Społeczeństwo Rzymu

Hierarchia społeczna w starożytnym Rzymie

Społeczeństwo rzymskie było zawsze zhierarchizowane. Występowały różne hierarchie statusów społecznych, które nakładały się na siebie. Ważne było urodzenie – rozróżniano ludzi pochodzenia patrycjuszowskiego i plebejskiego. Liczyła się też przynależność do klas majątkowych, z której wynikała w okresie wczesnej republiki konieczność służby wojskowej w określonej formacji. Ważna była także przynależność do państwa: albo posiadanie pełnych praw obywatelskich (civis Romanus), albo częściowe prawa obywatelskie (ius Latinum, foederati), albo nieposiadanie w ogóle obywatelstwa przez wolnych ludzi (peregrini). Zgodnie z prawem rzymskim niewolnicy byli uważani za własność i nie mieli żadnych praw. Niewolnicy, którzy zostali wyzwoleńcami, w większości cieszyli się tymi samymi prawami co obywatele wolni od urodzenia. Społeczeństwo rzymskie było patriarchalne; mężczyzna stojący na czele gospodarstwa domowego (pater familias) posiadał specjalne uprawnienia i przywileje, które dawały mu jurysdykcję (patria potestas) nad wszystkimi członkami jego rodziny, w tym niewolnikami. Córki obywateli w starożytnym Rzymie były obywatelami (cives), ale nie mogły głosować ani objąć urzędu publicznego.

RV7GT76F5C25D

Ilustracja przedstawia portret trzech osób, dwóch kobiet i młodego mężczyzny. Kobiety mają gładko zaczesane do tyłu ciemne włosy do ramion, duże oczy. Jedna z kobiet ma w uszach kolczyki z pereł oraz łańcuch z pereł na szyi. Młodzieniec ma duże oczy, szerokie brwi, wydatne usta. Rama obrazu jest okrągła.

W okresie królewskim, czyli przed 509 r. p.n.e., istniał już podział na patrycjuszy i plebejuszy, klasy majątkowe oraz niewolnictwo. Po wprowadzeniu republiki toczyła się walka o władzę i wpływy między patrycjuszami a plebejuszami. W jej trakcie doszło do kodyfikacji prawa w Rzymie (Prawo XII tablic) oraz wytworzenia się jednolitego stanu uprzywilejowanego (nobilitas) złożonego z zamożnych przedstawicieli rodów patrycjuszowskich i plebejskich.

R164EMV9ARRFJ

Ilustracja przedstawia kobietę w zwiewnej sukni. Kobieta ma chustę na ramionach. Ławkę na której siedzi kobieta otaczają kwiaty i rośliny. Z boku po prawej rozmawia grupa ludzi. Za kobietą w tle, rozciąga się piękny widok na morze oraz pasmo górskie znajdujące się w oddali.

Proletariat i elity

W III w. p.n.e. Rzym rozpoczął wielkie podboje w basenie Morza Śródziemnego. Do Italii zaczęła przez trzy następne stulecia napływać wielka fala niewolników. Miało to poważne konsekwencje społeczne. W Italii powstały wielkie latyfundia, w których zatrudniano do prac rolnych tysiące niewolników. Drobni producenci, nie mogąc sprostać konkurencji, opuszczali swoje gospodarstwa i przenosili się do Rzymu. W ten sposób powiększyła się w Rzymie gwałtownie liczba proletariuszy (od proles – potomstwo), mających prawa polityczne, ale biednych, często żyjących na koszt reszty społeczeństwa. Wielu proletariuszy wchodziło w zależność klientalną od możnych patronów, co z kolei przyczyniało się do wzmocnienia pozycji jednostek, które potrafiły to wykorzystać politycznie.

Wzrastająca liczba proletariatu, czyli najbiedniejszej części plebsu miejskiego, stanowiła tak duży problem polityczny, że już w II w. p.n.e. państwo zaczęło rozdawać zboże biedocie, a w kolejnych stuleciach dosłownie wzięło proletariuszy na swoje utrzymanie, zapewniając im wikt i rozrywki (panem et circenses – dosł. chleba i igrzysk). Elity polityczne państwa stały się w ten sposób zakładnikiem tej sytuacji.

