Fragment relacji nuncjusza Claudia Rangoniego nt. Zygmunta III Wazy
Jest on pięknego i proporcjonalnego ciała, przyzwoitego wzrostu, włosów jasnych, oblicza białego, ma czoło szerokie, nos podobny orlemu, oczy niebieskie i raczej wielkie jak małe, spojrzenie dość majestatyczne, brodę jasną z wąsami nieco przydługimi, w górę zakręconymi i odpowiednimi włosami na podbródku, policzki bowiem są ostrzyżone, a na twarzy nieco rumiany, budowy dobrej i bardzo zdrowego temperamentu i powierzchowności prawdziwie królewskiej […]. Chodzi stale po włosku, nosząc latem suknię z czarnego aksamitu wyrabianego w kwiaty, a zimą płaszcz ozdobiony; kapuzy u płaszczyków jako to latem u płaszczyka z niestrzyżonego jedwabiu tudzież opaski u kapeluszów ma ozdabiane prześlicznymi a drogimi klejnotami, a na napierśnikach kozackich i spodniach są guziki złote z diamentami, rubinami i innymi kamieniami drogimi, niekiedy także i na mieczu, i nosi raz pióra czarne, raz czaple, z najpiękniejszymi klejnotami wielkiej wartości na kapeluszu […]. Wystrzega się [król] traktować z lada kim, a w sprawach swoich jest wielkim miłośnikiem tajemnicy, która podobno nie zdaje się być właściwa Polakom. Skąd idzie, że jest on wielce rozważnym w dzieleniu się z sekretami swojemi, i nie tylko ich nie odkrywa, jeżeli nie jest zmuszony, a i wtedy tylko takim osobom, o których z czasem nabył przekonania, że im może zaufać […]. Daleki od obżarstwa i opilstwa i nienawidzi wady tej, szczególnie u osób duchownych, nie zwykł wyprawiać biesiad lub udawać się na nie, chyba gdy przyjmuje posłów zagranicznych, z powodu wesela lub chcąc uczynić łaskę któremuś z tych pierwszych panów, który by go zaprosił, lub w dzień urodzin swoich, kiedy zapraszał nieraz kilku z szlachty krajowej […], a we wszystkich tych zdarzeniach również tak skromnie je i pije, choć się okazuje przyjaznym i wesołym, zachowuje zwykłą miarę w pokarmach i napojach […]. O ile zaś słyszeć się daje i o ile wiedzieć można, żyje w takiej czystości jak rzadko, a gdy idzie przez kościół lub przez inne miejsce, kędyby się znajdowały panie, choćby najurodziwsze, tak jest skromny i powściągliwy w spojrzeniu, iż więcej nie może być skromną najwstydliwsza narzeczona.
CART7 Źródło: Fragment relacji nuncjusza Claudia Rangoniego nt. Zygmunta III Wazy, [w:] Stefania Ochmann-Staniszewska, Dynastia Wazów w Polsce, Warszawa 2006.

RB4V3NN365T2T

Ćwiczenie 4

Pogrupuj wartości i interesy poszczególnych grup biorących udział w wydarzeniach rokoszu sandomierskiego, uwzględniając materiał źródłowy z poprzednich ćwiczeń.

