Habsburgowie oświeceni? Reformy józefińskie w Austrii.

Maria Teresa objęła władzę w 1740 r. po śmierci Karola VI. Jej prawa do tronu zostały zakwestionowane, co doprowadziło do wojny. Utrzymała władzę, ale utraciła Śląsk na rzecz Prus.Dążąc do wzmocnienia państwa i odzyskania pozycji, przeprowadziła reformy, które kontynuował jej syn Józef II.

Kryzys imperium Habsburgów. Wojna o sukcesję austriacką

R6E2V3O5VS6DJ1

Ilustracja przedstawia starszą kobietę z siwymi włosami utrefionymi w drobne loczki po bokach głowy. Na włosach kobieta ma założony diadem z drogocenny kamieniem w centralnej części, nad czołem oraz dużym elementem zdobionym po boku głowy. W uszach wiszą ciężkie brylantowe kolczyki. Twarz kobiety jest okrągła, otyła, pucułowata, ma drugi podbródek. Ubrana jest w długą, powłóczystą, szarą suknię w dużym dekoltem wykończonym haftowaniem. Rękawy także wykończone są kilkuwarstwowymi haftowanymi warstwami. Na szyi zdobny, haftowany szal. Prawa dłoń spoczywa na główce berła, którym kobieta podpiera rękę na stole, obok leży korona. Na ramionach złoty płaszcz, podszyty od spodu czerwonym suknem. Kobieta zasiada na bogato zdobionym tronie, który ma rzeźbiony zagłówek oparcia.

Pretensje do tronu cesarskiego zgłosił elektor bawarski Karol Albrecht Wittelsbach, popierany przez Francję. Z kolei król Prus Fryderyk II Hohenzollern, który dopiero co objął władzę po śmierci swego ojca Fryderyka Wilhelma I, uzależnił zgodę na koronację Marii Teresy i jej męża, księcia Lotaryngii Franciszka, od terytorialnej rekompensaty w postaci Śląska. Gdy jego wojska, nie czekając na odpowiedź, wkroczyły do tej prowincji, Habsburżanka wypowiedziała Fryderykowi wojnę, którą jednak przegrała. W 1742 r. Śląsk znalazł się w rękach pruskich i już w nich pozostał, gdyż podobnym wynikiem zakończyły się kolejne walki, toczone w latach 1744–1745. Na polach bitewnych dwóch wojen śląskich narodziło się nowe europejskie mocarstwo - Królestwo Prus.

Wojna siedmioletnia

RVO2MBX6V86Z41

Ilustracja przedstawia scenę batalistyczną walki wojsk jazdy konnej i piechoty. Kłębowisko ludzi, zwierząt, ciągniętych przez konie ciężkich dział armatnich. W tle pożar i kłęby dymu wzbijające się w niebo.

W połowie XVIII w. nastąpiło w Europie odwrócenie przymierzy: Wielka Brytania, popierająca wcześniej Austrię, zawiązała sojusz z Prusami. Francja, oburzona „pruskim wiarołomstwem”, połączyła się sojuszem z dwiema nienawidzącymi Fryderyka II cesarzowymi: austriacką Marią Teresą i rosyjską Elżbietą. Porozumienie francusko‑habsburskie zakończyło trwającą dwa i pół wieku walkę o dominację w Europie i otwierało zupełnie nową sytuację polityczną. Bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia nowej wojny stał się konflikt angielsko‑francuski w Kanadzie, który przeniósł się na grunt europejski i zyskał miano wojny siedmioletniej lub III wojny śląskiej, gdyż jednym z jej głównych powodów było niepogodzenie się Austrii ze stratą bogatej prowincji na rzecz Prus.

Porażki źródłem zmian

Wobec rosnącego znaczenia Prus i Rosji Maria Teresa przystąpiła do szeregu reform, które jej zdaniem miały uchronić Austrię przed utratą (wciąż ważnej) pozycji w Europie, a w przyszłości pozwolić odzyskać Śląsk. W pierwszej kolejności cesarzowa scentralizowała administrację państwową, już w 1749 r. odrębne kancelarie dla Austrii i Czech zastąpiły wspólne dla obu krajów urzędy. Dodatkowo władczyni powołała ministerstwa odpowiadające za politykę zagraniczną, wewnętrzną, skarbową i wojskową. W 1760 r. powstała pełniąca funkcję ciała doradczego przy dworze Rada Państwa, której przewodniczył kanclerz. Maria Teresa dbała o dobór lojalnych i wysoko wykwalifikowanych doradców. Jednym z najważniejszych był kanclerz Wenzel Anton von Kaunitz. Ceniła też wsparcie męża, cesarza Franciszka, którego śmierć w 1765 r. była dla niej wielkim ciosem.

R14U27DX44DTO

Obraz przedstawia scenę rodzajową. W pałacowej komnacie znajduje się cesarzowa Maria Teresa. To dojrzała kobieta ubrana w czarną suknię, z czarnym czepkiem na głowie. Kobieta siedzi na fotelu. Otaczają ją jej dorosłe dzieci trzy córki i trzech synów.

