Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu
Kierunki i charakter ekspansji rzymskiej
Po zwycięstwie nad Hannibalem Rzymianie postanowili ukarać Macedonię, która była sprzymierzona z Kartaginą. Najpierw zajęli Dalmację, a następnie, w 197 r. p.n.e. w bitwie pod Kynoskefalaj w Tesalii, armia rzymska odniosła zwycięstwo nad wojskami macedońskimi króla Filipa V. Zwycięzcy Rzymianie ogłosili podczas igrzysk istmijskich w 196 r. p.n.e. „wolność Hellenów”. Greckie poleis otrzymały wolność za cenę współpracy z Rzymem.
Armia rzymska systematycznie podbijała kolejne tereny i w efekcie w I w. p.n.e. Morze Śródziemne stało się wewnętrznym akwenem imperium rzymskiego.
Scharakteryzujesz przyczyny podbojów Rzymian w basenie Morza Śródziemnego.
Opiszesz kolejne etapy podbojów rzymskich.
Wyjaśnisz, przed czym chronił wał Hadriana.
Przeanalizujesz, kiedy i dlaczego wstrzymano dalsze podboje.
Podbój basenu Morza Śródziemnego
Przez następne 50 lat trwał rzymski podbój świata greckiego. W 190 p.n.e. Antioch III Wielki, władca hellenistycznego państwa Seleukidów został pokonany przez Rzymian i ich pergamońskiego sojusznika w bitwie pod Magnezją. Zakończyła się ona całkowitą masakrą wojsk seleucydzkich. Zginęło ponad 40 tys. żołnierzy Antiocha, a także 20 z 26 jego słoni bojowych. Rzymianie prawdopodobnie stracili jedynie ponad 300 swoich żołnierzy. Kolejna wojna z królestwem Macedonii zakończyła się wygraną przez Rzym w 168 r. p.n.e. bitwą pod Pydną, w wyniku której z Macedonii uczyniono cztery odrębne republiki rzymskie. W latach 148‑146 p.n.e. trwała wojna Rzymu z greckim Związkiem Achajskim. Zdecydowała ona o ostatecznym podbiciu i włączeniu państw hellenistycznych do państwa rzymskiego, a Macedonia z Grecją stały się rzymskimi prowincjami. W 133 r. p.n.e. Attalos III, król Pergamonu w Azji Mniejszej, zapisał swoje państwo Rzymowi w testamencie – tak powstała prowincja Azja. W okresie republiki imperium rzymskie tworzyły obszary podbite gdzie tworzono prowincje (ze stacjonującymi legionami) oraz tereny zależne („sojusznicy i przyjaciele ludu rzymskiego”), które po pewnym czasie w różny sposób zamieniały się w prowincje.
W latach 112–106 p.n.e. Rzym prowadził wojnę z afrykańskim królem Numidii – Jugurtą. Pomimo ogromnej przewagi Rzymian Jugurta skutecznie powstrzymywał kolejne armie, przekupując wodzów rzymskich i wpływowych polityków w samej stolicy. Dopiero Gajusz Mariusz okazał się nieprzekupny i pokonał Jugurtę. Ostatecznie jednak Numidia stała się prowincją rzymską dopiero 60 lat później.
Wojny domowe, trapiące imperium przez większość I w. p.n.e., wcale nie zahamowały podbojów. Wręcz przeciwnie – wszyscy politycy liczący się w rozgrywkach wewnętrznych prowadzili akcje zdobywcze. Zyskiwali oni sobie w ten sposób posłuszeństwo legionów, a także sławę zwycięzców oraz wielkie bogactwa.
Właśnie jako wódz zasłynął Sulla – zarówno w trakcie wojny ze zbuntowanymi italskimi sprzymierzeńcami Rzymu (91‑88 p.n.e.), jak i z królem pontyjskim Mitrydatesem VI (88‑63 p.n.e.). Po wyjeździe Sulli władca ten ponownie zagroził rzymskiemu panowaniu na Wschodzie. Mitrydatesa ostatecznie pokonał Gnejusz Pompejusz. W latach 66–63 p.n.e. przekształcił on Pont, Syrię i Judeę w prowincje rzymskie.
