Cesarstwo rzymskie

Klęska Marka Antoniusza w 31 r. p.n.e. pod Akcjum zakończyła okres wyniszczających wojen domowych. Zwycięski Oktawian został konsulem, a tak naprawdę jedynym władcą Rzymu, i zaczął organizować prawne podstawy swojej władzy. Świadomy tego, że rzymskie społeczeństwo przywiązane jest do republiki, adoptowany syn Juliusza Cezara starał się utrzymywać jej pozory, gromadząc jednocześnie kolejne urzędy i uprawnienia. Nowy system rządów kształtował się przez cały okres jego panowania.

Juliusz Cezar 

W drugiej połowie II w. p.n.e. w Rzymie narastało silne rozwarstwienie społeczne: bogaci powiększali majątki kosztem uboższych obywateli, którzy tracili ziemię i zasilali proletariat. Doprowadziło to do podziału sceny politycznej na popularów, domagających się reform (m.in. podziału ziemi publicznej) oraz optymatów, broniących interesów arystokracji. Próby reform braci Grakchów zakończyły się ich śmiercią i pogłębiły konflikty wewnętrzne. 

R1X6HTKBB87CZ

Fotografia przedstawia rzeźby dwóch młodych mężczyzn stojących przy mównicy. Są ubrani w długie togi, jeden z nich trzyma kartkę.

Kryzys społeczny uderzył także w armię, dotąd opartą na właścicielach ziemskich. Rozwiązał go Gajusz Mariusz, wprowadzając nabór ochotników i tworząc armię zawodową, lojalną wobec wodza, a nie republiki. To zapoczątkowało wzrost znaczenia dowódców wojskowych w polityce. Po Mariuszu i Sulli kluczową rolę zaczęli odgrywać Pompejusz, Krassus i Juliusz Cezar. W 60 r. p.n.e. zawarli I triumwirat, który umożliwił Cezarowi objęcie konsulatu i podbój Galii.

R1KNZDN8L3L9D

Ilustracja przedstawia trzy rzeźby ukazane obok siebie. Są to głowy postaci na białym tle. Pierwsza rzeźba przedstawia postać w średnim wieku o okrągłej twarzy oraz delikatnych rysach. Twarz mężczyzny skierowana jest do przodu. Widoczny jest duży nos, wąskie usta, zmarszczone czoło oraz krótkie włosy. Powierzchnia rzeźby jest wyraźnie zniszczona, widoczne są zadrapania materiału, odbarwienia oraz przetarcia. Druga postać to mężczyzna o długim, szerokim i prostym nosie, ściągniętych brwiach oraz szczupłej, pociągłej twarzy. Wokół jego ust, nosa i oczu widoczne są wyraźne zmarszczki. Kąciki jego ust są nieznacznie uniesione. Ma krótkie włosy. Trzecia rzeźba ukazuje mężczyznę o szerokiej twarzy, mocno zarysowanej żuchwie, długim nosie oraz krótkich włosach. Na jego twarzy widoczne są płytkie zmarszczki.

R1OLDMDJ9K4SU

Obraz przedstawia scenę, podczas której mężczyzna siedzący na ciemnobrązowym koniu tratuje przebywających przy jasnych murach ludzi. Ma on na sobie krótką, złotą szatę, na którą narzucono czerwony, zwiewny materiał, przewieszony przez ramię. Lewą dłonią mężczyzna trzyma lejce, a w prawej, wyciągniętej przed siebie – globus. Na jego głowie widnieje wieniec laurowy. Mężczyzna jest widoczny z profilu, ma jasną skórę, krótkie, ciemne włosy, a także długi, prosty nos. Siedzi na materiale przypominającym skórę tygrysa, narzuconym na grzbiet konia. Pod zwierzęciem widoczna jest jasnoskóra oraz jasnowłosa kobieta w jasnych szatach, osłaniająca twarz. Za nią, po lewej stronie obrazu, obok jasnego muru widać także trzech mężczyzn, którzy upadają pod koniem, jak również ciemnowłosą kobietę w biało‑czarnej szacie, przytulającą małe dziecko oraz patrzącą przed siebie z rozchylonymi ustami. Za mężczyzną na koniu widoczne są dwie postaci w jasnych szatach, zasłaniających również ich twarze, celujących oszczepami w leżących ludzi. Z prawej strony można zauważyć tłum mężczyzn, unoszących ręce i patrzących na rozgrywającą się scenę oraz lecącą nad nimi ciemnowłosą kobietę w ciemnej szacie odsłaniającej lewą pierś. W prawej, wyciągniętej dłoni kobiety widoczny jest wąski miecz. Tło stanowi ciemne niebo oraz widoczne z prawej strony obrazu płomienie. Na ziemi, po prawej stronie, widać ludzką czaszkę oraz kość.

