Bizancjum i świat islamu
Cesarstwo bizantyjskie i jego osiągnięcia w zakresie kultury
W dziejach Bizancjum, między V a XI w., można wydzielić trzy okresy. W VI w., pod rządami najwybitniejszego z cesarzy Justyniana Wielkiego, przeżywało apogeum swojego znaczenia. Niestety wiek następny przyniósł kryzys spowodowany najazdami Persów, Arabów i Bułgarów. W tym okresie Konstantynopol kilka razy był oblegany, ale za każdym razem się obronił. W VIII w. w cesarstwie wybuchł zajadły spór o charakterze religijnym, dotyczący sprawy kultu obrazów. Po jego zakończeniu Bizancjum rozpoczęło mozolny proces odbudowywania mocarstwowej pozycji na arenie międzypaństwowej. Jego zwieńczenie nastąpiło za panowania Bazylego II (976–1025).
Scharakteryzujesz relacje między Bizancjum a sąsiadami między V a XI w.
Wyjaśnisz, dlaczego pewien cesarz zakazał kultu obrazów.
Opiszesz politykę Bizancjum wobec tych, którzy według pewnego historyka z VI w. „stale chodzili pokryci brudem”.
Czasy wielkości: Justynian
Cesarstwo Wschodnie wyszło z okresu wielkiej wędrówki ludów obronną ręką: nie udało mu się wprawdzie uniknąć strat terytorialnych na Bałkanach, ale większość ziem pozostała nietknięta, a władza cesarska niezagrożona. W wiek VI weszło jako państwo osłabione, ale szybko rozpoczęło proces odbudowywania pozycji w basenie Morza Śródziemnego. Przyczynił się do tego Justynian Wielki (527–565), pod którego panowaniem Bizancjum przeżywało najlepszy okres w swojej historii. Władca ten podjął się zadania odbudowania Imperium Romanum w kształcie sprzed 476 r. i cel swój w dużym stopniu osiągnął. Udało mu się odzyskać Afrykę Północną, likwidując królestwo Wandalów. Po trwających kilkadziesiąt lat walkach opanował także Italię, co zakończyło się eksterminacją Ostrogotów. Wreszcie w ostatnim okresie rządów wyprawił się na Półwysep Iberyjski i zajął południową jego część. Morze Śródziemne ponownie stało się jeziorem Rzymian.
Pozycja Bizancjum uległa osłabieniu w połowie VI wieku. W latach 541‑542 państwo opanowała zaraza dżumy, nazywana „zarazą Justyniana” bądź „dżumą Justyniana”. Prawdopodobnie do Bizancjum choroba przywędrowała z Egiptu, a następnie rozpowszechniła się po całym kraju. Szacuje się, że z jej powodu zmarła jedna czwarta mieszkańców wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego, a epidemia zebrała najkrwawsze żniwo w stolicy państwa – Konstantynopolu, wpływając w pewien sposób na zmniejszenie znaczenia Bizancjum.
Kryzys VII w.
Zaraz po śmierci Justyniana Wielkiego Italia została zaatakowana przez Longobardów, co doprowadziło do utraty większości zdobyczy: w rękach Bizantyjczyków pozostało południe Italii, egzarchat Rawenny oraz wyspy na morzu (utracone w wyniku najazdu arabskiego). Wiek VII okazał się dla Bizancjum katastrofalny. W 610 r. władzę przejął cesarz Herakliusz (panował do 641 r.), który w 632 r. przyjął tytuł basileusa; ten grecki odpowiednik łacińskiego tytułu cezar miał służyć podkreślaniu związku Bizancjum z rodzimą, a więc grecką, tradycją. Jego panowanie kończy okres wschodniego cesarstwa rzymskiego i jest początkiem czasów cesarstwa bizantyjskiego. Herakliusz w latach 621‑628 prowadził wyniszczającą wojnę z perskim imperium Sasanidów, ostatecznie zakończoną bez utraty ziem, ale i bez zdobyczy. Na zmagania militarne z Persją nałożył się atak Awarów w 626 roku – po raz pierwszy w historii wojska barbarzyńskie (sprzymierzone z siłami Sasanidów) odważyły się zaatakować stolicę państwa bizantyjskiego. Cesarstwo musiało również odpierać zagrożenie ze strony Słowian Południowych. Lata 30. VII w. oraz schyłek panowania cesarza Herakliusza przyniosły ciężkie walki z nowym wrogiem: Arabami, którzy po śmierci Mahometa rozpoczęli ekspansję na tereny Afryki i Azji. Sytuację utrudniał fakt, że tereny Syrii i Egiptu zamieszkiwali zwolennicy monofizytyzmu, potępionego przez sobór chalcedoński i zwalczanego przez władze Bizancjum, którzy nie stawiali oporu Arabom. A to wpływało na zachwianie jedności państwa. Zmagania wojsk bizantyjskich z Arabami trwały z przerwami do połowy VIII w. i zakończyły się utratą Syrii, a następnie Egiptu. Zagrożony był nawet sam Konstantynopol – oblegany w latach 674‑678, a następnie w latach 717–718 (Bizantyjczycy skutecznie bronili się, wykorzystując nową broń, tzw. ogień grecki).