Polityków dążących do zreformowania państwa nazywano popularami (od populus – lud), gdyż celem ich działań było wzmocnienie warstwy najuboższych obywateli poprzez nadanie im ziemi. Optymatami (od optimus – najlepszy) z kolei określano zwolenników utrzymania rządów wąskiej grupy najbogatszych Rzymian. Na fali niechęci do optymatów w 107 r. p.n.e. na konsula wybrano populara – Gajusza Mariusza.
zbawcą republiki.
Mariusz doskonale zdawał sobie sprawę z konsekwencji kryzysu drobnej własności ziemskiej dla armii. Oznaczał on przede wszystkim, że w wojsku rzymskim brakowało rekrutów, gdyż do służby zobowiązani byli obywatele posiadający własne nadziały ziemi. W tej sytuacji zdecydował się na krok prawdziwie rewolucyjny: jako pierwszy rzymski dowódca ogłosił pobór ochotników do armii. Mieli uzupełniać armię składającą się z obywateli posiadających ziemię. Obiecywano im niewielki żołd, ekwipunek oraz ziemię po 16 latach dobrej służby. W ten sposób do wojska zaczęli masowo napływać proletariusze, a armia z obywatelskiej [z upływem lat] stała się zawodową.
Mariusz i jego zreformowana armia zdominowali rzymską scenę polityczną na wiele lat. Na głównego przeciwnika tego nowego porządku wyrósł jeden z podwładnych Mariusza – Lucjusz Korneliusz Sulla. W przeciwieństwie do swego dowódcy Sulla pochodził ze świetnego, choć nieco podupadłego patrycjuszowskiego rodu i w duchu zawsze pozostawał optymatem. Popularność zdobył w czasie tzw. wojny ze sprzymierzeńcami, w której odznaczył się m.in. zdobyciem Pompejów. Po tych sukcesach osiągnął urząd konsula na r. 88 p.n.e. Powierzono mu także prowadzenie wojny z Mitrydatesem. Mariusz, niechętny sukcesom swego niedawnego podkomendnego, doprowadził do przekazania dowództwa w nadchodzącym konflikcie sobie. W tym momencie Sulla zaskoczył jednak wszystkich, gdyż zamiast uznać zapadłe w stolicy decyzje poprowadził wierne mu wojsko prosto na Rzym, przejął kontrolę nad miastem, wymusił cofnięcie wszystkich niekorzystnych dla siebie postanowień i ruszył na wojnę z Mitrydatesem. W tym postępowaniu miał całkowite poparcie swoich żołnierzy.
Kiedy Sulla powrócił z kampanii na Wschodzie (83 r. p.n.e.), natychmiast rozprawił się ze swoimi przeciwnikami politycznymi, którzy przejęli władzę pod jego nieobecność. Gajusz Mariusz zmarł kilka lat wcześniej i stronnictwu popularów brakowało charyzmatycznego przywódcy. Sulla bezwzględnie to wykorzystał, rozbijając przeciwników w bitwie u samych bram Rzymu, pod Porta Collina, w 82 r. p.n.e. Stolica ponownie spłynęła krwią. Ogłoszono tzw. listy proskrypcyjne, czyli spis osób wyjętych spod prawa i skazanych na śmierć (znalazł się na nich nawet niespełna dwudziestoletni wówczas Juliusz Cezar, który musiał się ukrywać, aby ocalić życie). Liczba ofiar sięgnęła 4700, a ich majątki trafiały w ręce zdeklarowanych sullańczyków (w tym wiernych żołnierzy). Sam Sulla nakazał senatowi mianować siebie dyktatorem na czas nieokreślony (82 r. p.n.e.) i przystąpił do przebudowywania republiki na wzór optymacki. Oznaczało to wzmocnienie pozycji senatu i pozbawienie znaczenia urzędu trybuna ludowego, który tradycyjnie uznawano za źródło wszelkich szkodliwych, zdaniem optymatów, inicjatyw popularów.
Sulla wycofał się z życia publicznego w 79 r. p.n.e. Jego spokojna śmierć rok później w willi gdzieś na wybrzeżu Zatoki Neapolitańskiej mocno kontrastuje z burzliwym przebiegiem całego jego życia i kariery.
