Bizancjum i świat islamu
Świat islamu - religia, podboje i kultura
Każdego roku dziewiątego dnia dwunastego miesiąca wedle muzułmańskiego kalendarza do Mekki przybywają miliony pielgrzymów. Przybywają z różnych stron świata. Niektórym podróż ta zajmuje ledwie kilka godzin, innym tygodnie. W islamie każdy dorosły człowiek ma obowiązek przynajmniej raz w życiu odbyć pielgrzymkę do Mekki, najświętszego miejsca dla wyznawców Allaha. Przez pięć dni ubrani w tradycyjne zwiewne szaty muzułmanie okrążają wielki czarny relikwiarz, zwany Al‑Kaba, w którym kryje się największa świętość – Czarny Kamień. Kiedyś ponoć był biały, ale zmienił barwę, wchłaniając wszystkie ludzkie grzechy. Po siedmiokrotnym okrążeniu Al‑Kaby pielgrzymi wyruszają dalej śladami Abrahama. Na koniec swojego pobytu w Mekce składają ofiarę ze zwierząt. Dym z tysięcy ofiarnych ognisk unosi się wysoko nad miastem i miesza z głośnymi nawoływaniami kapłanów.
Wyjaśnisz, dlaczego każdego roku w Mekce gromadzą się miliony muzułmanów.
Wskażesz, w jakiej części Europy i z jakich powodów można spotkać pozostałości cywilizacji arabskiej.
Przeanalizujesz, dlaczego religię stworzoną przez Mahometa nazywa się islamem, a wyznawców muzułmanami.
Ludzie pustyni
Islam narodził się na leżącym pomiędzy Europą a Azją Półwyspie Arabskim. Liczący ponad 2 mln kmIndeks górny 22 obszar zajmują w większej części pustynie. W czasach starożytnych przebiegały tamtędy szlaki handlowe wiodące z północy na południe, krzyżowały się różne wpływy i religie: chrześcijaństwo, judaizm, hinduizm. Zamieszkujący półwysep beduini prowadzili koczowniczy tryb życia i zajmowali się głównie hodowlą i handlem. Arabowie byli zorganizowani w plemiona i tworzyli szereg niewielkich rywalizujących ze sobą królestw. W tym regionie wyraźne były wpływy Bizancjum i Persji - dwóch wielkich imperiów, z którymi sąsiadowali Arabowie.
Poddani Bogu
Mahomet (Muhammad), przyszły twórca islamu, urodził się ok. 570/571 r. w Mekce. Wcześnie osierocony, wychowany został przez wuja i żył w niedostatku. Dzięki małżeństwu z dużo starszą od siebie wdową po zamożnym kupcu osiągnął stabilizację finansową.
Ibn Ishak o narodzinach islamuKiedy Mahomet miał lat czterdzieści, posłał go Bóg jako proroka […]. Jego dar proroczy zaczął się od tego, że miewał on prawdziwe objawienia we śnie […] i że jął kochać ponad wszystko samotność. Prorok zwykł był jeden miesiąc corocznie przepędzać w miejscowości Hira [na skraju Pustyni Libijskiej – przyp. K.S.-S.] […]. Skoro więc przyszedł rok jego posłannictwa, udał się jak zwyczajnie z rodziną swą [tam]. W nocy […] przyniósł mu Gabriel rozkaz Boga. Spałem, opowiada sam Mahomet, kiedy on przyniósł mi jedwabną, zapisaną tkaninę i powiedział: „Czytaj!”. Odparłem: „Nie potrafię czytać”. Wtedy spowił mię w tkaninę, tak iż czułem się bliski śmierci, po czym wypuścił i powiedział powtórnie: „Czytaj!” [...]. Zapytałem teraz, co mam czytać […], a wtedy rzekł: „Czytaj w imieniu Pana twego, który stworzył człowieka z gruzła krwi; czytaj, twój Pan jest tym najmiłosierniejszym, który za pośrednictwem pióra poucza człowieka, czego tenże nie wiedział”. […]. Następnie obudziłem się i […] wyszedłem z jaskini […]; wtem doszedł mię głos z niebios, który mi mówił: „Mahomecie! Ty jesteś posłańcem Boga, a ja jestem Gabriel”.