Z wojen tych Bizancjum wyszło osłabione; szczególnie dotkliwa była utrata Egiptu, spichlerza państwa, oraz posiadłości na Wschodzie (m.in. Syrii i Palestyny). Udało się jednak utrzymać większość Azji Mniejszej. W dodatku na północy pojawił się kolejny wróg, Protobułgarzy. Ten koczowniczy lud pierwszych najazdów na terytoria Bizancjum dokonał już na początku VI wieku, wdzierając się na bałkańskie posiadłości Bizancjum i zadając cesarstwu dotkliwe klęski, a w kolejnych dwóch wiekach regularnie podejmował łupieżcze wyprawy. Po przybyciu na Półwysep Bałkański Protobułgarzy podbili miejscową ludność słowiańską i utworzyli państwo zagrażające Bizancjum. Bułgarzy pozostali aż do 1018 r. stałym zagrożeniem dla cesarstwa.
W wyniku podbojów i rozbudowy państwa, obok uregulowania kwestii prawnej, wprowadzono nową organizację militarną państwa. Rosnące zagrożenie, przede wszystkim ze strony Słowian i Arabów, doprowadziło do wprowadzenia w Bizancjum nowego podziału administracyjnego za czasów następców Herakliusza. Zamiast dawnego podziału na prowincje wprowadzono temy, czyli okręgi administracyjno‑wojskowe. Na ich czele stał strateg (strategos), mianowany bezpośrednio przez cesarza i mu podlegający. Strateg łączył w swych rękach władzę cywilną i wojskową: z jednej strony dowodził lokalnym wojskiem, z drugiej do jego obowiązków należał również nadzór nad administracją, wymiarem sprawiedliwości i kwestiami finansowymi. W miarę rozwoju państwa liczba tem uległa zwiększeniu – mniejszy teren był po prostu łatwiejszy do zarządzania i kontrolowania. W XI w. w granicach Bizancjum znajdowało się 31 tem.
Obrazoburstwo
Klęski spadające na Bizancjum w VIII w. stały się jednym z powodów wprowadzenia zakazu kultu obrazów Chrystusa, Marii Panny i świętych. Ruch ten nazywano ikonoklazmem (czyli obrazoburstwem, od eikon – obraz i klasis – złamanie). Cesarz Leon III (717–741), który widział oblężenie Konstantynopola, interpretował je i inne niepowodzenia jako karę boską. Powodem gniewu Boga miało być bałwochwalcze w pojęciu cesarza oddawanie czci obrazom. Zaczęto więc je niszczyć; obrońców takiej formy kultu wtrącano do więzień albo wypędzano, wiele osób skazano też na śmierć. Doprowadziło to do trwającego ponad wiek sporu. Ostatecznie w 843 r. przywrócono w państwie ikonolatrię (kult obrazów). Po dzisiejsze czasy w kościele bizantyjskim i kościołach wywodzących się od niego stanowi on obowiązkową formę kultu.
Odbudowa mocarstwowej pozycji
Od połowy IX w. Bizancjum rozpoczęło ofensywę na frontach wschodnim i bałkańskim. Walki były długotrwałe i ciężkie. Do większych sukcesów doszło dopiero w drugiej połowie X w. W walkach z Arabami udało się zająć bogatą Antiochię (969 r.) oraz tereny przygraniczne.
Walki z Bułgarami przebiegały bardziej dramatycznie. Na początku X w., po wielkiej klęsce zadanej Bizantyjczykom w bitwie pod Anchialos (917 r.), Bułgarzy kilkukrotnie docierali pod sam Konstantynopol. Bizantyjczycy poradzili sobie z tym groźnym przeciwnikiem dopiero za panowania Bazylego II (976–1025). Jego bezwzględna polityka wobec Bułgarów – w trakcie jednej z wojen kazał oślepić 14 tys. jeńców – przyniosła mu wiele mówiący przydomek Bułgarobójcy. Długoletnie walki, jakie ten władca prowadził z potężnym sąsiadem, zakończyły się ostatecznie likwidacją państwa bułgarskiego i przyłączeniem jego ziem do cesarstwa w 1018 r. W chwili śmierci Bazylego II (1025 r.) mapa Bizancjum przypominała tę z najświetniejszych lat VI wieku. Był to jednak koniec zdobyczy – cesarstwo osiągnęło swoje apogeum w wiekach średnich.
