Próba reform państwa. Elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego

5 października 1763 r. umarł król August III i szlachta Rzeczpospolitej rozpoczęła przygotowania do elekcji jego następcy. Duża część narodu politycznego popierała elektora saskiego i syna zmarłego władcy – Fryderyka Krystiana. Gdy ten ostatni w grudniu 1763 r. zmarł na ospę, faworytami w rywalizacji o władzę zostali jego bracia: Franciszek Ksawery i Karol Krystian. Jednak Prusy i Rosja sprzeciwiły się kandydaturze Wettyna, lansując pomysł elekcji „Piasta”, czyli jednego spośród braci szlacheckiej.

Krajobraz przed elekcją i reformy sejmu konwokacyjnego

Sejm konwokacyjny (czyli przygotowujący elekcję króla), zwołany do Warszawy na 7 maja 1764 r., bardziej przypominał mobilizację przed bitwą niż zebranie szlachty w celu przygotowania elekcji. Oddziały stronnictwa sasko‑hetmańskiego nie miały szans z zawezwanymi przez Czartoryskich wojskami rosyjskimi i po kilku potyczkach czołowi przedstawiciele opozycji, tacy jak Jan Klemens Branicki czy Karol Radziwiłł „Panie Kochanku”, wyemigrowali, a część szlachty wycofała się do swoich dóbr. Pozwoliło to pozostałym w Warszawie posłom zawiązać konfederację, której marszałkiem został Adam Kazimierz Czartoryski.

R1P67PBP6K6XE1

Ilustracja przedstawia mężczyznę ubranego w elegancki ubiór z wysokim kołnierzem. Na piersi ma przypiętą gwiazdę z krzyżem w środku. Na głowie peruka z białych włosów rozczesanych na boki, zakończonych lokami.

Podczas sejmu skonfederowanego nie funkcjonowało liberum veto i uchwały były podejmowane większością głosów, dlatego Familia skorzystała z okazji, aby przeprowadzić reformy. Sejm konwokacyjny ustanowił komisje skarbowe: koronną i litewską, które miały nadzorować finanse publiczne oraz dbać o rozwój gospodarczy kraju, m.in. promując handel i przygotowując projekty nowych ustaw. Posłowie przegłosowali również projekt powołania komisji wojskowych, w skład których weszli mianowani przez króla komisarze. Przewodniczyli im hetmani, ale nie mogli odtąd podejmować wielu decyzji samodzielnie, co budziło ich niezadowolenie.

Ważne były też zmiany w regulaminie sejmowym. Szlachta została zwolniona z przysięgania na instrukcje sejmikowe, a liberum veto przestało funkcjonować na sejmikach deputackich i elekcyjnych. Sejm wprowadził w końcu szereg reform społeczno‑gospodarczych: w całym kraju zniósł cła i myta, a w miastach wprowadził podatek od nieruchomości należących do szlachty (wcześniej szlachta była z niego zwolniona, a podatki płacili wyłącznie mieszczanie), zakazał budowy nowych domów miejskich z drewna i nakazał wymianę kominów na murowane, zainicjował akcję brukowania ulic oraz powołał specjalną komisję, która miała zadbać o porządek w miastach i poprawić bezpieczeństwo ich mieszkańców.

Wolna elekcja i pierwsze problemy nowego władcy

6 września 1764 r. królem Polski został stolnik litewski Stanisław Antoni Poniatowski. Jego elekcja odbyła się na Woli (dziś dzielnica Warszawy), w obecności ok. 5,5 tys. elektorów, „pod opieką” rozłożonych nieopodal wojsk rosyjskich. Chociaż opozycja postrzegała to głosowanie w kategorii zamachu stanu i knuła przeciwko nowemu władcy, sytuacja w kraju powoli wracała do normalności.

R1V8GDZK66QQM1

Ilustracja przedstawia młodego mężczyznę w peruce z białych włosów zebranych z tyłu głowy. Jest ubrany w zbroję przepasaną elegancką szatą, na szyi zawiązaną ma chustę. Obok niego leży korona ozdobiona kamieniami. W lewym ręku trzyma berło. Prawą ręką trzyma sie pod bok.

6 września 1764 r. królem Polski został stolnik litewski Stanisław Antoni Poniatowski. Jego elekcja odbyła się na Woli (dziś dzielnica Warszawy), w obecności ok. 5,5 tys. elektorów, „pod opieką” rozłożonych nieopodal wojsk rosyjskich. Chociaż opozycja postrzegała to głosowanie w kategorii zamachu stanu i knuła przeciwko nowemu władcy, sytuacja w kraju powoli wracała do normalności.

Stanisław August Poniatowski (po elekcji zmienił drugie imię) zaczął budowę własnego stronnictwa, wykorzystując królewską prerogatywę do rozdawania urzędów i królewszczyzn. Zwolenników szukał wśród średniej szlachty, która w zamian za awans społeczny miała mu się odwdzięczać lojalnością i pomocą w rekrutowaniu nowych stronników w prowincjach. Ważnymi współpracownikami króla byli jego bracia: Kazimierz, Andrzej i Michał. Sposób rządzenia Stanisława Augusta Poniatowskiego nie odpowiadał jego wujom (przywódcom Familii), którzy czuli się wykluczeni z życia politycznego. Coraz bardziej widoczne podziały wewnątrz stronnictwa odpowiadały natomiast Katarzynie II, dążącej do zdobycia pełnej kontroli nad młodym władcą. Król zdawał sobie sprawę, komu zawdzięcza tron i chciał utrzymywać dobre stosunki z Rosją, ale zaryzykował i podjął próbę wprowadzenia kolejnych reform na sejmie 1766 r. W odpowiedzi Rosja, w porozumieniu z Prusami, wykorzystała sprawę dysydentów, aby powstrzymać reformatorskie zapędy warszawskiego dworu.

Sprawa dysydencka

Dysydenci, czyli różnowiercy (protestanci i dyzunici) domagali się przyznania im takich samych praw, jakimi cieszyli się w Rzeczpospolitej katolicy i unici. Chcieli pełnić urzędy, brać udział w sejmikach i sejmach, zakładać własne kościoły i szkoły oraz podlegać własnej jurysdykcji (a nie katolickiej czy unickiej). Rosja i Prusy poparły ich żądania, aby rozpętać konflikt wewnętrzny w Rzeczpospolitej, zatrzymać reformy dworu i przejąć kontrolę nad polską polityką. Na początku 1767 r. do kraju wkroczyły wojska rosyjskie i różnowiercy zawiązali konfederacje – w Słucku na Litwie (wyznawcy prawosławia i kalwiniści) oraz koronną w Toruniu (protestanci). Opozycja zauważyła rozdźwięk między Stanisławem Augustem, który był przeciwny poruszaniu sprawy dysydenckiej w debacie publicznej ze względu na panujące nastroje społeczne, a popierającym różnowierców ambasadorem rosyjskim Mikołajem Repninem i postanowiła zwrócić się do Rosji o pomoc w detronizacji króla.

W czerwcu 1767 r. wroga Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu szlachta, z inspiracji ambasadora Repnina, zawiązała konfederację w Radomiu. Ku jej głębokiemu zdziwieniu caryca nie zamierzała odebrać korony Poniatowskiemu. Jej prawdziwym celem było doprowadzenie do przyznania przez sejm praw politycznych różnowiercom oraz uchwalenia rosyjskiej gwarancji ustroju Rzeczpospolitej. Radomianie nie dostrzegli, że Rosja dążyła do posłużenia się sprawą dysydencką (a było to doskonale widoczne już na sejmie w 1766 r.), i poczuli się przez nią zdradzeni, upokorzeni. Z kolei Stanisław August, który przechytrzył opozycję i porozumiał się z ambasadorem Repninem, poniósł poważne straty wizerunkowe i uzmysłowił sobie, że bez zgody Rosji nie uda mu się przeprowadzić żadnych reform. W kraju narastał opór wobec zaplanowanego na październik sejmu. Repnin nakazał aresztować najgłośniejszych oponentów: biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, biskupa kijowskiego Józefa Jędrzeja Załuskiego, hetmana wielkiego koronnego Wacława Rzewuskiego i jego syna Seweryna. Wywołało to oburzenie szlachty, na znak protestu kanclerz Andrzej Zamoyski złożył urząd.

Prawa kardynalne. Hamulec reform

Ostatecznie sejm wyłonił delegację (stąd nazwa „sejm delegacyjny”) i uchwalił tzw. prawa kardynalne, czyli „wieczne i niezmienne” zasady ustrojowe. Ich gwarantką była Rosja, co oznaczało, że każda próba ich ewentualnej zmiany wymagała jej zgody. Zaliczały się do nich prawa kardynalne.

Zapoznaj się ze schematem i wykonaj polecenie

Prawa kardynalne przewidywały gwarancję równouprawnienia różnowierców, przy czym katolicyzm utrzymano jako religię panującą i tego wyznania musiał być władca. Sejm wprowadził głosowanie większością głosów na sejmikach, a prawo głosu otrzymała wyłącznie szlachta posesjonacka, czyli posiadająca ziemię.

Sejm delegacyjny nie anulował wcześniej wprowadzonych reform, zablokował jednak możliwość wprowadzenia kolejnych. Tymczasem szlachta nie zamierzała zaakceptować „panoszenia się Rosjan” w Rzeczpospolitej oraz zrównania praw protestantów i dyzunitów z prawami katolików i już w lutym 1768 r. w Barze na Podolu zwołała konfederację, aby zdetronizować króla i przywrócić stan prawny sprzed jego elekcji.

Trenuj i ćwicz

Słownik