Źródło: Ibn Ishak o narodzinach islamu, [w:] Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 17.
Stworzona przez Mahometa nowa religia – islam („poddanie się”) – opierała się na wierze w jednego Boga – Allaha. Nawiązywała ona do dwóch innych wielkich religii monoteistycznych – judaizmu i chrześcijaństwa. Podobnie jak one islam wzywał do posłuszeństwa jednemu Bogu oraz zapowiadał dzień Sądu Ostatecznego, a objawienie, jakiego doznał Mahomet, stanowiło według wyznawców islamu, dopełnienie misji proroków Starego Testamentu i Chrystusa. Nowa religia opierała się na tzw. pięciu filarach.
1. wejście do Wielkiego Meczetu,
2. okrążenie Al‑Kaby,
3. pokonanie siedmiokrotnie podróży między dwoma wzgórzami zwanymi Safa i Marwa,
4. spędzenie nocy w Minie,
5. pobyt na wzgórzu Arafat, gdzie według tradycji prorok Mahomet wygłosił swoją ostatnią mowę podczas pielgrzymki, którą odbył pod koniec życia,
6. wyruszenie po zachodzie słońca do Muzdalify i spędzenie tam nocy,
7. powrót do Miny i rzucanie siedmioma kamieniami w filar, co symbolizuje kamienowanie szatana,
8. przybycie do Al‑Aqaby, złożenie ofiary ze zwierzęcia, ogolenie głowy (mężczyźni) lub podcięcie końcówek włosów przez kobiety,
9. powrót do Al‑Kaby.
Objawienie i słowa Mahometa zostały zapisane w Koranie i przekazane w muzułmańskiej tradycji – Sunnie.
Początkowo islam spotkał się z wrogością i Mahomet musiał z grupą swoich zwolenników uciekać z Mekki do miejscowości Jasrib, zwanej odtąd Medyną. Ucieczka ta (hidżra) mająca miejsce w 622 r. uznawana jest za początek ery muzułmańskiej. W Medynie większość mieszkańców przeszła na islam i powstała tam pierwsza wspólnota wiernych. Wkrótce islam wyparł wszystkie kulty pogańskie i stał się na Półwyspie Arabskim religią dominującą.
Z czasem wśród wyznawców islamu doszło do podziału na szyitów i sunnitów. Podział ten dokonał się na tle konfliktu dynastycznego w państwie arabskim. Szyici uznają prawa do władzy Alego, zięcia Mahometa i jego potomków. Sunnici zaś temu zaprzeczają. Nazwa tego odłamu pochodzi od Sunny, czyli tradycji, którą uznaje się za drugie, obok Koranu, źródło religii muzułmańskiej.
Mahomet zmarł w 632 r. Uczniowie spisali wówczas jego nauki w świętej księdze, zwanej Koranem. Religijną i polityczną władzę nad Arabami objęli natomiast kalifowie, czyli następcy Mahometa. Pierwszy z nich, Abu Bakr, teść Mahometa, podporządkował sobie cały Półwysep Arabski, drugi zaś – Omar – rozpoczął wielkie podboje. Po pokonaniu wojsk Bizancjum w 636 r. we władaniu Arabów znalazły się Syria i Palestyna. Do 642 r. opanowali oni główne centra państwa perskiego, a kilka następnych lat wystarczyło Arabom, by odebrać Bizantyńczykom jeszcze dwie prowincje – Egipt (640‑645) i dzisiejszy dzisiejszy Maghreb, czyli resztę Afryki Północnej (698–709). Powstało w ten sposób nowe potężne imperium, które imponowało nie tylko rozległymi podbojami, lecz także rozwojem kulturalnym.