RA31713HPF1BC

Król Możliwe odpowiedzi: 1. dążył do wzmocnienia swojej pozycji, 2. liczyli na szerzenie wyznania katolickiego na wschodzie, a w przypadku odzyskania przez Zygmunta III Wazy tronu w Szwecji – również na północy, 3. chciał usprawnienia funkcjonowania państwa poprzez reformy obrad sejmu, 4. bronił godności majestatu królewskiego, 5. bronili „złotej wolności” i przywilejów szlacheckich, 6. stawali w obronie króla – gorliwego katolika, 7. dążył do uprzywilejowania katolicyzmu, 8. liczyli na zwiększenie swoich wpływów, 9. liczyli na zwiększenie swoich wpływów oraz ograniczenie pozycji króla, 10. nie podobała im się postać króla – milczka, człowieka o dziwacznych zainteresowaniach oraz pozbawionego, ich zdaniem, cech rycerskich, 11. chcieli utrzymania w kraju zasad tolerancji religijnej, 12. obawiali się króla – gorliwego katolika, 13. uważali, że królowi, jako „namiestnikowi” Boga na ziemi, należy się szacunek poddanych oraz silna władza Szlachta – konfederaci sandomierscy Możliwe odpowiedzi: 1. dążył do wzmocnienia swojej pozycji, 2. liczyli na szerzenie wyznania katolickiego na wschodzie, a w przypadku odzyskania przez Zygmunta III Wazy tronu w Szwecji – również na północy, 3. chciał usprawnienia funkcjonowania państwa poprzez reformy obrad sejmu, 4. bronił godności majestatu królewskiego, 5. bronili „złotej wolności” i przywilejów szlacheckich, 6. stawali w obronie króla – gorliwego katolika, 7. dążył do uprzywilejowania katolicyzmu, 8. liczyli na zwiększenie swoich wpływów, 9. liczyli na zwiększenie swoich wpływów oraz ograniczenie pozycji króla, 10. nie podobała im się postać króla – milczka, człowieka o dziwacznych zainteresowaniach oraz pozbawionego, ich zdaniem, cech rycerskich, 11. chcieli utrzymania w kraju zasad tolerancji religijnej, 12. obawiali się króla – gorliwego katolika, 13. uważali, że królowi, jako „namiestnikowi” Boga na ziemi, należy się szacunek poddanych oraz silna władza Przywódcy konfederacji sandomierskiej Możliwe odpowiedzi: 1. dążył do wzmocnienia swojej pozycji, 2. liczyli na szerzenie wyznania katolickiego na wschodzie, a w przypadku odzyskania przez Zygmunta III Wazy tronu w Szwecji – również na północy, 3. chciał usprawnienia funkcjonowania państwa poprzez reformy obrad sejmu, 4. bronił godności majestatu królewskiego, 5. bronili „złotej wolności” i przywilejów szlacheckich, 6. stawali w obronie króla – gorliwego katolika, 7. dążył do uprzywilejowania katolicyzmu, 8. liczyli na zwiększenie swoich wpływów, 9. liczyli na zwiększenie swoich wpływów oraz ograniczenie pozycji króla, 10. nie podobała im się postać króla – milczka, człowieka o dziwacznych zainteresowaniach oraz pozbawionego, ich zdaniem, cech rycerskich, 11. chcieli utrzymania w kraju zasad tolerancji religijnej, 12. obawiali się króla – gorliwego katolika, 13. uważali, że królowi, jako „namiestnikowi” Boga na ziemi, należy się szacunek poddanych oraz silna władza Protestanci Możliwe odpowiedzi: 1. dążył do wzmocnienia swojej pozycji, 2. liczyli na szerzenie wyznania katolickiego na wschodzie, a w przypadku odzyskania przez Zygmunta III Wazy tronu w Szwecji – również na północy, 3. chciał usprawnienia funkcjonowania państwa poprzez reformy obrad sejmu, 4. bronił godności majestatu królewskiego, 5. bronili „złotej wolności” i przywilejów szlacheckich, 6. stawali w obronie króla – gorliwego katolika, 7. dążył do uprzywilejowania katolicyzmu, 8. liczyli na zwiększenie swoich wpływów, 9. liczyli na zwiększenie swoich wpływów oraz ograniczenie pozycji króla, 10. nie podobała im się postać króla – milczka, człowieka o dziwacznych zainteresowaniach oraz pozbawionego, ich zdaniem, cech rycerskich, 11. chcieli utrzymania w kraju zasad tolerancji religijnej, 12. obawiali się króla – gorliwego katolika, 13. uważali, że królowi, jako „namiestnikowi” Boga na ziemi, należy się szacunek poddanych oraz silna władza Jezuici Możliwe odpowiedzi: 1. dążył do wzmocnienia swojej pozycji, 2. liczyli na szerzenie wyznania katolickiego na wschodzie, a w przypadku odzyskania przez Zygmunta III Wazy tronu w Szwecji – również na północy, 3. chciał usprawnienia funkcjonowania państwa poprzez reformy obrad sejmu, 4. bronił godności majestatu królewskiego, 5. bronili „złotej wolności” i przywilejów szlacheckich, 6. stawali w obronie króla – gorliwego katolika, 7. dążył do uprzywilejowania katolicyzmu, 8. liczyli na zwiększenie swoich wpływów, 9. liczyli na zwiększenie swoich wpływów oraz ograniczenie pozycji króla, 10. nie podobała im się postać króla – milczka, człowieka o dziwacznych zainteresowaniach oraz pozbawionego, ich zdaniem, cech rycerskich, 11. chcieli utrzymania w kraju zasad tolerancji religijnej, 12. obawiali się króla – gorliwego katolika, 13. uważali, że królowi, jako „namiestnikowi” Boga na ziemi, należy się szacunek poddanych oraz silna władza

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenia.