R1TQGVSKEMKNV

Fotografia przedstawia zamarzniętą, niewielką rzekę oraz jej brzegi pokryte śniegiem. Na brzegu rosną pojedyncze drzewa, a w oddali widać most i budynki mieszkalne.

R13VGBJHL9H9R1

Mapa przedstawia przebieg bitwy pod Farsalos. Na prawym brzegu rzeki Enipea znajdowały się dwa obozy: po prawej obóz Cezara, po lewo obóz Pompejusza. Siły tych dwóch wodzów starły się nad brzegiem rzeki, nacierając z przeciwległych stron. Prawa strona Cezar, lewa strona Pompejusz.

Po śmierci Krassusa doszło do wojny domowej między Cezarem a Pompejuszem, zakończonej zwycięstwem Cezara pod Farsalos (48 r. p.n.e.). Cezar został dyktatorem dożywotnim i przeprowadził reformy państwa, jednak jego jedynowładztwo wzbudziło sprzeciw republikanów. W 44 r. p.n.e. został zamordowany.

R154BUEHRAAD9

Ilustracja przedstawia śmierć Cezara. Na podwyższeniu siedzi Cezar w czerwonej szacie. W jednej ręce trzyma berło a drugą zasłania się przed klęczącymi przed nim mężczyznami w białych szatach. Za Cezarem również stoją mężczyźni w białych szatach. Na skrzynce obok Cezara leżą zwinięte pergaminy. W tle znajdują się kolumny.

Po jego śmierci wybuchła kolejna wojna domowa. II triumwirat (Antoniusz, Oktawian, Lepidus) pokonał zabójców Cezara pod Filippi (42 r. p.n.e.), lecz wkrótce doszło do rywalizacji między Antoniuszem a Oktawianem. Decydujące starcie nastąpiło w 31 r. p.n.e. pod Akcjum. Klęska Antoniusza i Kleopatry oraz ich samobójstwo doprowadziły do upadku Egiptu i zapewniły Oktawianowi samodzielne panowanie nad całym Imperium Rzymskim.

R1FXJXLCAP635

Mapa przedstawia bitwę pod Akcjum 2 września 31 r. p.n.e. między Oktawianem i jego współpracownikiem Markiem Agryppą a połączonymi siłami Kleopatry VII i Marka Antoniusza. Formacje bojowe: wojska i sojusznicy Oktawiana: Wzgórze Mikalitzi, T.Taurus (na Morzu Jońskim tworząc łuk między miastem Mykitas a Leukadą w zachodniej części Grecji ) M. Agryppa, L. Arruntius, M. Lurius Oktawian. Wojska i sojusznicy Marka Antoniusza analogicznie tym samym łukiem bliżej zatoki: G. Publicola, M. Antoniusz, M. Oktawiusz, M. Instellus, G. Sosius, Kleopatra VII, oraz P. Canidius na nabrzeżu zachodniej części Grecji. Fortyfikacje przybrzeżne występowały w miejscu wpłynięcia do Zatoki Ambrakijskiej po przeciwległych stronach nabrzeża.