Zwalczajcie tych, którzy nie wierzą
Mahomet zjednoczył Arabów i zmobilizował ich do ekspansji. W ciągu zaledwie kilkunastu lat Arabowie zajęli tereny należące do Bizancjum: Egipt, Syrię, Palestynę, zadali też ostateczną klęskę imperium perskiemu. W kolejnych dziesięcioleciach wojska muzułmańskie zajęły całą Afrykę Północną oraz Hiszpanię wizygocką. W 732 r. ich ekspansja na zachodzie została zahamowana dzięki zwycięstwu odniesionemu przez Franków w bitwie pod Poitiers. Na wschodzie armia arabska dotarła aż do granic Chin. Arabowie zagrozili nawet Konstantynopolowi, stolicy cesarstwa bizantyjskiego, zostali jednak stamtąd odparci w 711 r. W ciągu niecałego stulecia następcom Proroka udało się stworzyć wielkie imperium. Po śmierci Mahometa władza przechodziła kolejno na jego czterech towarzyszy zwanych „kalifami sprawiedliwymi”. Ostatnim spośród nich był Ali, zięć Mahometa, mąż jego córki Fatimy, zamordowany w 661 r. Po jego śmierci władzę w państwie arabskim zaczęli sprawować przedstawiciele dynastii Umajjadów. Panowali oni do 750 r., gdy władzę przejęli Abbasydzi. Ostatni z Umajjadów - Abd ar‑Rahman - uciekł do Hiszpanii i utworzył tam odrębny emirat, który dwieście lat później przekształcił się w kalifat (929 r.). Od ok. VIII w. ekspansja terytorialna została zahamowana, a świat islamu wszedł w okres rozkwitu ekonomicznego i kulturowego (do X w.). Bagdad – po przeniesieniu stolicy z Damaszku – stał się centrum życia politycznego, naukowego i artystycznego imperium arabskiego.
Wiele było przyczyn sukcesów Arabów. Przede wszystkim silną motywację stanowiła dla nich religia, posługująca się hasłem świętej wojny – dżihadu. Kierowała nimi także chęć zysku, a tereny przez nich podbijane były o wiele bogatsze i lepiej rozwinięte niż ich rodzime obszary. Przewagę na polach bitew zapewniała Arabom dobrze wyszkolona armia i taktyka opierająca się na szybkich marszach i manewrach.
Zarówno Bizancjum, jak i imperium perskie, ciężko doświadczone przez kryzysy gospodarcze oraz wyniszczone długimi wojnami między sobą, znajdowały się w VII w. w stanie ogólnego osłabienia. Ułatwiło to Arabom podbój należących do tych państw obszarów. Arabowie na podbitych terenach cieszyli się przychylnością mieszkańców. Nie stosowali ucisku i prześladowań, lecz starali się pozyskać do współpracy administrację perską i bizantyjską. Szczególnie istotne znaczenie miała tolerancyjna polityka Arabów w przypadku podboju Egiptu i Syrii, gdzie w ludność w większości wyznania monofizyckiego poddawana była represjom ze strony cesarzy bizantyjskich. Ani żydów, ani chrześcijan nie zmuszano do przejścia na islam; jako niewierni byli obciążani tylko dodatkową daniną (dżizja). Z czasem następował proces przejmowania przez ludy podbite kultury, języka i obyczajów arabskich (arabizacja) oraz przechodzenia na islam (islamizacja).
Zarządzanie tak ogromnym obszarem, jakim było imperium arabskie, okazało się niezwykle trudne. Od ok. IX zaczęła postępować dezintegracja poszczególnych prowincji imperium: usamodzielniły się Maghreb, Egipt oraz kraje w Azji Centralnej. Do tego w późniejszym okresie dochodziły bunty poddanych, kryzys gospodarczy i wzrost potęgi sąsiadów, wśród nich głównie Turków seldżuckich. Ostatecznie kalifat bagdadzki upadł w połowie XI w., a w świecie islamu rozpoczął się okres dominacji Turków.
Osiągnięcia kulturowe
Arabowie potrafili przejąć i wykorzystać dorobek cywilizacyjny ludów podbitych – zarówno Persów, jak i przede wszystkim Greków, których dorobek cywilizacyjny poznali dzięki opanowaniu znacznych obszarów należących wcześniej do Bizancjum. Osiągnięcia takie, jak np. badania filozofów arabskich nad Arystotelesem, dokonania matematyków (cyfry arabskie), wreszcie literatura (Baśnie z tysiąca i jednej nocy), uczyniły cywilizację islamską we wczesnym średniowieczu spadkobierczynią antyku. Najpełniej wyraziło się to w popularności islamu. Choć Arabowie nie narzucali swojej religii ludom podbitym, nowi poddani kalifów w szybkim tempie przyjmowali wiarę Mahometa. W średniowieczu i epoce nowożytnej oddziaływanie islamu przenikało w głąb kontynentu afrykańskiego i azjatyckiego, dalece zatem wykraczało poza zasięg podbojów arabskich.