Z kolei podstawą politycznej potęgi Juliusza Cezara był podbój Galii, dokonany w latach 58–52 p.n.e.
Oktawian August po zwycięstwie nad Markiem Antoniuszem i Kleopatrą w 30 r. p.n.e. stał się natomiast panem Egiptu, likwidując tym samym ostatnie królestwo hellenistyczne. Morze Śródziemne zaczęło być odtąd wewnętrznym akwenem imperium rzymskiego.
Zahamowanie podbojów w czasach cesarstwa
W czasach Augusta granice państwa rzymskiego zostały oparte na pasie pustyń w Afryce, Eufracie w Azji i Dunaju oraz Renie w Europie. August dokończył podbój Ilirii (włączona ona została do Dalmacji) i Hiszpanii oraz opanował Panonię. Po klęsce w Lesie Teutoburskim w 9 r. n.e. gdy plemiona germańskie pod wodzą Arminiusza zniszczyły trzy legiony rzymskie, cesarstwo wycofało wojska za Ren, który stał się trwałą granicą imperium.
Niektórzy późniejsi cesarze starali się kontynuować politykę ekspansji, np. Klaudiusz, panujący w latach 41–54 n.e., podbił Brytanię i Mauretanię. Najwybitniejszym wodzem spośród cesarzy rzymskich był Marek Ulpiusz Trajan. To właśnie za jego panowania (lata 98–117) Rzym osiągnął apogeum rozrostu terytorialnego. Trajan podbił Dację, Armenię, Mezopotamię i Arabię.
Wybrane prowincje imperium rzymskiego | ||
|---|---|---|
Nazwa prowincji | Położenie | Data przyłączenia |
Sycylia | Sycylia | 241 p.n.e. |
Sardynia | Sardynia | 238 p.n.e. |
Korsyka | Korsyka | 238 p.n.e. |
Galia Przedalpejska | północna Italia | 225–173 p.n.e. |
Hiszpania | Półwysep Iberyjski | 198–133 p.n.e. |
Dalmacja | wschodnie wybrzeża Adriatyku | 177 p.n.e. |
Macedonia | północna Grecja | 168–148 p.n.e. |
Afryka | północne obszary obecnej Libii i Tunezji | 146–105 p.n.e. |
Achaja | południowa Grecja | 146 p.n.e. |
Galia | tereny obecnej Francji i Belgii | 121–52 p.n.e. |
Egipt | północno‑wschodnia Afryka | 30 p.n.e. |
Mezja | północna część Serbii | 29 p.n.e. |
Recja i Noricum | tereny obecnej Szwajcarii i Austrii | 15 p.n.e. |
Panonia | południowe Węgry | 12 n.e. |
Brytania | tereny Anglii, Walii i południowej Szkocji | 43–80 n.e. |
Tracja | tereny obecnej Bułgarii | 46 n.e. |
Dacja | tereny obecnej Rumunii | 106 n.e. |
Z dalszych wojen zaborczych zrezygnował jednak już jego następca Publiusz Eliusz Hadrian (117–138). Wycofał on też wojska rzymskie z Armenii i Mezopotamii oraz przystąpił do budowania umocnień granicznych, takich jak np. nazwany jego imieniem wał w północnej Brytanii. Hadrian starał się też ograniczyć liczbę żołnierzy i tym samym zmniejszyć wydatki państwa na armię. Podboje przestały interesować elitę rzymską i późniejsi cesarze bardzo rzadko podejmowali wyprawy zdobywcze. Rozbudowywano natomiast umocnienia graniczne (limes).
Zapoznaj się z mapą
Godność panującego króla zachował, lecz tytułem kary musiał zapłacić olbrzymią sumę pieniężną, którą Pompejusz zgodnie ze swym zwyczajem przekazał w całości pod zarząd kwestora i wciągnął do ksiąg publicznych. Syria i inne prowincje, zagarnięte uprzednio przez Tigranesa, zostały mu odebrane i bądź przywrócone, bądź — jak w wypadku Syrii — wtedy po raz pierwszy poddane władzy narodu rzymskiego z obowiązkiem płacenia daniny.
