Oświecenie w Rzeczypospolitej

Wbrew negatywnym stereotypom, streszczającym się w porzekadle „za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”, jego panowanie – oprócz paraliżu demokracji szlacheckiej – przyniosło rozbudowę szkolnictwa i pierwsze promienie oświecenia. Wpływy europejskie, w epoce świateł głównie francuskie, docierały do Rzeczypospolitej za pośrednictwem saskim, a w pewnym stopniu także włoskim, i oddziaływały na warstwę magnacką oraz bogatą szlachtę.

Nowe idee docierają nad Wisłę

Oświeceniowe hasła zaczęły zyskiwać na popularności w Rzeczpospolitej w latach 20. i 30. XVIII w. Wtedy fascynacji nimi uległy protestanckie środowiska mieszczan Gdańska i Torunia. Nowe idee przedzierały się również do polskich kręgów magnackich, utrzymujących kontakty z dworami Augusta III w Dreźnie lub Stanisława Leszczyńskiego w Lunéville. Centrum oświecenia szybko stała się Warszawa. W 1740 r. pijar Stanisław Konarski założył w stolicy Collegium Nobilium (kolegium szlacheckie), a w 1747 r. powstała Biblioteka Załuskich – pierwsza instytucja tego typu otwarta dla publiczności. Ufundowali ją bracia, biskupi katoliccy, Józef i Andrzej Załuscy. Ważną rolę odegrała masoneria. W latach 20. XVIII w. Fryderyk August Rutowski założył w Warszawie pierwszą lożę Trzech Braci, a masonami zostali m.in. Adam Kazimierz Czartoryski oraz król Stanisław August Poniatowski.

„Oświecenie katolickie”

Polskie oświecenie często nazywa się „oświeceniem katolickim”. W przeciwieństwie do krajów zachodnioeuropejskich, gdzie tworzyli go ludzie świeccy, jawnie występujący przeciwko Kościołom (katolickim i protestanckim), w Rzeczpospolitej to duchowni katoliccy przeważali w grupie „oświeconych”. Nie podważali oni autorytetu Kościoła, a raczej dążyli do reformy kształcenia przyszłych księży i nauczania wiernych. Wielu głosiło potrzebę łączenia osiągnięć nauki z religią, co miało ich zdaniem powstrzymać szerzący się wśród europejskich elit deizm. Podobną formę oświecenie przybrało w innych krajach katolickich, m.in. w Austrii. Antyklerykalizm bardziej manifestowała szlachta, protestując przeciwko wpływom nuncjusza apostolskiego w Polsce, sądom kościelnym i przywilejom podatkowym kleru.

Odrodzenie w upadku. Biblioteka Załuskich i ruch wydawniczy

RJ6PDFVA4KDVX1

Ilustracja przedstawia biały budynek trzykondygnacyjny. Na dachu trójkątny przyczółek. Dach zwieńczony metalową wieżyczką. Front budynku zdobiony roślinnym ornamentem, widocznym pomiędzy oknami oraz nad wejściem. Do budynku głównego przylegają niższe przybudówki. Plan przed pałacykiem jest piaszczysty, niezagospodarowany, tak jakby jeszcze w trakcie prac. Dwóch mężczyzn z konewką i wiadrem stoi na pierwszym planie, dalej przed wejściem do budynku także dwie inne osoby ubrane w szlacheckie stroje.

Ważnym ośrodkiem upowszechniania myśli oświeceniowej stała się pierwsza w kraju publiczna biblioteka, otwarta przez braci Andrzeja i Józefa Załuskich w 1747 r. w Warszawie. Skupiła się przy niej grupa uczonych i publicystów: Maciej Dogiel publikował traktaty międzynarodowe Rzeczypospolitej, Stanisław Konarski rozpoczął edycję kompletu konstytucji sejmowych w wielotomowym wydawnictwie Volumina Legum, a gdańszczanin Gottfried Lengnich wydał drukiem opis ustroju Rzeczypospolitej. Ukazywały się także periodyki, które miały uzupełniać, a z czasem zastąpić popularne w czasach saskich kalendarze. Próbą usystematyzowania wiedzy była wydana w latach 1745–1746 encyklopedia autorstwa księdza Benedykta Chmielowskiego, zatytułowana Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej scjencyi pełna. Wydana zaledwie pięć lat przed ukazaniem się pierwszego tomu Wielkiej encyklopedii francuskiej, z pewnością nie była dziełem tej samej miary, ale zawierała też niemało przydatnych informacji.

Powstanie Collegium Nobilium

R1GQ7DOPXZLD11

Ilustracja przedstawia zabudowania pałacowe otoczone niewysokim murem z otwartą bramą. Ciąg budynków składa się trzykondygnacyjnych zabudowań oraz głównego budynku frontalnego wyższego od pozostałych. Elewacje są zdobione roślinnym ornamentem. Dachy czterospadowe. Całość otoczona niskim murem, w którym znajduje się brama i futra. Przy bramie stoi strażnik z muszkietem na ramieniu. Na zewnątrz wzdłuż muru spacerują dwie kobiety ubrane w długie suknie.

Podstawową wiedzę przyswajano w szkołach parafialnych, które stały wprawdzie na niskim poziomie, za to ich sieć była dość gęsta. Szlachta zdobywała wiedzę w ponad stu kolegiach, prowadzonych przez jezuitów i konkurujących z nimi pijarów. Z tego ostatniego zakonu wywodził się Stanisław Konarski, który w 1740 r. założył w Warszawie Collegium Nobilium − szkołę średnią wzorowaną na zachodnich szkołach rycerskich, mającą kształcić młodych magnatów na świadomych obywateli. Wkrótce potem inne szkoły pijarskie, a następnie jezuickie, zaczęły naśladować reformy Konarskiego. W ten sposób stworzono mocny fundament pod dalszy rozwój oświaty w epoce stanisławowskiej.

Republikańska myśl polityczna

W czasach saskich twórczość pisarzy politycznych, którzy dążyli do zreformowania Rzeczypospolitej, określano mianem nurtu republikańskiego, gdyż chcieli oni zagwarantować zachowanie wolności. Istotą tego kierunku było przekonanie, że aby wyjść z anarchii, a zarazem uniknąć absolutyzmu, trzeba, z jednej strony ograniczyć prerogatywy monarchy, z drugiej zaś – uzdrowić parlamentaryzm. Temu pierwszemu miało służyć odebranie władcy prawa do nominowania na urzędy i rozdawania królewszczyzn, sądzono bowiem, że uprawnienia te pozwalają mu korumpować poddanych i dokonywać absolutystycznych zamachów. Ograniczeniu praw monarchy miało towarzyszyć także wzmocnienie sejmu, przede wszystkim poprzez ograniczenie liberum veto. W powszechnej opinii szlachty stanowiło ono jednak „źrenicę wolności”, dlatego pisarze nurtu republikańskiego nie mówili o jego całkowitym zniesieniu. Rozróżniali oni liberum veto, tzn. przeciwstawienie się pojedynczego posła konkretnej ustawie, oraz liberum rumpo – zasadę, że sprzeciw posła wobec konkretnej ustawy powoduje zerwanie sejmu. O ile to pierwsze uznawano za dopuszczalne, o tyle drugie – a tak dotąd rozumiano samo liberum veto – należało bezwzględnie znieść. Sejm miał mieć charakter kadencyjny (co oznacza, że miał być stale gotowy do wznowienia obrad przez trwającą rok lub dwa kadencję), a także przejąć prawo mianowania i kontrolowania ministrów.

RMAAR87HE8CXR1

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku siedzącego na fotelu z rzeźbionymi, drewnianymi podłokietnikami. Na kolanach ma rozłożony duży arkusz papieru, na którym znajdują sie jakieś zapiski i obliczenia. Świadczą o tym linijka, ołówek leżące na kartce oraz cyrkiel, którym mężczyzna odmierza coś na papierze. Mężczyzna ubrany jest w czarny płaszcz. Włosy ma czarne, zaczesane do tyłu, nos długi, prosty, wąskie usta.

Wprowadzenie takich zasad ustrojowych zaproponował już w 1703 r. Stanisław Dunin‑Karwicki. Późniejsi autorzy – Leszczyński w Głosie wolnym, wolność ubezpieczającym czy Konarski w O skutecznym rad sposobie – modyfikowali jego propozycje, mniej radykalnie ograniczając władzę królewską i pragnąc przeszczepić na grunt polski rozwiązania angielskie lub szwedzkie. Niemniej w ogólnych zarysach pozostawali oni wierni republikańskiej wizji dobrego rządu, gwarantującego zachowanie wolności przy jednoczesnym poskromieniu anarchii. Natomiast akceptacja absolutyzmu w polskiej myśli politycznej XVIII w. była rzadkim wyjątkiem, co jest zrozumiałe, zważywszy na niepopularność saskich prób przeszczepienia tego modelu ustrojowego na grunt polski oraz fakt, że ambicją piszących nie było tworzenie abstrakcyjnych wizji, lecz zaproponowanie realnego programu zmian.

Trenuj i ćwicz

Słownik