Gospodarka Bizancjum
Przełom X i XI w. to również czas największego rozkwitu gospodarki bizantyjskiej. Wprowadzone we wcześniejszych wiekach zmiany administracyjne – podział na temy – doprowadziły do zmiany struktury cesarskiej armii. Od VII w. było to wojsko bazujące na pospolitym ruszeniu, a żołnierze w zamian za otrzymaną ziemię i zwolnienie z niektórych podatków byli zobowiązani do służby wojskowej. Prowadziło to do zmiany stosunków agrarnych, bowiem obok ziemi będącej własnością cesarza oraz wielkich właścicieli ziemskich istniały również małe majątki należące do osadników wojskowych. Polityka kolonizacyjna połączona ze wspieraniem osadnictwa ludów barbarzyńskich (mogli oni zamieszkać na terenie Bizancjum, wspierając cesarstwo np. w obronie jego granic przed innymi plemionami) sprzyjała powiększaniu się obszaru uprawianych gruntów. Na ziemiach należących do cesarstwa rosła pszenica i żyto (Tracja, Macedonia oraz południowe Włochy były „spichlerzem” Europy), kwitło ogrodnictwo i sadownictwo – Bizancjum znane było choćby z cytrusów, migdałów, fig, trzciny cukrowej i bawełny.
Obok wsi dynamicznie rozwijały się miasta, przede wszystkim te, które uczestniczyły w wymianie handlowej. Działały w nich zarówno drobne zakłady rzemieślnicze, których członkowie działali w korporacjach zawodowych, jak i manufaktury państwowe. Władze kontrolowały działalność korporacji i gildii, ustalając reguły ich działalności, a także wysokość stóp procentowych. Położenie geograficzne sprzyjało handlowi dalekosiężnemu. Bizancjum, słynące z produkcji towarów luksusowych, kontrolowało handel śródziemnomorski. Z terenów cesarstwa eksportowano tkaniny, np. jedwab, czy przyprawy. Cały system handlowy – wewnętrzny i zewnętrzny – był uregulowany prawnie, na produkty nakładano cła, co pozwalało zwiększać dochody państwa oraz rozwijać gospodarkę towarowo‑pieniężną. Państwo miało monopol na bicie monety, powszechnie używany był bizantyjski złoty solid, ale stosowano również rozliczenia bezgotówkowe: listy kredytowe i weksle.
Wyjątkowość kultury bizantyjskiej
Mimo znacznych przemian wewnętrznych Bizancjum kontynuowało tradycje imperium rzymskiego. Dowodem jest nie tylko przeprowadzona przez cesarza Justyniana kodyfikacja przepisów prawa rzymskiego, która w późniejszym średniowieczu legła u podstaw rozwoju systemów prawnych Europy. Widać to przede wszystkim w wyjątkowej sztuce i kulturze bizantyjskiej, która przejęła tradycje rzymskie, ale także wczesnochrześcijańskie, hellenistyczne i orientalne. Warto bowiem pamiętać, że Bizancjum pozostawało pod wpływem nie tylko oddziaływań greckich i chrześcijańskich, ale również wschodniej kultury Koptów, Persów czy Ormian oraz świata islamskiego. W Konstantynopolu mieszkali przedstawiciele wielu narodowości wyznający różne religie, a bizantyjscy kupcy prowadzili handel zarówno w rejonie Morza Śródziemnego, jak i Morza Czarnego oraz na obszarach nad Oceanem Indyjskim. Jednocześnie wpływ żywiołu greckiego sprawił, że w cesarstwie wschodnim zmalało znaczenie łaciny, a językiem dominującym stała się greka.
Cechą charakterystyczną cesarstwa wschodniego była silna pozycja cesarza, a także bardzo rozbudowany i pełen przepychu ceremoniał dworski, wzorowany na monarchiach hellenistycznych. Za tym szło dążenie do podkreślania pozycji i bogactwa władców i jego otoczenia. Sztukę bizantyjską ukształtowały więc przede wszystkim religia oraz władza cesarska. Powstawały wspaniałe pałace i kościoły, w tym świątynia Hagia Sophia, wyróżniająca się gigantyczną kopułą na stu filarach (obejrzyj poniższą galerię prezentującą sztukę bizantyjską za czasów cesarza Justyniana). Na potrzeby zarówno dworu, jak i Kościoła pracowały liczne warsztaty rzemieślnicze wytwarzające wyroby jubilerskie oraz luksusowy sprzęt codziennego użytku. O bogactwie Konstantynopola krążyły legendy.