Źródło: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, ks. II, rozdz. 37.Germania: Z klęsk groźnych i haniebnych dwie tylko w ogóle nawiedziły jego [tj. Augusta] panowanie i to jedynie w Germanii: jedną poniósł Loliusz, drugą Warus. Klęska Loliusza więcej niesławy przyniosła niż straty, lecz klęska Warusa mogła się okazać wprost zgubna, gdyż wycięto w pień trzy legiony z wodzem, legatami i wszystkimi wojskami posiłkowymi. Na wieść o tej klęsce kazał August rozstawić po Rzymie straże, aby zapobiec panice, na prowincjach przedłużył urzędowanie wojskowe dotychczasowym namiestnikom, aby władza nad sprzymierzeńcami utrzymała się w rękach doświadczonych i obeznanych z miejscowymi warunkami.
Źródło: Gajus Swetoniusz Trankwillus, Żywoty cezarów, ks. II.reszta terenówEgipt: Przyczyny wojny i preteksty, jakimi posługiwali się do jej wywołania [Oktawian, adoptowany syn Juliusza Cezara oraz wódz Marek Antoniusz] były następujące. Antoniusz oskarżył Cezara o usunięcie Lepidusa [współpracownika ich obu] z urzędu oraz o zawłaszczenie jego terytorium i oddziałów, które należały do niego […]; domagał się połowy tych ziem oraz połowy żołnierzy […]. Zarzuty Cezara [tj. Oktawiana, który przejął imię przybranego ojca] wobec Antoniusza był takie, że ten drugi dzierżył Egipt i inne kraje bez formalnego ich przydzielenia […]. On także wysunął żądania, domagając się połowy łupów, a przede wszystkim robił mu wyrzuty odnośnie do Kleopatry i jej dzieci, które Antoniusz uznał za swe własne, do darów, jakie na ich rzecz poczynił, a w szczególności do nadania Cezarionowi [synowi Cezara i Kleopatry] takiego właśnie imienia i wprowadzenia go do rodziny Cezara. […]
Gdy tylko Antoniusz dowiedział się o przybyciu Cezara, nie zwlekał, lecz od razu pospieszył ze swymi stronnikami do Akcjum.
Źródło: Kasjusz Dion, Historia rzymska, ks. L, rozdz. 1, 13.
Gdy doszło do starcia, z jednej strony byli wszyscy: wódz, wioślarze, żołnierze, z drugiej — nikt prócz żołnierzy. Pierwsza rzuciła się do ucieczki Kleopatra. Antoniusz wolał towarzyszyć uchodzącej królowej, niż dzielić los walczących żołnierzy; imperator [tj. wódz], który miał obowiązek surowo karać zbiegów, zbiegł ze swojej armii. […]
W następnym roku [tj. w 30 r. p.n.e.] Cezar w pościgu za Antoniuszem i królową wkroczył do Aleksandrii, kładąc definitywny kres wojnom domowym.
Źródło: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, ks. II, rozdz. 85, 87.Nabytki za Augusta, w tym:Galia: Od dawna już Cezar nosił się z myślą obalenia Pompejusza, tak zresztą jak i Pompejusz chciał usunąć Cezara. Bo gdy Krassus, czekający tylko na śmierć jednego i drugiego, sam zginął w kraju Partów, z pozostałych dwóch jeden nie miał innego wyboru jak tylko zostać największym przez usunięcie partnera, który jeszcze był przy życiu; drugi zaś, by tego losu uniknąć, musiał uprzedzić krok tego, którego się bał.
Pompejusz uświadomił sobie to niebezpieczeństwo dopiero niedawno. Dotychczas bowiem Cezara w ogóle nie brał pod uwagę sądząc, że nietrudną będzie rzeczą tego, którego sam wywyższył [pomagając mu zdobyć konsulat], teraz samemu obalić.
Inaczej myślał Cezar. Ten mianowicie, mając przed sobą od samego początku jasno wytknięty cel, odsunął się na bok niby atleta od swych przeciwników i tam, daleko w Galii, ćwiczył siebie i swoją armię w zapasach wojennych [w latach 58–51 p.n.e.] a równocześnie wzbogacał sławę swych czynów, wznosząc się zwolna w swoich bohaterskich osiągnięciach do poziomów sławy samego Pompejusza.
Źródło: Plutarch, Żywoty sławnych mężów, Cezar, rozdz. 28.Bitynia‑Pont: Kiedy do Rzymu doszedł meldunek, że wojna z piratami zakończona [w roku 67 p.n.e.], a Pompejusz wolny odwiedza miasta, jeden z trybunów ludowych, Malliusz, wystąpił z wnioskiem, żeby Pompejusz przejął obszar działań Lukullusa i jego siły zbrojne, przejął i Bitynię [w Azji Mniejszej], trzymaną przez Glabriona, i prowadził wojnę z królami [Pontu i Armenii], Mitrydatesem i Tygranesem, zatrzymując siły morskie i panowanie nad morzem, jakie otrzymał na początku [tj. przed wojną z piratami].
Oznaczało to, że w ręku jednego skupiła się naraz władza nad Rzymianami. Bo prowincje, do których zarządu na podstawie pierwszego wniosku jeszcze nie doszedł, Frygię, Likaonię, Galację, Kapadocję, Cylicję, górną Kolchidę, Armenię, teraz mu przydzielono wraz z obozami i siłami zbrojnymi, jakimi Lukullus prowadził [wcześniej] wojnę z Mitrydatesem i Tygranesem.
Wśród arystokracji rzymskiej mniej mówiło się o tym pozbawieniu Lukullusa sławy z dokonanych osiągnięć i o tym nasłaniu mu raczej następcy triumfu niż wojny, choć uważano, że człowiekowi dzieje się krzywda i odpłaca się niewdzięcznością. Przykrzej odczuwano władzę Pompejusza jako próbę ustanowienia tyranii.
Źródło: Plutarch, Żywoty sławnych mężów, Pompejusz, rozdz. 30.Kartagina: W tym czasie [tj. w 149 r. p.n.e.] senat uchwalił zagładę Kartaginy — decyzja, która zapadła raczej dlatego, że Rzymianie chcieli wierzyć we wszystko, cokolwiek mówiono o Kartagińczykach, niż żeby przynoszono na ich temat wiarygodne informacje. I tak, został wtedy wybrany konsulem ubiegający się dopiero o edylat Publiusz Scypion Emilianus […]. Zburzył doszczętnie miasto nienawistne Rzymianom bardziej przez zawiść wyrosłą z rywalizacji o władzę niż z powodu jakiejś krzywdy doznanej podówczas […].
Kartagina uległa zniszczeniu w 672 roku swego istnienia, lat temu sto siedemdziesiąt trzy, za konsulatu Gneusza Korneliusza Lentulusa i Lucjusza Mummiusza. Taki kres przypadł w udziale współzawodniczce Imperium Rzymskiego we władztwie nad światem.
Źródło: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, ks. I, rozdz. 12.Grecja: Przez dwa lata [tj. w 170 i 169 r. p.n.e.] […] toczył Perseusz walki z konsulami z tak zmiennym powodzeniem, że najczęściej bywał górą i zdołał pozyskać do wspólnej akcji znaczną część Grecji. Nawet Rodyjczycy, w przeszłości wierni sojusznicy Rzymian, okazali chwiejność; pilnie bacząc komu los sprzyja, coraz wyraźniej zdawali się skłaniać ku stronie króla. […] Wtedy przez senat i lud rzymski został wybrany konsulem Lucjusz Emiliusz Paulus, już uprzednio — podczas pretury i pierwszego konsulatu — triumfator, mąż godzien pochwały o tyle, o ile cnotę można ogarnąć rozumem ludzkim, rodzony syn [Emiliusza] Paulusa, który pod Kannami z ociąganiem wszczynał walkę zgubną dla rzeczypospolitej, lecz mężnie oddał życie na polu chwały. Nowy konsul w walnej bitwie pod miastem Pydna w Macedonii [w 168 r. p.n.e.] rozgromił Perseusza, niszcząc jego armię i łupiąc obóz. Straciwszy wszelką nadzieję, król musiał uchodzić z Macedonii. Opuszczając ją zbiegł na wyspę Samotrakę, gdzie jako błagalnik szukał schronienia w świątyni. Tam przybył dowodzący flotą pretor Gnejusz Oktawiusz i perswazją raczej niż siłą sprawił, że zbieg zdał się na łaskę Rzymian. W ten sposób Paulus poprowadził w triumfie wielkiego i znakomitego króla.