Mikołaj Zebrzydowski prowadził życie bardzo religijne i pobożne. […] Nuncjusze apostolscy w Polsce pozytywnie oceniali działalność Zebrzydowskiego na rzecz Kościoła, chwaląc go w swych relacjach przesyłanych do Rzymu. […] Na dobrej dotąd opinii Zebrzydowskiego zaciążył jego udział w rokoszu przeciw królowi Zygmuntowi III Wazie (1606–1608), nazwanym rokoszem Zebrzydowskiego. Mikołaj, będąc pod wpływem polityki kanclerza i hetmana Jana Zamojskiego (zm. 1605), tak jak i on był niechętny królowi. Zamojski przed sejmem w 1605 r. stanął na czele opozycji przeciw Zygmuntowi III, a ponieważ niebawem zmarł, jego miejsce zajął Zebrzydowski, jako magnat cieszący się wśród szlachty znaczną popularnością. Po zakończeniu rokoszu sugerowano, że spowiednik za pokutę kazał Mikołajowi zbudować kalwarię. Hipotezę tę obalił jednak kronikarz klasztoru kalwaryjskiego, bernardyn Boguski, stwierdzając, że Zebrzydowski rozpoczął jej budowę cztery lata przed zbrojnym powstaniem.
Po 1608 r. [Mikołaj Zebrzydowski] usunął się z czynnego życia politycznego. Po śmierci żony Doroty w 1610 r. coraz chętniej spędzał czas w ufundowanym przez siebie bernardyńskim klasztorze kalwaryjskim. […] Używał czarnego stroju i jeździł zwykłym wozem klasztornym, zawsze ustępując pierwszego miejsca kapłanom. Swoimi posiłkami dzielił się z pielgrzymami przybywającymi do Kalwarii i zakonnikami, ubogich wspomagał jałmużną. Przed rozpoczęciem budowy kolejnych kaplic pościł, przystępował do spowiedzi [i] uczestniczył we Mszy św. Sam często obchodził Dróżki, oddając się rozważaniu Męki Pańskiej.
Dla stróżów kalwaryjskiego sanktuarium żywił dużą sympatię. Spowiadał się często przed bernardynem. Zawsze woził ze sobą bernardyński habit, w którym go później pochowano. Dbał o chorych zakonników, kupując dla nich leki […]. W 1615 r. przebywając w Krakowie zaniemógł. Prosił wówczas bernardyńskiego kustosza krakowskiego Baltazara z Wytomyśla (zm. 1647), aby udzielił mu sakramentu namaszczenia, a po śmierci ubrał ciało w habit i skromnie pogrzebał w Kalwarii. Zmarł po trzymiesięcznej chorobie w dniu 17 czerwca 1620 r. i został pochowany przez syna Jana w Krakowie, w kaplicy Zebrzydowskich na Wawelu, obok żony Doroty.
CART8 Źródło: Dostępny online: kalwaria.eu.

R1LQVGDNQN1A8

Słownik

absolutyzm

(łac. absolutus), ustrój państwowy, oparty na nieograniczonej władzy monarchy, absolutne rządy, absolutna władza

amnestia

(gr. amnestia – zapomnienie) jednorazowe darowanie lub złagodzenie prawomocnie orzeczonych kar lub środków karnych za popełnione przestępstwa; w odróżnieniu od ułaskawienia amnestia ma charakter zbiorowy

Kalwaria

(łac. Calvaria, odpowiednik hebr. Golgota – czaszka) zespół kościołów lub kaplic symbolizujących stacje Męki Pańskiej, zakładany zazwyczaj na wzgórzach, tak by przypominał swym położeniem Jerozolimę

konfederacja

(z łac. confoederatio – umowa, ugoda) w okresie późnego średniowiecza pojawiły się w Polsce konfederacje szlacheckie, skierowane przeciwko władzy centralnej; w późniejszych wiekach, podczas bezkrólewia, funkcjonowały konfederacje, które były formą władzy i miały na celu obronę porządku wewnętrznego i zastąpienie niedziałającego sądownictwa królewskiego oraz zabezpieczenie państwa od zewnątrz; w XVII i XVIII w. konfederacje występowały często przeciw królowi; istniały także tzw. konfederacje generalne, obejmujące większość lub wszystkie województwa Rzeczypospolitej; władzą wykonawczą konfederacji była generalność z marszałkiem na czele, a organem naczelnym – walna rada; uchwały konfederacji podejmowano większością głosów; konfederacjami były też związki wojskowe (konfederacje wojskowe), zawiązywane przez wojsko w celu wymuszenia zapłaty zaległego żołdu

prerogatywa

(łac. praerogativa), szczególne prawo, przywilej, związany z zajmowanym stanowiskiem lub funkcją

prestiż

(fr. prestige), znaczenie, poważanie, wpływ, jakim ktoś lub coś cieszy się w swoim otoczeniu; autorytet, powaga

regalia

(z łac. regalis – królewski) oznaki i symbole władzy monarszej, królewskiej, jak korona, berło, jabłko itp.

regalista

zwolennik władzy królewskiej

rokosz

(węg. Rákos - nazwa pola, miejsce zebrań sejmu), zbrojne wystąpienie szlachty przeciw królowi pod hasłem obrony zagrożonych swobód

tumult

(łac. tumultus), zamieszki, zamieszanie, zgiełk, zbiegowisko, wrzawa

precedens

(z łac. praecedens – poprzedzający) wydarzenie stanowiące punkt odniesienia i usprawiedliwienia dla podobnych późniejszych wydarzeń

wojsko kwarciane

(z łac. quarta pars – czwarta część) stałe polskie oddziały wojskowe utworzone w 1563 r. przez króla Zygmunta II Augusta; utrzymywane były z czwartej części dochodów z królewszczyzn – stąd ich nazwa; wojsko kwarciane broniło kresów południowo‑wschodnich przed najazdami, głównie ze strony Tatarów, podlegało całkowicie władzy hetmana

Polacy w Moskwie. Walka o wpływy w Rosji

Wazowie na polskim tronie.