Dekorację kościołów stanowiły mozaiki oraz ikony. Przedstawiały one postaci dostojników lub świętych ukazane frontalnie, w dostojnych, pozbawionych ruchu pozach. Charakterystyczne dla bizantyjskiego malarstwa i mozaik były przepych, bogactwo barw i właśnie hieratyzm. Oto kilka przykładów:
Styl bizantyjski rozprzestrzenił się po całej średniowiecznej Europie (a także poza tym kontynentem) wraz z kulturowymi wpływami Konstantynopola. Tak o sztuce bizantyjskiej i jej późniejszym wpływie na kulturę Europy Zachodniej pisze francuski historyk sztuki Jannic Durand:
Sztuka średniowieczaWidomym śladem inspiracji bizantyjskich jest ikonografia: hieratyczny Chrystus Pantokrator (Wszechwładca) z księgą otwartą na słowach Ewangelii św. Jana: „Ja jestem światłością świata” lub koronujący władcę […], wizerunki Marii: Matka Boska Eleusa (Miłująca), Hodegetria (Przewodniczka, w wersji całopostaciowej, a zwłaszcza w popiersiu, z małym Jezusem trzymanym na lewym ramieniu), grupa Deesis (Chrystus z Maryją i św. Janem Chrzcicielem jako Zbawiciel i Sędzia), ku której zwracano modlitewne prośby. Sztuka bizantyjska dostarczyła też sztuce Zachodu wielu motywów zdobniczych, jak szerokie palmety, zwoje roślinne, fantastyczne ptaki itd., choć należą one do wspólnego repertuaru całej sztuki wschodniej, zwłaszcza islamskiej. […]
Niektóre techniki bizantyjskie szeroko przyjęły się na Zachodzie, jak rzeźby z kości słoniowej, mozaiki, tempera na złotym tle, świetliste kolory nakładane od najciemniejszego do najjaśniejszego, czyli techniki malarskie, które legną u podstaw późniejszej ewolucji malarstwa zachodnioeuropejskiego.
Wreszcie trzeba wspomnieć wpływy stylistyczne, które wspólnie z dziedzictwem karolińskim przyczyniły się do powstania kanonu przedstawiania postaci. Można je dostrzec w słodkich obliczach aniołów, miękkim modelunku ciał, w usianych złotem draperiach, w załamujących światło liniach wyrobów ze złota i kości słoniowej.
Źródło: Jannic Durand, Sztuka średniowiecza, tłum. P. Wrzosek, Warszawa 2007, s. 71–72.
W VIII wieku zaczął rozwijać się, zwłaszcza w prowincjach wschodnich, ikonoklazm – ruch religijny zwalczający kult świętych obrazów, inspirujący się judaizmem i islamem, w których obowiązuje zakaz sporządzania wizerunków. Ikonoklaści, przeciwnicy oddawania czci ikonom, domagali się ich zniszczenia, karali ich twórców i zakazywali modlitw do wizerunków religijnych, często robili to w okrutny sposób- mordując i torturując swoich przeciwników. W 787 r. Sobór Nicejski II potępił ikonoklazm i zezwolił na kult świętych przedstawionych na obrazach. Jednocześnie wraz z rozwojem malarstwa nastąpił zanik rzeźby figuralnej, antyczne rzeźby zaś – jako pogańskie – bywały niszczone bądź uszkadzane.
Kulturze bizantyjskiej zawdzięczamy nie tylko wpływ na architekturę i sztukę europejską (przykłady ikonograficznego kanonu można spotkać w Kościele prawosławnym oraz innych Kościołach wschodnich), ale także zachowanie antycznego dziedzictwa i starożytnej wiedzy. W szkołach bizantyjskich czytywano starożytnych autorów (choć trzeba też pamiętać, że to za Justyniana I została zamknięta Akademia Platońska, uznana za ośrodek myśli pogańskiej). To właśnie z Bizancjum kilka wieków później renesansowi humaniści przywozić będą kodeksy z rękopisami wielu twórców i filozofów starożytnych, których na Zachodzie wówczas nie znano. Dorobek cywilizacji antycznej do Europy średniowiecznej został przekazany za pośrednictwem Arabów oraz Bizancjum.
Zapoznaj się ze schematem, a następnie wykonaj polecenia
[…] Kościół ten stał się zatem widowiskiem niezwykłej piękności, olśniewającym tych, którzy go ujrzeli, a zupełnie niewiarygodnym dla tych, którzy tylko o nim słyszeli. Sięgając nieba, wznosi się wysoko ponad inne budowle, niby okręt zakotwiczony pośród nich, i z wysokości spogląda w dół na całe miasto. Jako że przynależy do niego, przysparza mu chwały swą kwitnącą pięknością, ale też kształtuje otoczenie właśnie dlatego, że stanowi jego część. Dominuje nad miastem, a jednocześnie wznosi się na taką wysokość, że można stamtąd podziwiać je całe niczym z wieży strażniczej.
[…] Przód kościoła (który znajduje się od wschodu, by w tym miejscu celebrować Boże misteria) został zbudowany w następujący sposób. Struktura ścian wznosi się od poziomu gruntu nie w linii prostej, lecz stopniowo zakrzywiając się do wewnątrz na narożach i cofając pośrodku, tak że przybiera kształt półkola, zwanego przez biegłych w tych sprawach półcylindrem, i pnie się stromo ku górze na zawrotną wysokość. Szczyt zwieńczony jest jedną czwartą kopuły, a powyżej wsparty na przyległych ścianach budowli, wyrasta kolejny element tej konstrukcji w formie półksiężyca, cudownej piękności, lecz zarazem przerażający, gdyż sprawia wrażenie niebezpiecznego z powodu pozornej niestabilności.
