Kryzys wewnętrzy cesarstwa, jego podział i upadek 

Opisana przez Sokratesa Scholastyka (historyka Kościoła starożytnego) decyzja Konstantyna Wielkiego miała ogromny wpływ na późniejsze dzieje imperium rzymskiego. Konstantynopol otrzymał status faktycznej stolicy cesarstwa, chociaż oficjalnie i formalnie był nią nadal Rzym. Sytuacja taka utrzymała się przez właściwie cały IV wiek. Formalny podział państwa, którego dokonał w 395 r. Teodozjusz Wielki, usankcjonował coraz bardziej widoczne różnice między terenami zachodniego i wschodniego cesarstwa.

Kryzys i jego konsekwencje

Po nagłej śmierci cesarza Aleksandra Sewera z dynastii Sewerów w 235 r. imperium rzymskie pogrążyło się w chaosie. Przez niemal 50 lat trwała seria wojen domowych, obcych najazdów oraz narastającego kryzysu gospodarczego, które doprowadziły cesarstwo na skraj upadku. Po obaleniu dynastii Sewerów w wyniku kolejnych uzurpacji rządy przejmowali dowódcy wojskowi, w większości całkiem pozbawieni autorytetu niezbędnego do sprawowania najwyższej władzy w państwie. W latach 235–284 blisko 50 osób (przeciętnie jedna w roku), w ten czy inny sposób, otrzymało tytuł cesarza. Równolegle do problemów wewnętrznych pojawiły się także kłopoty na granicach imperium. Z północy na cesarstwo zaczęli napierać Germanie, od wschodu atakowali Persowie, a tereny Galii oraz Syrii wykazywały silne tendencje separatystyczne. Ofiarą najazdów padły nie tylko tereny przygraniczne: po raz pierwszy w dziejach wrogie armie wkraczały głęboko w terytorium cesarstwa, często nie napotykając znaczniejszego oporu.

RRJ6KFEHNQS3Q

Fotografia przedstawia płaskorzeźby wykute w kamieniu. Mężczyzna w koronie z mieczem przy boku siedzi na koniu. Przed nim klęka mężczyzna w tunice rzymskiej i płaszczu.

Przejawy wewnętrznego kryzysu cesarstwa w III i IV w.

Pierwsze dwa wieki po Chrystusie były dla Cesarstwa Rzymskiego okresem stabilizacji politycznej, rozkwitu kultury i względnego spokoju na granicach. Jednak w kolejnym stuleciu państwo zaczął trawić kryzys w wielu dziedzinach: gospodarczej, społecznej, jak również politycznej. Historiografia nazwała ten czas okresem kryzysu III w. Przejawiał się on w upadku miast, psuciu pieniądza, uzurpacjach najwyższej władzy (dochodziło do częstych zmian cesarzy) oraz kryzysie armii. Jednym z głównych czynników, który do tego doprowadził, był rosnący napór ludów barbarzyńskich na granice cesarstwa. Ludy germańskie w połowie III w. przerywały granicę na Renie i Dunaju i dokonywały łupieżczych najazdów na ziemie pozostające pod kontrolą Rzymu. Dodatkowo granicę na wschodzie przekroczyła armia rosnącego w siłę perskiego imperium Sasanidów.

R7SUTMC3HV7NJ

Zdjęcie przedstawia mur z czerwonej cegły z wieżyczkami. Pod murem rośnie zielona trawa. Po drugiej stronie ulicy rosną drzewa. Ulicą jedzie motocykl oraz auto. Świeci słońce, niebo jest błękitne.

Kryzys w rolnictwie i upadek miast

Cesarstwo Rzymskie w III w. dotknął kryzys gospodarczy. Aby bronić granic i utrzymywać armię, władcy narzucali na ludność podatki; nieświadomie psuli również monetę (dodając do niej mniejszą ilość srebra), a to prowadziło do inflacji. Jednocześnie podatki zaczęto pobierać – zamiast w coraz słabszej i niezbyt wartościowej monecie – w towarach i produktach. W efekcie najważniejsze i najcenniejsze z punktu widzenia rzymskich obywateli stało się posiadanie ziemi. Główną gałęzią gospodarki było rolnictwo, a jego podstawę stanowiły latyfundia, czyli wielka własność. Opierały się one na pracy niewolników, tak więc w sytuacji, gdy tych ostatnich brakowało i rosła ich cena, dochody właścicieli latyfundiów zaczęły spadać.

R1ED7JQT9LXN8

Zdjęcie przedstawia trzy srebrne oraz cztery miedziane monety (pięć dużych i dwie mniejsze). Na monetach są wizerunki mężczyzn w koronach. Monety leżą na czerwonym materiale.