R24LQGTBCETKZ

Ilustracja przedstawia fragment płaskorzeźby. Płaskorzeźba przedstawia pięciu mężczyzn przedstawicieli ludności rzymskiej. Pierwszy mężczyzna od lewej siedzi na krześle i ogląda książkę, pochyla się nad ni drugi mężczyzna. Po prawej stronie stoi trzech mężczyzn, którzy rozmawiają ze sobą. Pierwszy od prawej ubrany jest w rzymską zbroję, pozostali w luźne szaty.

Bankructwo drobnych rolników pociągnęło za sobą także problemy w armii, która rekrutowała się głównie z tej warstwy. W II w. p.n.e. napięcia społeczne były tak silne, że podjęto dwukrotnie próbę reformy agrarnej (bracia Grakchowie), ale nie odwróciła ona negatywnych tendencji w strukturze posiadania ziemi. Dzięki reformom Mariusza (104–100 p.n.e.) brakujących w szeregach żołnierzy zaczęto rekrutować spośród ochotników, także spoza granic państwa. Konsekwencją tej zmiany było stopniowe przekształcenie obywatelskiej do tej pory armii w zawodową. Wzrosła rola wodzów, którzy kierowali teraz żołnierzami gotowymi wykonać wszystkie rozkazy zwycięskiego wodza, któremu zawdzięczali żołd i utrzymanie.

W czasie wojen punickich zaczęła się tworzyć nowa warstwa społeczna, która wzbogaciła się gwałtownie dzięki podbojom. Byli to ekwici. Do grupy tej należeli obywatele wzbogaceni na handlu, dzierżawie podatków, żegludze czy rzemiośle, ale niewchodzący w skład arystokracji senatorskiej. Ze względu na zamożność byli grupą uprzywilejowaną, ale traktowaną jako niższa niż nobilitas. W związku z piastowaniem urzędów przedstawiciele ekwitów stopniowo zaczęli trafiać do senatu.

Konflikty społeczne u schyłku republiki

U schyłku republiki problemy społeczne nabrały ostrości. W II poł. II w. p.n.e. rosła liczba proletariuszy. Problem ten doprowadził do rozłamu na szczytach władzy. Część wpływowych polityków uznała, że państwo wymaga reformy (nazywano ich popularami), inni byli zwolennikami dawnego ładu (określano ich mianem optymatów). Konflikt ten ostatecznie doprowadził do upadku republiki. Dodatkowo w Italii przebywało w tym czasie kilka milionów niewolników. Większość była brutalnie traktowana, co prowadziło do wybuchu wielkich powstań. Już do stłumienia pierwszego z nich, w latach 138–132 p.n.e. na Sycylii, trzeba było wysłać regularną armię. Największy zryw niewolników – powstanie Spartakusa w latach 73–71 p.n.e. – zagroziło samemu Rzymowi.

Ciekawostka

Powstanie Spartakusa

R1V9LLX55PC7D

Ilustracja przedstawia arenę walk gladiatorów, która otoczona jest wysokimi trybunami zapełnionymi wiwatującymi ludźmi. Na piasku widać gladiatora z hełmem na głowie, mieczem i tarczą, który jedną nogą przyciska do ziemi półnagiego mężczyznę. Gladiator spogląda w górę na tłum. Wokół widać leżące ciała innych gladiatorów.

Spartakus był z pochodzenia Trakiem, wolnym człowiekiem. Zanim trafił do szkoły gladiatorów w Kapui, walczył jako żołnierz. W szkole jako instruktor szermierki miał kontakt z większością gladiatorów. W 73 r. p.n.e. wybuchł wśród nich bunt – nie ma pewności, czy Spartakus był prowodyrem, czy tylko jego uczestnikiem. Ponad 70 gladiatorów zbiegło ze szkoły. Gdy rebelianci rozbili swój obóz na zboczu Wezuwiusza, Rzymianie zdecydowali o rozpoczęciu pacyfikacji przez oddziały liczące ok. 3 tys. żołnierzy. Zlekceważyli przeciwnika, oceniając sytuację buntowników jako beznadziejną – obstawili przecież jedyną drogę zejścia ze zbocza wulkanu. Spartakus nakazał tymczasem upleść z gałęzi i pnączy liny, po których powstańcy zsunęli się na tyły legionów rzymskich. Ten brawurowy manewr zapewnił zwycięstwo w pierwszej walnej bitwie oraz zdobycie broni i żywności dla stale rozrastającej się armii Traka.

RAQDPZVGJMTX6

Mapa przedstawia posiadłości Rzymu w pierwszy wieku przed naszą erą. Należały do nich tereny całych współczesnych Włoch nazywane wtedy Italią. Wyspy: Korsyka, Sardynia, północno‑wschodnie wybrzeże Afryki (współczesna Tunezja) oraz wschodnie wybrzeże Morza Adriatyckiego, tam gdzie współcześnie znajduje się Chorwacja. Na mapie zaznaczono obszary objęte pierwszym i drugim powstaniem niewolników na Sycylii należy do nich Cała wyspa Sycylia z miastami zajętymi przez niewolników podczas powstań na Sycylii, to jest: Palermo, Henna, Katana, Syrakuzy, Agrigentum. Miasta zajęte przez niewolników podczas powstania Spartakusa to: Mutina, Region, Petelia, Kopia, Konsentia. Spartakus najprawdopodobniej zginął w miejscowości Brundyzjum. A ważniejsze bitwy stoczone podczas powstania Spartakusa to miasta: Mutina, Garganus, Wezuwiusz, Bitwa pod rzeką Silarus oraz bitwa na wale Krassusa.

Mając pod wodzą 70 tys. buntowników i w perspektywie dalszą walkę z legionami rzymskimi, należało podjąć decyzję o kierunku i celu działań powstańców. Doszło do rozłamu: część oddziałów pod wodzą Kriksosa chciała nadal pustoszyć Italię i pozostać w Kampanii, a część pod dowództwem Spartakusa ruszyła w kierunku Alp, aby wydostać się z Półwyspu Apenińskiego. Podzielona armia buntowników nie stanowiła już dla Rzymian tak poważnego zagrożenia. W 72 r. p.n.e. na wschodnim wybrzeżu rozgromili armię Kriksosa, a następnie natychmiast ruszyli przeciw Spartakusowi. Buntownik, po pokonaniu wojsk rzymskich w bitwie koło Mutiny, odstąpił od zamiaru opuszczenia Italii, zrezygnował jednak z marszu na Rzym – nie miał odpowiednich machin oblężniczych, uzbrojenia dla wszystkich powstańców oraz poparcia wśród mieszkańców Półwyspu Apenińskiego. W Rzymie zapanowały panika i strach, porównywalne do tych z czasów II wojny punickiej.

Rolę obrońcy Rzymu i pogromcy Traka senat przydzielił pretorowi Markowi Licyniuszowi Krassusowi. Była to dla niego wielka szansa wybicia się na rzymskiej scenie politycznej jako skuteczny polityk i dobry wódz. Najpierw zastosował karę wobec żołnierzy, którzy ocaleli podczas walk ze Spartakusem, dziesiątkując legionistów (tzw. decymacja), a potem zgromadził armię liczącą osiem legionów i uderzył na pozycje powstańców. Zostali oni rozgromieni, lecz część z nich, pod wodzą Spartakusa, przedostała się na południe Italii. Spartakus zamierzał przeprawić się z pomocą piratów na Sycylię i kontynuować walkę, jednak w wyniku zdrady do wyprawy nie doszło. W 71 r. p.n.e. powstańcy zostali osaczeni na południu Półwyspu Apenińskiego. Rzymianie wybudowali bowiem wał Krassusa – umocnienie liczące ok. 50 km długości. Próby przebicia się powstańców na północ oraz podjęcie negocjacji z Rzymianami nic nie dały. Doszło do kolejnego rozłamu, który przyczynił się do ostatecznej klęski powstańców. Nastąpiła ona w Apulii, koło Brundyzjum, u źródeł rzeki Silarus. Krassus wystawił 40 tys. legionistów, Spartakus – 60 tys. słabo uzbrojonych, ale zdeterminowanych buntowników. Przegrał bitwę i zginął, ale jego ciała nigdy nie odnaleziono.

Dramatyczne były proporcje strat po obu stronach: u Rzymian ok. tysiąca żołnierzy, zaś powstańców zginęło 50 tys. Część ocalałych ruszyła na północ i została pokonana przez Krassusa i Pompejusza, wezwanego przez senat. Złapanych jeńców (ok. 6 tys.) ukrzyżowano wzdłuż Via Appia – taka była kara przewidziana w prawie rzymskim dla buntowników politycznych. Obaj wodzowie sobie przypisywali zwycięstwo nad Spartakusem i obaj zostali w 70 r. p.n.e. powołani na stanowiska konsulów.