Nauki przyrodnicze i ścisłe
Dzięki dziełom starożytnych mistrzów przechowanym i przetłumaczonym przez Arabów nastąpił rozwój kulturowy świata islamu oraz rozkwit arabskiej nauki i sztuki. Spośród greckich uczonych i filozofów największym zainteresowaniem cieszyły się pisma Arystotelesa, Platona i Galena. Osiągnięcia medycyny antycznej stały się np. podstawą renesansu tej dziedziny w kręgu muzułmańskim.
Duże sukcesy Arabowie osiągnęli również w zakresie astronomii, udoskonalając metody obliczania położenia planet i obserwacji nieba. Rozwinęli teorię liczb, dając początek geometrii.
Wzbudzeniu szacunku dla nauki i piśmiennictwa starożytnego sprzyjało studiowanie Koranu i języka arabskiego. Zapoczątkowały one rozwój badań teologicznych i prawniczych. W każdym większym ośrodku miejskim przy meczetach zakładane były szkoły, zwane medresami, w których uczono interpretowania zapisów Koranu i Sunny. W IX i X w. powstały trzy najważniejsze ośrodki nauki, w których znajdowały się biblioteki i instytucje o charakterze akademickim: w Bagdadzie, Kairze i Kordobie.
Zapoznaj się z mapą interaktywną i wykonaj dalsze polecenia
Trenuj i ćwicz
Pielgrzymka do Mekki, do której odbycia zobowiązany był przynajmniej raz w życiu każdy dorosły muzułmanin. - 1. Umajjadzi, 2. szyici, 3. hadżdż, 4. hidżra, 5. dżizja, 6. sunnita
Ucieczka proroka Mahometa z Mekki do Medyny w 622 r.ne., od tej daty rozpoczyna się kalendarz muzułmański. - 1. Umajjadzi, 2. szyici, 3. hadżdż, 4. hidżra, 5. dżizja, 6. sunnita
Muzułmanie, którzy nie uznają czterech pierwszych kalifów, wierząc, że władzę powinni sprawować członkowie rodziny proroka, potomkowie jego córki Fatimy i jej mężą, Alego. - 1. Umajjadzi, 2. szyici, 3. hadżdż, 4. hidżra, 5. dżizja, 6. sunnita
Zapoznaj się z mapą oraz z tekstem i wykonaj polecenia.
Historia powszechna. ŚredniowieczeNa okres rządów Karola Młota przypadła inwazja Arabów, którzy – po opanowaniu wizygockiej Septymanii – zaatakowali z kolei Akwitanię. Dzielnica ta, broniąca się dotychczas przed uznaniem zwierzchnictwa Karolowego, w obliczu grożącego niebezpieczeństwa zdecydowała się zaapelować do jego pomocy. Napadniętym udzielono jej natychmiast. I oto […] doszło do decydującej bitwy między armiami – arabską, spieszącą ku Loarze, i frankijską, usiłującą zatrzymać najeźdźców w tym marszu. […] Zwycięstwo […] zostało przez historiografię zachodnią uznane za punkt zwrotny w ekspansji arabskiej na terenie Galii.
Źródło: Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1974, s. 100.
Zapoznaj się z fragmentami Historii powszechnej Romana Michałowskiego i wykonaj polecenie.