[…] Po obu stronach tych struktur znajdują się kolumny ustawione na posadzce. Również one nie stoją wzdłuż linii prostej, lecz cofają się na wzór półkola, jakby ustępowały jedna przed drugą w zbiorowym tańcu.
[…] Pośrodku kościoła wznoszą się misternie wykonane za pomocą rąk ludzkich cztery podpory, nazywane filarami […]. Podpory wydźwignięto na wielką wysokość, a składają się one z ogromnych kamieni, starannie dobranych i umiejętnie dopasowanych przez muratorów. Można by pomyśleć, że są to strome górskie szczyty. Wyrastają z nich cztery łuki tworzące kwadrat. Ich końce łączą się w pary osadzone na wspomnianych filarach, podczas gdy pozostałe części wzbijają się na niezmierną wysokość.
[…] Na łukach spoczywa kolista struktura o kształcie cylindra. Przez nią najpierw uśmiecha się światło dnia. Góruje ona — jak sądzę — nad całą ziemią. […] Na owym okręgu spoczywa wielka sferyczna kopuła, nadająca budowli nadzwyczaj piękny wygląd. Zdaje się nie być wsparta na solidnej konstrukcji muru, lecz nakrywać przestrzeń, jakby zwisała z nieba na złotym łańcuchu.
Wszystkie te elementy, spięte cudownie w powietrzu, zawieszone jedne na drugich i wspierające się tylko na częściach konstrukcji do nich przylegających, tworzą w owym dziele jednorodną i zdumiewającą harmonię, a ponadto nie pozwalają oglądającym dłużej kierować spojrzenia tylko na jeden z nich, lecz każdy szczegół jednakowo przyciąga oko ku sobie.
Źródło: Prokopiusz z Cezarei, O budowlach, tłum. P. Grotowski, ks. I, rozdz. 22, 27, 31–33, 35, 37–39, 41–42, 45–47., 2. Wstęp do tzw. Kodeksu Justyniana Cesarz August [tj. Justynian] do senatu miasta Konstantynopola: Co wielu poprzednich cesarzy uważało za konieczne do poprawienia, a czego żaden z nich nie odważył się do skutku doprowadzić, tym obecnie, z pomocą Boga Wszechmogącego, postanowiliśmy obdarzyć państwo i zapobiec przewlekłości sporów sądowych. W tym celu postanowiliśmy zmniejszyć zbyt wielką liczbę ustaw, które zawarte są w kodeksach wydanych przez Naszych Poprzedników oraz przez Nas samych, i ułożyć jeden kodeks pod szczęśliwą imienia naszego nazwą, który zawierałby zebrane ustawy, dawniej wydane.
Dla uskutecznienia tego dzieła wybraliśmy takich mężów, którzy potrafiliby sprostać ogromowi pracy i trudów, a mianowicie […] [tu następują nazwiska członków komisji].
Tym szczególnie poleciliśmy, aby z dawniejszych kodeksów opuścili zbyteczne wstępy oraz prawa powtarzające się, sprzeczne ze sobą lub wyszłe z użycia, natomiast ustawy pewne [tj. obowiązujące] zwięźle spisali i umieścili pod odpowiednimi tytułami z dodaniem, ujęciem lub nawet ze zmianą słów, gdzie by to okazało się korzystnym.
Poleciliśmy im ułożyć w jeden obowiązujący zbiór praw to, co jest rozrzucone po różnych rozporządzeniach cesarskich, tak jednak, aby czas, w jakim ustawy były wydawane, jasno był zaznaczony nie tylko przez podanie daty i nazwiska konsula, lecz nawet przez sam ich układ. Nakazaliśmy więc kłaść dawniejsze ustawy przez późniejszymi. Jeśliby się znalazły ustawy bez daty i imienia konsula, tak je kazaliśmy zamieszczać, aby nie mogła powstać wątpliwość co do ich obowiązującej mocy.
To tedy spieszymy podać do waszej wiadomości, abyście wiedzieli, jak ciągle przejmuje Nas troska o dobro powszechne i jak staramy się, aby prawa nie budziły wątpliwości i w jeden kodeks zostały zebrane. Chcemy, aby na przyszłość dla szybszego rozstrzygania sporów powoływano się we wszystkich sądowych sprawach na ustawy tego kodeksu, mającego nosić Nasze imię.