RL8BTMB72Q495

Obraz przedstawia cztery półnagie postacie przybite do konstrukcji podobnych do litery T na pagórkowatym terenie porośniętym trawą. Ukrzyżowani na drewnianych konstrukcjach mają przybite do drewna ręce w nadgarstkach oraz stopy. Przed ukrzyżowanymi szlochająca postać leżąca na ziemi.

Równie dramatyczny przebieg miał konflikt ze sprzymierzeńcami, czyli mieszkańcami Italii, którzy byli pozbawieni pełni praw w państwie. Krwawa wojna z nimi w latach 90–88 p.n.e. zagroziła istnieniu Rzymu. Widać było, że konieczne są zmiany społeczne i polityczne. Konflikt z niewolnikami wygasał w następnych stuleciach poprzez zmniejszający się ich dopływ skutkiem raczej defensywnej polityki cesarstwa. Cześć niewolników zaczęła się przekształcać w warstwę zależnych rolników (kolonów), a część uzyskiwała pełnię praw poprzez wyzwolenie. Niepokoje wśród wolnych nie‑obywateli uśmierzył w 212 r. n.e. cesarz Karakalla, nadając im obywatelstwo.

Społeczeństwo cesarskiego Rzymu

W czasach wczesnego cesarstwa (po 30 r. p.n.e.) warstwy wyższe społeczeństwa rzymskiego składały się z trzech stanów. Były to: stan senatorski, stan ekwitów oraz stan dekurionów. O przynależności do tych stanów decydował cenzus majątkowy, wola cesarza i protekcja wpływowych osób. Dekurioni stanowili elitę miast prowincjonalnych. Warstwy niższe tworzyli natomiast ludzie wolni, którzy nie należeli do powyższych stanów, oraz wyzwoleńcy i coraz mniej liczni niewolnicy. Grupy te zależnie od swego miejsca zamieszkania tworzyły plebs urbana (lud miejski) i plebs rustica (lud wiejski).

Rozwój cesarstwa, które stopniowo stało się monarchią absolutną, wymagał sporej liczby urzędników. W tej roli cesarze chętnie obsadzali wyzwoleńców. Pozycja społeczna takich cesarskich wyzwoleńców była niezwykle wysoka.

Uprzywilejowani i szukający opieki

W czasach późnego cesarstwa rzymskiego (III w. n.e. – 476 n.e.) kryzys objął także społeczeństwo. Rodziło się mniej dzieci, wyludniały się obszary na zachodzie kraju, armia była zbarbaryzowana. Coraz większego znaczenia nabierał system klientalny. Niepokoje wewnętrzne i najazdy wywołały konieczność szukania opieki możnych w obliczu zagrożenia. Wśród warstw uprzywilejowanych w miastach i na wsi wytworzył się wówczas podział na honestiores i humiliores – uprzywilejowanych i szukających opieki. Stanowiło to wczesną zapowiedź pojawienia się w średniowieczu systemu feudalnego.

Niewolnictwo zanikło, ale pojawił się problem biedoty wiejskiej. Ci bardzo słabo opłacani pracownicy rolni chwytali za broń przeciwko swoim pracodawcom i wiejskim bogaczom. W IV w. n.e. cesarze próbowali uzdrowić społeczeństwo poprzez ograniczenie ruchliwości społecznej. Zakazywano opuszczania wsi kolonom (336 r. n.e.), wyboru innego rzemiosła niż przodkowie albo zmiany miejsca zamieszkania. Niewiele to pomogło. Dopóki jednak w IV wieku nie nastąpiła migracja ludów barbarzyńskich (Hunów i plemion germańskich) i nie upadło szkolnictwo (VI w. n.e.), trwała cywilizacja antyczna i charakterystyczne dla niej podziały społeczne.

R15DRF41HCMAR

Ilustracja przedstawia damskie i męskie stroje rzymskie. Są to stroje upięte z różnorodnych, różnokolorowych tkanin. Na ilustracji została przedstawiona jedna propozycja upięcia stroju męskiego oraz trzy propozycje upięcia stroju damskiego. Kolory tkanin są bardzo intensywne, żółte, czerwone, amarantowe, zielone, niebieskie.

Zapoznaj się z schematami 

Społeczeństwo rzymskie w początkach republiki:

Społeczeństwo rzymskie u schyłku republiki:

Społeczeństwo rzymskie w czasach wczesnego cesarstwa:

Społeczeństwo rzymskie w czasach późnego cesarstwa:

Trenuj i ćwicz

Słownik