Źródło: Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, ks. I, rozdz. 9.Macedonia: Rzymianie niechętnie patrzyli na szybki wzrost sił [króla Macedonii] Perseusza. Szczególnie drażniąca była dla nich jego przyjaźń i dobre sąsiedzkie stosunki z Grekami, u których wodzowie rzymscy wzbudzili nienawiść do Rzymian. Zaniepokoiło ich też sprawozdanie, jakie złożyli wysłani do [żyjących nad Dunajem] Bastarnów posłowie, stwierdziwszy naocznie silne umocnienie w Macedonii, dostateczne przygotowanie i wyćwiczenie młodzieży. Kiedy się o tym Perseusz dowiedział, starał się rozproszyć podejrzenie wysyłając ze swej strony inne poselstwo. […]
Jakoż senat postanowił wydać wojnę Perseuszowi, w istocie rzeczy dlatego, że nie chciał mieć pod bokiem takiego roztropnego, pracowitego i ujmującego ludzi króla, który tak nagle się wybił, a był wrogo do Rzymian nastawiony jeszcze przez ojca, za pozór jednak posłużyły zarzuty, jakie wysunął [król azjatyckiego Pergamonu] Eumenes.
Źródło: Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, ks. IX, rozdz. 11.Tereny zdobyte do upadku republiki, w tym:Tereny rzymskie przed 218 r. p.n.e.siatka
Na podstawie przytoczonych w multimedium fragmentów tekstów źródłowych wyjaśnij, jaki wpływ miała polityka wewnętrzna imperium rzymskiego na jego rozwój terytorialny.
Odwołując się do cytowanych w multimedium fragmentów tekstów źródłowych, określ, dlaczego zahamowanie polityki podbojów rzymskich zbiegło się w czasie z ustanowieniem cesarstwa. Uzasadnij odpowiedź.
Trenuj i ćwicz
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1CZ2TRQ8X8TR
Film nawiązujący do treści materiału Dalsze podboje - basen Morza Śródziemnego.
Wyjaśnij, dlaczego Rzymowi udawało się podbijać kolejne tereny, w tym Macedonię. Jaką rolę odgrywała armia rzymska?
W filmie wspomniano o wykorzystaniu w walce słoni jako nowej technologii wojskowej w starożytności. Wymień dwie słynne antyczne bitwy, w których uczestniczyły te zwierzęta. Jakim wynikiem się one zakończyły?
Wskaż, którymi z wymienionych terenów władał Rzym w okresie apogeum swej potęgi.
Żywoty cezarów, Boski AugustWażniejsze prowincje oraz takie, którymi trudno i niebezpiecznie było zarządzać za pośrednictwem urzędników na rok obieranych, sam objął w zarząd, inne zlecił prokonsulom wybieranym przez losowanie; jednak czasem przydział niektórych zmieniał i zarówno większość jednych, jak drugich sam często odwiedzał.
Źródło: Swetoniusz, Żywoty cezarów, Boski August, rozdz. 47.
Słownik
w starożytnym Rzymie: jednostka wojskowa
początkowo nazywano tak drogę graniczną, później zaś umocnienia wyznaczające granice imperium rzymskiego; był to system budowany w oparciu o przeszkody naturalne, np. rzeki Ren czy Dunaj, w jego pobliżu stacjonowały legiony w sile od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy; swoją funkcję obronną spełniał zwłaszcza od I do IV w.; jednym z najsłynniejszych limes był wał Hadriana, którego pozostałości można zwiedzać w północnej Anglii przy granicy ze Szkocją; przez rzymskich twórców limes przedstawiany był jak swego rodzaju „święta granica”, możliwa do przekroczenia tylko przez barbarzyńców, ponieważ cywilizowani ludzie jej nie przekraczali
zdobycie cudzych terytoriów w walce zbrojnej i narzucenie władzy ludności zamieszkałej na tych terytoriach
(l.mn. poleis) w starożytnej Grecji: miasto‑państwo, w którym wszelkie istotne decyzje były podejmowane przez zgromadzenie ludowe
wojna między obywatelami tego samego kraju