Niewystarczająca liczba niewolników doprowadziła do gwałtownego rozwoju, istniejącego od I w. n.e., systemu kolonatu. Od III w. dołączali do niego także wolni chłopi, którzy w obliczu różnych zagrożeń oddawali się pod opiekę możnych, w zamian przekazując latyfundystom własną ziemię (i otrzymując ją w dzierżawę już na zasadzie kolonatu). W IV w. cesarz Konstantyn zakazał opuszczania ziemi przez kolonów. Ta decyzja oznaczała faktyczne zredukowanie ich statusu do statusu niewolników. W przyszłości system ten stał się podstawą procesu feudalizacji.

Latyfundia dążyły do samowystarczalności, np. zatrudniały własnych rzemieślników. W wyniku tego kurczył się rynek zbytu dla rzemieślników pracujących w miastach i spadały ich dochody. Przyczyniało się to również do osłabiania kolejnej gałęzi gospodarki, czyli handlu, co prowadziło do kryzysu miast. Rzymskie miasta dodatkowo odczuwały negatywne skutki najazdów barbarzyńców oraz nakładanych przez władców podatków, które rujnowały ich mieszkańców. Podobnie jak w przypadku rolnictwa w handlu pojawiło się zjawisko inflacji, a psucie monety i utrata jej wartości skutkowały podnoszeniem cen. Wszystkie te czynniki przełożyły się na wzrost popularności wymiany towarowej.

Rosnące znaczenie armii rzymskiej i jednoczesny jej kryzys

W sytuacji zagrożenia granic cesarstwa i walk wewnętrznych rosło znaczenie armii rzymskiej, zwłaszcza jej dowódców, którzy zaczęli odgrywać coraz większą rolę, również polityczną. Do tej pory armia była lojalna wobec cesarzy; odgrywała większą rolę tylko w okresie stosunkowo rzadkich wojen domowych, zwłaszcza jeśli władca nie pozostawił odpowiedniego następcy zdolnego do sprawowania władzy. Od III w. to wojsko decydowało o tym, kto zasiądzie na tronie cesarskim, niejednokrotnie wybierając na cesarzy swoich wodzów.

Armia, która nieraz angażowała się w konflikty o władzę, przestała dbać o bezpieczeństwo granic. W obliczu rosnącej presji barbarzyńców i jednoczesnego spadku liczby żołnierzy władze imperium zmuszone były do korzystania z pomocy samych barbarzyńców. Rozpoczął się tzw. proces barbaryzacji armii, który nasilił się szczególnie w IV i V w.

Częste uzurpacje, czyli nielegalne przejmowanie władzy, nierzadko w drodze przewrotu wojskowego, osłabiały władzę cesarza i podważały jego autorytet. W latach 235–284 trwał okres anarchii, a w prowincjach wzmagały się separatyzmy, zagrażając jedności kulturowej i politycznej cesarstwa. Coraz większą rolę na dworze odgrywała gwardia pretoriańska, która niejednokrotnie obalała cesarzy i osadzała na tronie nowych.

RPRDZ58VPNGNO

Zdjęcie przedstawia rzeźbę, na której widać kilku żołnierzy w szatach i zbrojach. Trzymają tarcze oraz mają pióropusze na hełmach. Nad nimi na filarze siedzi ptak.

Władcy nie byli w stanie zapanować nad bardzo rozległym terytorium, które rozciągało się od Brytanii do Egiptu i od Hiszpanii do Syrii. Cesarz Dioklecjan, który objął władzę w 284 r., wprowadził tzw. tetrarchię, czyli współrządy czterech władców: dwóch cesarzy i dwóch augustów.

Na krótką metę poprawiło to sytuację w państwie. Jednak z czasem przyniosło skutki odwrotne do zamierzonych. Zmniejszyła się zarówno rola Rzymu jako ośrodka władzy, jak i cesarza oraz senatu. Powstały nowe rezydencje cesarskie w innych miastach imperium: w Mediolanie, Trewirze, Nikomedii (obecnie Izmit w Turcji) czy Sirmium (obecnie Sremska Mitrovica w Serbii).

Ważne!

Za panowania Dioklecjana ostatecznie porzucono pozory ustroju republikańskiego, które cechowały okres pryncypatu. Nastała epoka zwana dominatem. Cesarz z pierwszego obywatela stał się władcą absolutnym, panem i bogiem (łac. dominus et deus). Pojawił się cały ceremoniał dworski wzorowany na tym stosowanym w państwach wschodnich, szczególnie w Persji. Przed cesarzem padano na twarz w geście tzw. adoratio, a dostęp do niego stał się bardzo utrudniony. Miejsce tradycyjnej rzymskiej togi, noszonej dawniej przez panujących, zajęła bogato zdobiona szata w kolorze purpury (która była barwą zastrzeżoną dla rodziny cesarskiej).