Pryncypat

RCQ45ASCJ2TLV

Zdjęcie przedstawia rzeźbę siedzącego, półnagiego młodzieńca, okrytego jedynie od pasa w dół powłóczystą szatą. Szata okrywa także lewe ramię mężczyzny. W prawej, otwartej dłoni postać trzyma okrągłą kulę. Lewą dłonią trzyma długą laskę, wspartą o podłogę, zakończoną od góry niewielką kulką. Mężczyzna ma nagi, wyrzeźbiony, atletyczny tors i bose stopy.

R1P9558E6OJ7T

Zdjęcie przedstawia posąg stojącego mężczyzny ubranego w powłóczystą, długą togę. Mężczyzna jest bosy, ma krótkie włosy, prosty nos, delikatnie odstające uszy. W lewej dłoni trzyma zwój papieru.

W 28 i 27 r. p.n.e. senat nadał Oktawianowi nowe tytuły: princeps civium (łac., pierwszy obywatel – stąd ustrój przezeń wprowadzony określa się mianem pryncypatu) i August. Oba nowe tytuły Oktawiana miały charakter honorowy, realną władzę dawała mu zaś kumulacja urzędów republikańskich w jego ręku:

• prokonsulat (imperium proconsulare), tzn. władza nad wojskiem (August i późniejsi cesarze nosili tytuł imperatora);

• władza trybuńska, dająca prawo zwoływania senatu i komicjów oraz możliwość wetowania ich uchwał, ponadto osobistą świętość i nietykalność;

• urząd najwyższego kapłana (pontifex maximus);

• urząd cenzora, pozwalający ustalać listę senatorów;

• urząd rozdawcy darmowego zboża dla obywateli.

RJNP2XS88LSQE

Ilustracja przedstawia płaskorzeźbę. Prezentuje grupę kilku rzymskich żołnierzy z tarczami i hełmach.

August przeprowadził podział prowincji (posiadłości Rzymu poza Italią) na cesarskie i senackie. Pod bezpośrednią władzą cesarza znalazły się prowincje świeżo podbite i graniczne, stacjonowało w nich wojsko, a zarządzali nimi mianowani przez władcę prokuratorzy i prefekci. Namiestnicy pozostałych prowincji byli nominowani przez senat. Kontrolę nad miastem Rzymem i całą Italią osobiście sprawował cesarz przy pomocy gwardii pretoriańskiej – elitarnych jednostek wojskowych stacjonujących w stolicy.

Pozory republiki

Za czasów Augusta republika formalnie trwała nadal. Cesarz okazywał szacunek senatorom i tolerował umiarkowaną opozycję w ich gronie. Przewaga senatu nad innymi instytucjami odziedziczonymi po republice wyraziła się m.in. w oficjalnej formule określającej państwo przyjętej za panowania Oktawiana Augusta: „senat i lud rzymski” (łac. Senatus Populusque Romanus, w skrócie: SPQR).

Monarchiczny charakter pryncypatu uwidaczniał się przy przekazywaniu władzy cesarskiej wskazanemu przez władcę następcy, często adoptowanemu synowi. August wyznaczył na następcę własnego pasierba Tyberiusza. Po wygaśnięciu dynastii julijsko‑klaudyjskiej władzę przejęli Flawiusze (lata 69–96 n.e.), następnie zaś dynastia Antoninów (96–192). Ci ostatni dla dobra państwa często dokonywali adopcji niespokrewnionych ze sobą wybitnych i godnych władzy cesarskiej obywateli, desygnując ich tym samym na swoich następców. Tak postąpił już pierwszy z Antoninów, cesarz Nerwa, adoptując Trajana.

RDZB4KTBNAV9V

Ilustracja przedstawia monetę z wykutą twarzą mężczyzny. Mężczyzna przedstawiony jest z lewego profilu. Ma prosty, duży nos, ostre rysy twarzy, krótkie, kręcone włosy.