Fragment 1Nie dało się odległymi prowincjami rządzić bezpośrednio z Bagdadu, dlatego też kalif zmuszony był udzielać gubernatorom bardzo szerokich kompetencji. Mieli oni w swoich rękach wojsko i kontrolowali całość wpływów podatkowych. O uniezależnienie się było w tej sytuacji łatwo, zwłaszcza w odległych krajach, dokąd wojskowa ekspedycja karna kierowana przez Bagdad mogła dotrzeć tylko z największym trudem. […] wiele kłopotów sprawiały ciągle powtarzające się bunty w centralnych prowincjach imperium, w Iraku, Syrii i Arabii […]. Wszystkie owe bunty nie tylko uniemożliwiały na wiele lat dopływ podatków, lecz także zmuszały kalifat do wydawania pokaźnych kwot pieniężnych na pokrycie kosztów wojennych.
Źródło: Fragment 1, [w:] Roman Michałowski, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2012, s. 198.
Fragment 2Z pewnością poważną rolę odegrała wielka wola walki, jaką wykazywali Arabowie, motywowani podwójnie: religijnym nakazem prowadzenia świętej wojny oraz chęcią materialnego zysku. Do tego należy dodać sposób prowadzenia działań wojennych, polegających na szybkich marszach i manewrach, w którym muzułmanie celowali. Duże znaczenie miały wewnętrzne trudności pokonanych państw. Przede wszystkim oba były wyczerpane ciężkimi i długimi wojnami, jakie prowadziły przeciwko sobie. Niewątpliwym faktem był kryzys gospodarczy, jaki przeżywały w VI–VII w.
Źródło: Fragment 2, [w:] Roman Michałowski, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2012, s. 79.
Fragment 3[Ogromne] konsekwencje miała głęboko przeżywana konstatacja, że objawienie zostało przekazane przez Boga po arabsku. Okoliczność ta napełniała ludy Półwyspu dumą i poczuciem wyższości […]. Po drugie nowa religia podbudowała pozycje Mahometa jako przywódcy politycznego. Czerpał on bowiem swój autorytet z objawienia niebios […]. Po trzecie wreszcie uniwersalizm islamski wyrażający się w przekonaniu, że każdy człowiek ma obowiązek służenia Bogu Jedynemu, połączony z postulatem świętej wojny, dostarczał bodźca […].
Źródło: Fragment 3, [w:] Roman Michałowski, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2012, s. 78.
Zapoznaj się z poniższym tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenia.
Al-Gazali, Mukaszaft al-kulub (Osłonięcie serc)Abu Hurajra podaje: „Jeden z towarzyszy proroka mijał wąwóz, w którym biło źródełko wody słodkiej, i pomyślał: „A gdyby się tak odsunąć od ludzi i osiąść w tym wąwozie! – Ale nie zrobię tego, póki nie poproszę proroka o pozwolenie”. Kiedy o tym napomknął Mohammedowi, ten powiedział: „Nie czyń tego, bo zaiste jeden postój na wojnie świętej wart więcej niż siedemdziesiąt lat modlitwy w domu. Czy nie chcecie, by bóg wam przebaczył i wprowadził was do raju? Podejmujcie wyprawy na drodze bożej! Kto walczy na drodze bożej, choćby przez taki czas, jaki upływa między dwoma podojami wielbłądzicy, należy mu się raj.” (…) Prorok powiedział: „Kto walczy na drodze bożej – a bóg najlepiej wie, kto walczy na jego drodze – jest jak ten, co pości, stoi, korzy się, bije pokłony i upada na twarz”. Powiedział też prorok: „Kto godzi się na Allaha jako pana i na Islam jako religię, i na Mohammeda jako proroka, temu się należy raj”. (…)
Źródło: Al-Gazali, Mukaszaft al-kulub (Osłonięcie serc). Cytat za: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1997, s. 24.
Indeks górny Al‑Gazali (1059‑1111) — słynny muzułmański teolog i filozof Indeks górny koniecAl‑Gazali (1059‑1111) — słynny muzułmański teolog i filozof
Indeks górny Abu Hurajra – jeden z najbardziej znanych sunnitów, na którego słowach opiera się tradycja religijna, tzw. hadit Indeks górny koniecAbu Hurajra – jeden z najbardziej znanych sunnitów, na którego słowach opiera się tradycja religijna, tzw. hadit
Zapoznaj się z mapami i wykonaj polecenie.
Mapa A
Mapa B
Mapa C
Słownik
(arab., poddanie się [Bogu]) religia monoteistyczna, zapoczątkowana przez Mahometa i zakładająca wiarę w jedynego Boga – Allaha; to druga po chrześcijaństwie religia na świecie; obecnie w islamie dominują trzy główne nurty: sunnizm, szyizm i charydżyzm
(z arab. muslim – poddany Bogu) wyznawca islamu; wśród muzułmanów terminem częściej używanym jest mahometanin
(z arab. kur’an – czytanie, recytacja) święta księga islamu, zawierająca słowa objawione Mahometowi przez archanioła Gabriela, spisana w latach 610–632. Według tradycji jej twórcą był sam Allah; Koran został spisany w języku staroarabskim i początkowo był przeznaczony do recytacji
(z arab. szi'a – stronnictwo [Alego]) jeden z trzech wielkich odłamów islamu, który powstał w wyniku konfliktu związanego z sukcesją po śmierci Mahometa; szyici wierzyli, że prawa do władzy mają tylko potomkowie Mahometa, czyli jego córki Fatimy i jej męża Alego
(z arab. sunna – zwyczaj, tradycja) jeden z trzech wielkich odłamów współczesnego islamu; sunnici po śmierci Mahometa uważali, że władzę po nim powinien przejąć najszlachetniejszy z jego towarzyszów; uznają tradycję muzułmańską (Sunnę) jak źródło wiary; obecnie stanowią większość w islamie (ok. 90 proc.)
(arab. ramadan – palący) dziewiąty miesiąc w kalendarzu muzułmańskim, podczas którego wedle tradycji doszło do objawienia Mahometa; w tym miesiącu obowiązuje post uznawany za jeden z filarów islamu
(arkan ad‑din, arkan‑al‑Islam) pięć zasad islamu, do przestrzegania których jest zobowiązany każdy muzułmanin: wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, post, pielgrzymka przynajmniej raz w życiu do Mekki oraz jałmużna
(z arab. chilafa) termin używany na określenie ustroju politycznego w świecie islamu, w którym głową państwa jest kalif z ogromną władzą; odpowiednik europejskiego cesarstwa
(z arab. bedewin, od badw – pustynia) koczownicze lub półkoczownicze plemiona zamieszkujące tereny Półwyspu Arabskiego, dziś także obszary Bliskiego Wschodu oraz Afryki Północnej, trudniące się głównie hodowlą
(arab. Arab – w pierwotnym znaczeniu: koczownik) społeczności zamieszkujące tereny Półwyspu Arabskiego w czasach Mahometa; dzięki podbojom zasiedliły tereny dawnego imperium perskiego, Afrykę Północną i Bliski Wschód
(arab., zmaganie, walka) termin istniejący przed pojawieniem się islamu i przez niego zaadoptowany; oznacza „świętą wojnę”, czyli podejmowanie działań – także o charakterze militarnym – mających na celu wzmocnienie muzułmanów kosztem wyznawców innych religii
(arab., wywędrowanie, ucieczka, inaczej: hegira) termin używany na określenie ucieczki Mahometa z Mekki do Jasribu (późniejszej Medyny) w 622 r.; wydarzenie to wyznacza początek tzw. ery muzułmańskiej
bitwa stoczona w 732 r. pomiędzy wojskami arabskimi a armią majordoma Karola Młota, zakończona zwycięstwem Franków i wycofaniem się muzułmanów; uznaje się, że dzięki temu zwycięstwu Europa została uratowana przed inwazją Arabów
dynastia arabska rządząca nad światem islamu od 661 do 750 r., a następnie do 1031 w Al‑Andalus (państwo muzułmańskie w Hiszpanii)
dynastia arabska z ośrodkiem władzy w Bagdadzie, panująca nad światem islamu od 750 r.; przez następne dwa stulecia przeżywała rozkwit, potem została zdominowana przez Turków seldżuckich, w końcu zaś obalona po zdobyciu Bagdadu przez Mongołów w 1258 r.
największa świątynia i sanktuarium w Mekce; jest to ogromny relikwiarz, nakryty jedwabną tkaniną haftowaną wersetami z Koranu, w który wmurowany jest tzw. Czarny Kamień, czyli hadżar