Źródło: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2003, s. 38–39., 3. Opis ceremoniału na dworze Justyniana Jeżeli jednak chodzi o nowe zwyczaje wprowadzone przez Justyniana i Teodorę [tj. żonę Justyniana], to należy dodać jeszcze jedno. Dawniej mianowicie senatorowie, wchodząc do cesarza, składali mu hołd w ten sposób, że każdy patrycjusz pochylał skroń ku jego prawej piersi, a gdy odchodził, cesarz składał pocałunek na jego głowie; wszyscy inni zginali prawe kolano, po czym odchodzili. Nie było również w zwyczaju bić pokłonów przed cesarzową. Ale za panowania Justyniana i Teodory wszyscy członkowie senatu, nawet patrycjusze, musieli przed ich obliczem paść na twarz i rozpostarłszy szeroko ręce i nogi, ustami dotknąć stóp obojga; potem dopiero wstawali
[…] Było też dawniej w zwyczaju, że w rozmowie z panującym ludzie nazywali go po prostu „cesarzem”, jego małżonkę „cesarzową”, a innych dostojników według nazwy urzędu, który w tej chwili każdy z nich piastował. Kiedy jednak ktoś rozmawiał z Justynianem lub Teodorą i wspominał o „cesarzu” czy „cesarzowej” zamiast nazwać ich „władcą” i „władczynią”, albo gdy ośmielił się określić któregoś z urzędników mianem innym niż „niewolnik”, człowiek taki był natychmiast uznawany za zuchwałego nieuka i odchodził w niełasce, jak gdyby popełnił ciężkie przestępstwo i obraził kogoś lepszego od siebie.
Źródło: Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, tłum. A. Konarek, rozdz. 30.
Poniżej zamieszczono współczesną fotografię przedstawiającą świątynię Hagia Sophia. Wskaż, który z elementów składających się na jej konstrukcję nie mógł powstać w czasach Justyniana.
Ze względu na tragiczne wydarzenia, które nastąpiły niedługo po śmierci Justyniana (inwazja Longobardów i Słowian, wyniszczająca wojna z Persją, wielkie podboje arabskie), okres jego rządów stanowił obiekt krytyki od starożytności po dziś. Na podstawie przytoczonych tekstów źródłowych oraz własnej wiedzy stwórz mowę obrończą cesarza, w której postawisz tego władcę w lepszym świetle.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z zamieszczonymi niżej fragmentami dwóch dzieł bizantyjskiego historyka Prokopiusza z Cezarei (ok. 500 – ok. 565 r.), a następnie wykonaj polecenie.
Tekst A
O budowlachSpośród innych zalet miasta [tj. Konstantynopola] morze usytuowane jest najpiękniej, jako że tworząc zatoki i z wąskich przesmyków przechodząc w wielki, otwarty akwen, czyni je wyjątkowo pięknym i daje żeglarzom ciche schronienie w portach, a przez to obficie zaopatruje gród w produkty potrzebne do życia i czyni go wielce dostatnim.
[…] Linia brzegowa zatoki rozciąga się na ponad czterdzieści stadiów, a wzdłuż niej jest wiele miejsc dogodnych do kotwiczenia.
[…] Takie jest usytuowanie owej zatoki. Cesarz Justynian upiększył ją po obu stronach budowlami, przez co uczynił jeszcze znamienitszą. Po lewej stronie zatoki wzniósł martyrium poświęcone Świętemu Wawrzyńcowi, bowiem poprzednie było zupełnie pozbawione światła i tonęło w ciemnościach. […] Ponadto wzniósł całkowicie nowy przybytek ku czci Świętych Pryska i Mikołaja. Bizantyńczycy bardzo lubią odwiedzać to miejsce: jedni, by modlić się i oddawać cześć świętym, którzy zamieszkali pośród nich, inni po prostu dlatego, że doceniają urok otoczenia i położenia świętego miejsca, odkąd cesarz cofnął morze i osadził wysunięte daleko w wodę fundamenty kościoła.
Źródło: Prokopiusz z Cezarei, O budowlach, tłum. P. Grotowski, ks. V, rozdz. 2, 13 i ks. VI, rozdz. 1–4.
Tekst B
Historia sekretna[Justynian] uważał również za stosowne wydawać dużo pieniędzy na jakieś budowle nadmorskie, usiłując powstrzymać nieustanny napór fal; piętrzył kamienie i posuwał się od brzegu w morze, jak gdyby chciał współzawodniczyć z jego przypływami i siłą bogactwa zmierzyć się z potęgą żywiołu.
Źródło: Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, tłum. A. Konarek, rozdz. 8.
Przeczytaj tekst źródłowy i wykonaj poniższe polecenia.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj poniższe polecenia.