Pryncypat był kompromisem między „pierwszym obywatelem” a senatem. Kolejni cesarze, dysponując instrumentami realnej władzy w postaci piastowanych urzędów republikańskich, w większości poszerzali jeszcze jej zakres. Państwo rzymskie z czasem nabierało coraz więcej cech monarchii, a senat tracił na znaczeniu. Te powolne przekształcenia były niekiedy przerywane gwałtownymi próbami wzmacniania władzy cesarskiej poprzez deifikację żyjącego władcy, narzucenie wschodniego ceremoniału (okazywanie boskiej czci cesarzowi) i wprowadzenie władzy absolutnej wzorowanej na królestwach hellenistycznych. Gwałtowne zmiany w tej dziedzinie jako pierwszy wprowadził cesarz Kaligula, panujący w latach 37–41 n.e., który ogłosił się bogiem i otwarcie kpił z instytucji republikańskich oraz obyczajów rzymskich, np. mianując swojego konia senatorem. Politykę w tym stylu prowadził później Neron (54–68), a także Domicjan (81–96). Jednak wszyscy władcy zmierzający do szybkiej hellenizacji cesarstwa zginęli zamordowani przez spiskowców, a historiografia rzymska, związana z senatem, urobiła im opinię tyranów i szaleńców. Natomiast ci cesarze, którzy w sposób bardziej wyważony budowali monarchię, nie tylko osiągnęli sukces, lecz także cieszyli się uznaniem senatorów (np. Trajan, któremu senat nadał tytuł „najlepszego władcy”, Hadrian, Marek Aureliusz), choć ich poczynania nierzadko godziły w uprawnienia senatu.

R1XTEPZ7NA8AA

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo rzymskie — pryncypat.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo rzymskie — pryncypat.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1XTEPZ7NA8AA

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo rzymskie — pryncypat.

Romanizacja imperium

Panowanie w prowincjach napotykało czasem opór ze strony ich mieszkańców (przede wszystkim z powodu podatków nakładanych przez Rzymian). Szczególnie wiele kłopotów sprawili imperium Żydzi, którzy pilnie strzegli swojej odrębności, zwłaszcza religijnej. W 67 r. n.e. wybuchło powstanie żydowskie, które po ciężkich walkach zostało stłumione przez cesarzy Wespazjana i Tytusa. Ten drugi po zdobyciu Jerozolimy zburzył świątynię Jahwe. Żydzi jednak nadal sprzeciwiali się rzymskiej władzy i u schyłku panowania Trajana ponownie podjęli walkę. Na czele buntu stanął Szymon Bar Kochba. W 135 r. cesarz Hadrian pokonał powstańców i wysiedlił ludność żydowską z Judei; tak rozpoczął się w dziejach Izraela okres „wielkiego rozproszenia” Żydów, czyli – z grecka – diaspory.

Dwa pierwsze stulecia cesarstwa (I i II w. n.e.) to „złoty wiek” cywilizacji rzymskiej. Imperium było wówczas tak silne, że tylko nieliczne spośród sąsiednich państw i ludów ośmielały się podejmować wojnę z Rzymianami. W świecie śródziemnomorskim zapanował więc pokój rzymski (łac. Pax Romana). W sprzyjających warunkach jednolitej organizacji politycznej, zapewniającej mieszkańcom spokój i powodzenie gospodarcze, nastąpiła romanizacja ludów żyjących w prowincjach rzymskich. Na zachodzie upowszechniła się łacina, na wschodzie zaś dominował – tak jak w epoce hellenistycznej – język grecki, nawet jednak Grecy zaczęli samych siebie nazywać Rzymianami (gr. Romaioi). Ostatecznie o romanizacji (w sensie prawnym) ludności imperium przesądził edykt cesarza Karakalli z 212 r., nadający obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszkańcom cesarstwa. Jednolite prawo rzymskie objęło całą ludność imperium.

Romanizacja zachodnich i grecyzacja wschodnich prowincji były najważniejszymi procesami kulturowymi okresu cesarstwa. Przyczyniły się one do rozpowszechnienia się cywilizacji śródziemnomorskiej (grecko‑rzymskiej) w granicach imperium, a także współtworzyły jej różnorodność. Wykształcony Rzymianin był dwujęzyczny – znał zarówno łacinę, jak i grekę. Dzięki romanizacji i grecyzacji w czasach cesarstwa poszerzeniu uległa elita państwa. O ile pierwsza dynastia cesarska wywodziła się ze starych rodów arystokracji rzymskiej: Juliuszów i Klaudiuszów, o tyle Flawiusze (kolejna dynastia) byli Italikami, a np. cesarze z dynastii Antoninów – Trajan i Hadrian – pochodzili z Hiszpanii. Szło to w parze z coraz częstszym nadawaniem obywatelstwa rzymskiego ludności prowincji. Proces ten zakończył się wspomnianym już edyktem cesarza Karakalli z 212 r., wprowadzającym powszechne obywatelstwo.