Jako pierwszy władca w historii Austrii Maria Teresa opodatkowała szlachtę, wysokość daniny była uzależniona od dochodów. W celu ich oszacowania zleciła przeprowadzenie katastru, czyli szczegółowego spisu ludności i jej zasobów. To zadanie, jak również samo ściąganie należności powierzyła urzędnikom rozrastającej się do bezprecedensowych rozmiarów administracji państwowej. Wykonywali oni swoje obowiązki w imieniu cesarzowej i ślubowali jej lojalność, a złapani na przyjmowaniu łapówek lub innych działaniach na niekorzyść monarchii, ponosili surowe kary. Utrzymanie urzędników było możliwe dzięki rosnącym wpływom z podatków. Lepiej zaopatrzony skarbiec pozwolił także na powiększenie i modernizację armii oraz utworzenie policji, do której należało dbanie o porządek i bezpieczeństwo, nadzorowanie inwestycji publicznych, ale też na szpiegowanie konkretnych grup i osób na zlecenie ministra spraw wewnętrznych.

Matka i syn. Wspólne rządy

RJNVTJPHTEHNS1

Obraz przedstawia wnętrze ogromnego kościoła. Pod ołtarzem dokonywany jest przez duchownych akt koronacji Józefa II na króla rzymskiego. Scenie tej przypatruje się licznie zgromadzona w kościele arystokracja i duchowni. Król klęczy pod ołtarzem, a papież w typowych dla siebie szatach i papieskiej piusce nakłada królowi koronę na głowę. Nad ołtarzem naciągnięte jest ogromne czerwone płótno, wokół umieszczono wysokie świece na świecznikach. Ściany kościoła są zdobione rzeźbami.

W 1764 r. najstarszy syn Marii Teresy, Józef, został królem rzymskim, czyli następcą cesarza niemieckiego. Gdy niespełna rok później zmarł jego ojciec, cesarz Franciszek, Józef II automatycznie zajął jego miejsce. Miesiąc później matka dopuściła go do współrządów w monarchii Habsburgów.

Współpraca matki i syna układała się różnie. Łączyło ich podejście do spraw gospodarczych. Oboje byli zwolennikami merkantylizmu, zakładającego pobudzenie rodzimych wytwórczości i konsumpcji. Austria ograniczyła import, nakładając wysokie cła na towary sprowadzane do kraju (co skutkowało wzrostem ich cen) lub całkowicie zakazując ich sprowadzania, i zniosła wszelkie opłaty pobierane wewnątrz kraju (przez co ceny produktów rodzimych spadły). W przypadku gdy manufaktury wyprodukowały więcej dóbr, niż mogły sprzedać, nadwyżki trafiały na eksport. Pod koniec lat 60. dwór wiedeński przystąpił do stopniowego ograniczania wymiaru pańszczyzny i zakazał rugowania chłopów z ziemi, jednak reformy te napotkały spory opór ze strony szlachty. W okresie współrządów Marii Teresy i Józefa II powstał też Fundusz Edukacyjny, a jego budżet zasilił majątek skonfiskowany jezuitom w 1773 r. Nadzór nad szkolnictwem objęła Nadworna Komisja Edukacyjna, która rozbudowywała sieć szkół parafialnych (podstawowych) i koordynowała prace nad nowymi podręcznikami. Pod koniec życia Marii Teresy, w 1776 r., wszedł w życie zakaz stosowania tortur, a osoby skazane na śmierć coraz częściej mogły liczyć na ułaskawienie. Tymczasem dla Józefa II matka była zbyt konserwatywna, a dla Marii Teresy syn zbyt postępowy. Cesarzowa opowiedziała się za opodatkowaniem duchowieństwa (później niż szlachty), a w 1769 r. za skasowaniem pierwszych zakonów kontemplacyjnych (zajmujących się modlitwą i kontemplacją Boga), jednak była przeciwna wprowadzeniu tolerancji religijnej, obawiając się odpływu wiernych z Kościoła rzymskokatolickiego i negatywnej reakcji papieża. Z wiekiem coraz więcej czasu spędzała na modlitwie i stawała się coraz bardziej zachowawcza w kwestiach obyczajowości. Powołała np. Komisję Cnoty, której głównym zadaniem było przeciwdziałanie prostytucji oraz walka z homoseksualizmem, związkami pozamałżeńskimi i cudzołóstwem. Komisja współpracowała z policją, a jej agenci śledzili kobiety i mężczyzn o złej reputacji. Mogli oni wtargnąć na bankiet, do kawiarni czy klubu, a nawet przerwać spotkanie w domu prywatnym w celu aresztowania osób, które były podejrzane o łamanie norm społecznych. Zwykle osoby te były karane chłostą lub wygnaniem. Zdarzało się, że otrzymywały wyrok śmierci.

Kwestia chłopska

Różnice ideologiczne między Marią Teresą a Józefem II hamowały reformatorskie plany cesarza. Ten niezwykle pracowity i pragmatyczny władca, mógł przystąpić do realizacji większości swoich pomysłów dopiero po śmierci matki. W ciągu 10 lat samodzielnych rządów wydał kilka tysięcy dekretów, które drobiazgowo regulowały różne, niekiedy nawet drobne kwestie. Na przykład jeden z nich ustanowił obowiązek wyprowadzania psa na smyczy. Za jedną z najważniejszych reform Józefa II badacze uznają zniesienie poddaństwa osobistego chłopów w 1781 r. Cesarz nadał ludności wiejskiej wolność osobistą i wziął ją pod opiekę państwa. Odtąd chłopi mogli się zwrócić ze skargą na swoich panów do sądów nadwornych i swobodnie przenosić się z miejsca na miejsce. Oznaczało to, że chłop mógł się osiedlić w mieście lub przenieść się do innej wioski, w której znalazł lepsze warunki do gospodarowania. Późniejsze regulacje ograniczyły również okres odrabiania pańszczyzny do trzech dni w tygodniu i rekomendowały jej zamianę na czynsz, jednak przez długi czas w większości miejsc dalej praktykowana była pańszczyzna.

RHRCHT1C32LJO1

Rycina przedstawia Józefa II orzącego osobiście pole. Król trzyma w rękach pług ciągnięty przez dwa konie. Przygląda się temu trzech żołnierzy i chłop z batem w dłoni.

Dekret o zniesieniu poddaństwa chłopów wywoływał różne reakcje: szlachta zafascynowana ideami oświecenia i nowoczesnymi metodami gospodarowania upatrywała w nim szansę. Część właścicieli ziemskich uznała nowe prawo za atak na ich przywileje i obawiała się ruiny finansowej. Również chłopi nie zareagowali z wielkim entuzjazmem – niektórzy z pewnością chcieli wykorzystać dane im możliwości, część nawet odczytała nowe prawo jako przyzwolenie na bunt przeciwko szlachcie i zaatakowała jej majątki (poniosła srogie konsekwencje swoich czynów), jednak zdecydowana większość obawiała się, że pozbawiona opieki panów będzie zdana na siebie i nie poradzi sobie na wypadek zagrożenia zewnętrznego lub nieszczęśliwego wypadku. Duży wpływ na postawy chłopów miały ich przyzwyczajenia i strach przed zmianą. Niełatwo było opuścić gospodarstwa zamieszkiwane przez rodzinę od pokoleń, a przeprowadzka do miasta nie tylko dużo kosztowała, ale także wymagała zaadaptowania się do całkowicie innych, nieznanych warunków.

Państwo i Kościół katolicki

Samodzielne rządy Józefa II oznaczały dalsze podporządkowywanie Kościoła katolickiego państwu. Polityka ta nosi nazwę józefinizmu i polegała na ingerencji władzy świeckiej we wszystkie aspekty działalności Kościoła z wyjątkiem spraw wiary i dogmatów. Józef II zakazał ogłaszania bulli i pism papieskich bez konsultacji z nim, a duchownych zobowiązał do składania przysięgi wierności cesarzowi i nałożył na nich zakaz prowadzenia korespondencji z kurią rzymską bez jego zgody. Wydał rozporządzenia dokładnie określające sposób organizacji parafii, a nawet przebieg nabożeństw. Ponadto w 1781 r. ogłosił patent tolerancyjny, na mocy którego wyznawcy innych religii niż katolicyzm otrzymali swobodę kultu. Nie dotyczył on żydów, ale na mocy innej decyzji również i ich położenie uległo poprawie: mogli podejmować studia uniwersyteckie i wykonywać zawody zastrzeżone dotąd dla chrześcijan. Józef II dokończył też likwidację zakonów kontemplacyjnych (np. cystersów czy karmelitów). Uważał, że nie przynosiły one żadnych korzyści społeczeństwu, dlatego w 1782 r. bez wahania wydał dekret o ich kasacie. Oszczędził jedynie zgromadzenia zajmujące się edukacją i prowadzeniem szpitali. Majątki ponad 700 klasztorów, w tym jezuickich (skasowanych przez papieża Klemensa XIV w 1773 r.), zostały przeznaczone na utrzymanie seminariów duchownych, budowę nowych kościołów parafialnych, szpitali i szkół oraz zasiliły fundusz religijny, z którego duchowni dostawali wynagrodzenie za nauczanie w szkołach parafialnych. Reformy Józefa II zaniepokoiły papieża, który pragnąc je zatrzymać, przyjechał w marcu 1782 r. do Wiednia. Pius VI został przyjęty na dworze z największymi honorami  i odprawił mszę wielkanocną w katedrze św. Stefana, która przyciągnęła tłumy. Potwierdził tym samym swój autorytet i ważną pozycję w społeczeństwie, jednak nie udało mu się skłonić cesarza do zmiany polityki względem Kościoła.

Trenuj i ćwicz

Słownik