R1U6JAP44433R1

Ilustracja przedstawia mapę Europy z okresu starożytności. Oznaczono terytoria opisane jako dystrykt Konstancjusza ze stolicą w Trewir, na obecnych terenach należących do Francji i Wielkiej Brytanii, dystrykt Maksymiana ze stolicą w Mediolanie, na obecnych terenach Hiszpanii, Włoch i północnej Afryki, Dystrykt Galeriusza ze stolicą w Sirmium, na terenach obecnych Bałkanów oraz dystrykt Dioklecjana ze stolicą w Nikomedi, na terenach obecnego Egiptu, Arabii i Turcji.

Wywyższeniu osoby władcy towarzyszył gwałtowny spadek autorytetu senatu rzymskiego, który wprawdzie od czasów ustanowienia cesarstwa miał niewielkie znaczenie, jednak do połowy III w. cieszył się dużym prestiżem.

Podział Cesarstwa Rzymskiego

RNULAFBVTQQ1P

Mapa przedstawiająca umiejscowienie miasta Byzantion. Było ono położone nad cieśniną Bosfor, łączącą morze Marmara z Morzem Czarnym, nad zatoką Złoty Róg.

Przeniesienie stolicy do Konstantynopola, założonego przez Konstantyna Wielkiego w miejscu dawnej greckiej kolonii Bizancjum, ostatecznie przesunęło centrum władzy na wschód. Po śmierci Konstantyna Wielkiego powstał zwyczaj współrządów dwóch cesarzy: jeden rezydował w Rzymie, a drugi w Konstantynopolu. Ostateczny podział cesarstwa na dwie części nastąpił w 395 r., po śmierci Teodozjusza Wielkiego. Rządy objęli po nim synowie: Arkadiusz na wschodzie, a Honoriusz na zachodzie.

Zamiarem Teodozjusza, podobnie jak Dioklecjana, było usprawnienie administrowania państwem. Jednak faktycznie powstały dwa państwa: cesarstwo zachodnie ze stolicą w Rzymie i cesarstwo wschodnie ze stolicą w Konstantynopolu. Z czasem pogłębiały się różnice między obiema częściami imperium. Na zachodzie przewagę miała zromanizowana ludność, zakorzeniona w tradycji łacińskiej. Wschód zdominowała tradycja i kultura helleńska. Dominującym językiem na zachodzie była łacina, a na wschodzie greka. Odmiennie również wyglądała sytuacja gospodarcza w obu państwach. Na zachodzie pogłębiał się kryzys gospodarczy, upadały miasta, na wschodzie natomiast nastąpił wyraźny rozwój gospodarki, oparty na handlu i  rozwijających się miastach.

Upadek cesarstwa na zachodzie 

R1ZOPVM8O1ZN3

Ozdobna zapinka do szat używana przez Gotów. Kształtem przypomina pionowo ułożonego ptaka z dziobem zakrzywionym w lewą stronę na zdjęciu. Zapinka ma charakter mozaiki, wypełnionej kolorowymi - bordowymi, zielonymi, białymi i niebieskimi płytkami - w różnych kształtach, z pozłacanym obramowaniem. Na wysokości klatki piersiowej mozaika ma wybrzuszenie z guzkiem z umieszczoną w środku perłą i obramowaniem idącym w układzie litery "X" z umieszczonymi kolejno perłami.

Już w III w. Germanie, korzystając ze słabości cesarstwa, osiedlali się w prowincjach jako sprzymierzeńcy Rzymu, zobowiązani do służby wojskowej. Choć reformy Dioklecjana czasowo zahamowały ten proces, w okresie wędrówki ludów imperium nie zdołało powstrzymać masowych najazdów. Kluczowym momentem była klęska Rzymian z Gotami pod Adrianopolem w 378 r., po której cesarze zaczęli prowadzić politykę coraz bardziej przychylną Germanom, dopuszczając ich do wysokich stanowisk w armii i państwie. 

Po śmierci Teodozjusza Wielkiego i podziale cesarstwa w 395 r. autorytet władzy osłabł, co doprowadziło do buntów Wizygotów i najazdów na Zachód. W 410 r. Alaryk zdobył Rzym, a w kolejnych latach Germanie zakładali własne państwa na terenach cesarstwa zachodniego. Najazdy Hunów pod wodzą Attyli dodatkowo zdestabilizowały sytuację, mimo że zostali oni ostatecznie pokonani. Ostatecznym ciosem dla Zachodu było zdetronizowanie w 476 r. ostatniego cesarza, Romulusa Augustulusa, przez Odoakra, co oznaczało upadek cesarstwa zachodniorzymskiego i symboliczny koniec starożytności.

Zapoznaj się z mapą interaktywną 

Trenuj i ćwicz

Słownik