Kultura

R1CFGF86JG89T

Obraz przedstawia grupę ludzi w togach. Po prawej stronie siedzi nieprzytomna kobieta podtrzymywana przez drugą kobietę. Obok siedzi mężczyzna w czerwonej todze z uniesioną lekko ręką. Patrzy na mężczyznę, który siedzi naprzeciwko niego. Ten ma uniesioną prawą rękę, w lewej trzyma rozwinięty zwój.

Okres pryncypatu to czasy najbujniejszego rozkwitu kultury rzymskiej. Powstały wówczas najwybitniejsze dzieła historyczne, napisane przez Liwiusza oraz Tacyta (autora postulatu, aby historię opisywać sine ira et studio, czyli bez gniewu i uprzedzeń – obiektywnie). Pod patronatem Augusta i jego przyjaciela Mecenasa (od którego nazwiska pochodzi słowo „mecenat”) tworzyli poeci: Wergiliusz (twórca Eneidy – narodowej epopei Rzymian), Horacy i Owidiusz. Ogromną rolę w przeszczepieniu na grunt rzymski osiągnięć filozofii greckiej odegrał Marek Tuliusz Cycero, słynny mówca i polityk z okresu wojen domowych. Szczególną popularność zdobyła sobie wśród Rzymian filozofia stoicka, propagowana przez Senekę, który w okresie młodości Nerona był doradcą jego matki, cesarzowej Agrypiny, i dzięki temu miał duży wpływ na rządzenie państwem. W czasach Antoninów stoicyzm stał się nieomal oficjalną ideologią państwa, a wybitnym stoikiem był m.in. pochodzący z tej dynastii cesarz Marek Aureliusz (panujący w latach 161–180 n.e.).

Podboje Oktawiana Augusta

Oktawian August nie tylko poprawił sytuację wewnętrzną Rzymu, ale też znacznie rozszerzył jego granice, stając się jednym z najskuteczniejszych zdobywców w dziejach rzymskiego imperium. Podbił m.in. Hiszpanię, Germanię aż po Łabę, umocnił rzymskie panowanie w Galii, w krajach naddunajskich i alpejskich stworzył rzymskie prowincje Panonia, Mezja, Norikum, Recja.

W podbojach Oktawianowi z  pewnością pomogła reforma wojska – stworzył on specjalny skarb wojskowy i zredukował liczbę legionów najpierw do 18, następnie do 25. Każdy legion posiadał ok. 4‑6 tys. żołnierz. W sumie rzymskie wojsko liczyło ok. 250 tys. żołnierzy, połowę z nich stanowili obywatele rzymscy (skupieni w legionach), resztę formacje posiłkowe, w których służyli mieszkańcy prowincji. Służba trwała długo, bo aż ok. 25 lat. Żołnierze kuszeni byli gospodarstwem na prowincji, które po skończeniu służby otrzymywali na własność. Wojska pilnowały granic ogromnego imperium, dlatego stacjonowały w obozach warownych, będących częścią limes, systemu umocnień graniznych. Dodatkowo Oktawian przekształcił gwardię pretoriańską (przyboczną straż ochraniającą dowódców) w stałą formację cesarską o prestiżowym charakterze. Liczyła ona ok. 16 tys. osób, a służba trwała ok. 16 lat.

Zapoznaj się z filmem 

R1LZR1B8AX5S8

Film nawiązujący do treści materiału

Film nawiązujący do treści materiału

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LZR1B8AX5S8

Film nawiązujący do treści materiału

Trenuj i ćwicz

Słownik