Fragment zbioru prawCesarz August do senatu miasta Konstantynopola: „Co wielu poprzednich cesarzy uważało za konieczne do poprawienia, a czego żaden z nich nie odważył się do skutku doprowadzić, tym obecnie, z pomocą Boga Wszechmogącego, postanowiliśmy obdarzyć państwo i zapobiec przewlekłości sporów sądowych. W tym celu postanowiliśmy zmniejszyć zbyt wielką liczbę ustaw, które zawarte są w kodeksach wydanych przez Naszych Poprzedników oraz przez Nas samych, i ułożyć jeden kodeks pod szczęśliwą imienia naszego nazwą, który zawierałby zebrane ustawy, dawniej wydane.[…] Poleciliśmy im ułożyć w jeden obowiązujący zbiór praw to, co jest rozrzucone po różnych rozporządzeniach cesarskich, tak jednak, aby czas, w jakim ustawy były wydawane, jasno był zaznaczony nie tylko przez podanie daty i nazwiska konsula, lecz nawet przez sam ich układ.
Źródło: Fragment zbioru praw, [w:] Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 38–39.
Rozstrzygnij, w której części Europy, zachodniej czy wschodniej, stosowano opisany ceremoniał. Uzasadnij odpowiedź.
Fragment o ceremoniale na dworze cesarskimGdy już wszyscy znajdują się na swoich miejscach […] wprowadza [się] obcego posła […]. Poseł pada na twarz przed cesarzami, a w tejże samej chwili rozlega się głos fletów. Poseł podnosi się i podchodzi bliżej, zostając jednak w pewnej odległości od tronu. W czasie gdy obcy poseł zbliża się do tronu, wchodzą najstaranniej wybrane osoby z jego świty i, po złożeniu czołobitności cesarzowi, zatrzymują się. Gdy [jeden z urzędników] zadaje posłowi zwykłe pytania, złote lwy zaczynają ryczeć, złote ptaszki na tronie i na złotych drzewach rozmieszczone zaczynają melodyjnie śpiewać. Dzikie zaś zwierzęta znajdujące się na stopniach tronu zaczynają podnosić się z legowisk i wspinać na tylne łapy. […] [Urzędnik] wnosi dar posła […], rozlega się dźwięk bębnów, lwy przestają ryczeć, a ptaki śpiewać, dzikie zwierzęta zaś układają się z powrotem na swoje legowiskach. Po wręczeniu darów poseł składa czołobitność [monarchom] i oddala się […].
Źródło: Fragment o ceremoniale na dworze cesarskim, [w:] Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 49–50.
Rozstrzygnij, które z poniższych zdań są fałszywe, a które prawdziwe.
Poniżej zamieszczono fragmenty dwóch dzieł tego samego historyka Prokopiusza z Cezarei, który żył za czasów Justyniana Wielkiego. Porównaj oba przekazy. Sformułuj hipotezę, skąd mogą wynikać różnice, a następnie wysuń wniosek na temat postawy badawczej, jaką powinien przyjąć historyk, czytając dzieła Prokopiusza poświęcone Justynianowi.
Historia sekretnaŻe nie był on człowiekiem, lecz, o czym już mówiłem, demonem w ludzkim ciele, o tym niech świadczy rozmiar zła, jakie wyrządził ludzkości. Albowiem w ogromie czynów objawia się moc tego, który ich dokonał. Otóż nie sądzę, by jakikolwiek człowiek, a nawet sam Bóg, mógł podać dokładną liczbę ludzi, których Justynian zgubił; prędzej by chyba można zliczyć wszystkie ziarnka piasku niż ofiary tego cesarza.
Źródło: Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, tłum. A. Konarek, ks. XVIII.
W naszych czasach narodził się cesarz Justynian. Obejmując rządy nad państwem stale niepokojonym przez wstrząsy, nie tylko uczynił je rozleglejszym, ale i znacznie wspanialszym dzięki przepędzeniu zeń barbarzyńców, którzy od dawna silnie na nie napierali […]. Powiadają mianowicie, że Temistokles […], chwaląc się, rzekł niegdyś, że małe dotychczas państwo dzięki własnym zdolnościom uczynił wielkim. Ale nasz władca okazał się zdolny nawet do stworzenia nawet całkowicie nowych państw, o czym świadczy sposób, w jaki powiększył dawną dziedzinę Rzymian o wiele krajów, które jeszcze w jego czasach przynależały do innych.
Źródło: Prokopiusz z Cezarei, O budowlach, ks. I, rozdz. 6, tłum. P.Ł. Grotowski.
Słownik
plemiona, które we wczesnym średniowieczu przywędrowały do Europy z okolic Morza Kaspijskiego, utworzyły państwo na terenach Panonii (dzisiejsze ziemie m.in. Węgier, Austrii i Chorwacji) i podporządkowały sobie tamtejsze plemiona słowiańskie; we wczesnym średniowieczu zagrażali nie tylko Bizancjum, ale także zachodniej Europie; na początku VIII w. zostali pokonani przez Karola Wielkiego
(gr. Byzantion), w starożytności miasto leżące nad cieśniną Bosfor, od którego swoją nazwę wzięło cesarstwo wschodniorzymskie; po objęciu władzy przez Konstantyna Wielkiego zmieniono jego nazwę na Konstantynopol
(łac. i Syna) – termin, przedmiot i synonim sporu teologicznego kościoła wschodniego z katolicyzmem o sformułowanie w wyznaniu wiary; fragment „Wierzę w Ducha Świętego (...), który od Ojca pochodzi” został przez kościół zachodni rozszerzony o słowa „i Syna” i brzmi: „Wierzę w Ducha Świętego (...), który od Ojca i Syna pochodzi”
(niem. Gilde – związek) w okresie średniowiecza związki kupieckie o charakterze obronnym, towarzyskim i religijnym, odpowiedniki cechów wśród kupców
typ gospodarki, w której głównym środkiem zapłaty za towary jest pieniądz, celem jest wymiana
(kościół Mądrości Bożej) świątynia wzniesiona w latach 532–537 w Konstantynopolu (obecnie Stambule), ufundowana przez Justyniana I; początkowo jako chrześcijańska bazylika wchodziła w skład zespołu pałacowego należącego do cesarza bizantyjskiego; po zdobyciu Konstantynopola w 1453 r. przez Turków osmańskich Hagię Sophię zamieniono na meczet i dobudowano w jej narożach minarety
(gr. eikōn – obraz; klásis – złamanie) – ruch religijny szerzący się w łonie chrześcijaństwa w VIII‑IX wieku w Bizancjum, ale też państwie Franków, sprzeciwiający się kultowi obrazów i wizerunków
(łac. codex - dosł. spis, księga), zbiór przepisów i aktów prawnych
(łac. Codex Iustinianus) jedna z trzech części wielkiej kompilacji prawa rzymskiego; kodyfikacji tych przepisów podjęła się w latach 528–534 kilkunastoosobowa komisja pracująca na rozkaz cesarza Justyniana I Wielkiego; w skład kodyfikacji justyniańskiej wchodzą także Digesta Iustiniani oraz Institutiones Iustiniani; zebranym przepisom cesarz nadał moc prawa obowiązującego
(łac. Langobardi) lud germański, który 568 r. najechał Italię i założył tam własne państwo, Longobardię (Lombardię); nie zdołał jednak podbić całej Italii, w której swoje wpływy utrzymali Bizantyjczycy
doktryna teologiczna, według której Chrystus ma jedną złączoną naturę bosko‑ludzką i nie istnieje w dwóch naturach, tj. boskiej i ludzkiej
(z franc. mosaïque, wł. mosaico od łac. musaicum – związany z muzami) technika dekoracyjna polegająca na układaniu wzoru z drobnych elementów (kamieni ceramiki, szkła) o różnych kształtach i kolorach; obraz powstaje na mokrym podłożu, zwykle zaprawie wapiennej lub cementowej
mieszanina nafty, siarki i smoły, która była wystrzeliwana z dużej odległości przez specjalne urządzenia, tzw. syfony, w kierunku okrętów nieprzyjaciela celem spowodowania pożaru
lud germański; w 488 r. pod wodzą Teodoryka Wielkiego wkroczyli do Italii i założyli tam państwo, które zostało zniszczone przez Bizancjum Justyniana Wielkiego w trakcie długoletnich wojen (535–552)
(ok. 500 – ok. 560) historyk bizantyński, autor Historii wojen i Historii sekretnej, w których sławił dokonania Justyniana I Wielkiego. Towarzyszył w wyprawach Belizariuszowi, wodzowi armii Justyniana I, m.in. w czasie wojny z Persją, czy wyprawach przeciw Wandalom i Ostrogotom. Jego dzieła są źródłem cennych informacji dotyczących m.in. Germanów i Słowian
określenie plemion pochodzenia tureckiego, które w II w. n.e. zajęły ziemie między morzami Kaspijskim i Czarnym, a od 499 r. atakowały Bizancjum; pod koniec VI w. zjednoczone plemiona utworzyły związek pod nazwą Wielka Bułgaria
dynastia perska panująca od III do połowy VII w., obalona przez Arabów
(łac. solidus - mocny, trwały) złota moneta rzymska, wprowadzona w zachodniej części cesarstwa rzymskiego w latach 309‑311 przez Kontantyna I
w Bizancjum nazwa jednostek wojskowych oraz okręgów wojskowo‑administracyjnych
(łac. Vandali) lud germański, który w V w. wtargnął do Hiszpanii i osiedlił się w jej południowej części; w 429 r. pod wodzą Genzeryka podbili północną Afrykę i założyli państwo, które upadło w wyniku inwazji bizantyjskiej w 534 r.
(z niem. Wechsel – zmiana) papier wartościowy z podpisem, na mocy którego może w innym miejscu zostać wypłacona gotówka, dzisiejszy czek
okres migracji plemion germańskich i Hunów w IV–V w., który pośród innych przyczyn doprowadził do upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego