Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX wieku i na początki XX wieku
Proces formowania się nowoczesnej świadomości narodowej Polaków i innych grup narodowych zamieszkujących tereny dawnej Rzeczypospolitej
Pojęcie narodu zmieniało się na przestrzeni dziejów. Wiek XIX przyniósł istotną zmianę w rozumieniu tego pojęcia. Kwestia przynależności narodowej stała się przedmiotem zainteresowania nie tylko elit, lecz także szerokich kręgów ogółu. Podobne procesy zachodziły w całej Europie, choć przebiegały różnie, zależnie od sytuacji politycznej. Były narody, które rozwijały się w państwach istniejących od dawna, jak np. Francuzi, Szwedzi i Rosjanie. Były takie, które właśnie zrealizowały swoje aspiracje państwowe – Grecy, Włosi czy Niemcy. Ale też takie, które miały długie i wciąż żywe tradycje państwowe, jednak nie miały w XIX w. niezależnego państwa, jak Polacy. Były wreszcie takie, które nie miały żadnych tradycji suwerenności, była ona krótkotrwała bądź sięgała odległych czasów, jak w przypadku Żydów. Do tej przedostatniej grupy należały m.in. ludy dawnej Rzeczypospolitej: Litwini oraz Rusini (Białorusini i Ukraińcy). Lord John Acton, przedstawiciel narodu rozwijającego się w ramach państwa, zauważył: państwo może czasem stworzyć naród, ale jest czymś sprzecznym z naturą, gdy naród stwarza państwo
. Historia pokazała, jak bardzo się mylił.
Opiszesz pojęcie narodu i wymienisz elementy tożsamości narodowej.
Wskażesz charakterystyczne elementy tożsamości ludów dawnej Rzeczypospolitej: Litwinów, Ukraińców, Białorusinów oraz Żydów.
Scharakteryzujesz proces formowania się poszczególnych narodów.
Wyjaśnisz, jakie jest znaczenie literatury i kultury w rozwoju tożsamości narodowej.
Skąd się biorą narody? Od grupy etnicznej do narodu
Jakie elementy tworzą naród? Za najważniejsze uznaje się pochodzenie etniczne, własny język, kulturę niematerialną (literaturę, zwyczaje i obrzędy) i materialną (architekturę, rzemiosło, dzieła sztuki), religię, terytorium i wspólnotę dziejów. Nie każdy naród posiada wszystkie te elementy łącznie i nie każdy z elementów jest tak samo istotny w określaniu świadomości narodowej. A właśnie ta świadomość jest ostatnim i najważniejszym spoiwem łączącym całość – by powstał naród, ludzie muszą wierzyć w jego istnienie i odrębność.
W XIX w. wiele ludów zaczęło odkrywać swoją przynależność narodową, odróżniającą ich od sąsiadów. Rozkwitły inicjatywy służące rozwojowi kultury narodowej, zwłaszcza języka i literatury. W odniesieniu do ludów nieposiadających od dawna własnego państwa nazwano to zjawisko odrodzeniem kulturalnym
. Szczególnie silnie zaznaczyło się ono wśród narodów słowiańskich, z których większość – poza Rosjanami i Polakami – nie miała zachowanej ciągłości rozwoju literatury we własnych językach i w XIX w. albo dopiero zaczęły ją tworzyć (Słowacy, Białorusini), albo odtwarzać po wiekach zaniku (Czesi).
Wraz z rozwojem idei narodowych pojawiło się przekonanie, że dopełnieniem istnienia narodu jest zbudowanie własnego państwa, które powinno obejmować swym zasięgiem cały obszar zamieszkiwany przez daną grupę narodowościową. W praktyce był to postulat bardzo trudny do zrealizowania. Po pierwsze z powodu wymieszania się ludności w Europie – wiele pogranicznych krain było zamieszkanych przez więcej niż jeden naród. Po drugie wiek XIX to czas imperiów, które zbudowane były w znacznej mierze ponad podziałami narodowymi. Mimo to elity formujących się wspólnot narodowych nie zaprzestały dążeń do stworzenia niepodległych państw. Ich aspiracje w przyszłości miały mieć liczne, także negatywne, konsekwencje i doprowadziły do wielu krwawych konfliktów.
Stare i nowe tożsamości
Litwini – księstwo bez języka, język bez księstwa
Pierwsza strona litewskojęzycznej gazety „Aušra”, wydawanej wbrew zakazowi drukowania pism po litewsku, jaki Rosjanie narzucili po 1865 r. Zakaz obejmował tylko druk w alfabecie łacińskim, ale cyrylica się nie przyjęła. Zmiany w pisowni w tym czasie były jednak głębokie. Powyższy tytuł wydrukowany został jeszcze w starej, spolszczonej wersji. W bardziej „litewskiej” dwuznaki sz oraz cz zastąpiono czeskimi znakami diakrytycznymi š oraz č, by zdystansować się od polskich wpływów.
Litwini mieli podobne tradycje państwowe jak Polacy: Wielkie Księstwo Litewskie istniało najpierw jako niezależne państwo, a później tworzyło z Koroną Polską wspólną Rzeczpospolitą. Jednak XIX‑wieczne pojęcie narodu litewskiego, wyrosłe na gruncie etniczno‑językowym, musiało dopiero zostać ukute. W dawnym Wielkim Księstwie język i kultura litewska odgrywały bowiem marginalną rolę. Niepiśmienne i pogańskie plemiona litewskie, podbiwszy Ruś, zaczęły ulegać najpierw wpływom ruskim, a po unii z Polską i przyjęciu katolicyzmu także polskim i łacińskim. Od 1697 r. polski był oficjalnym językiem administracji Wielkiego Księstwa, po polsku mówiły elity, większość drobnej szlachty i mieszczaństwa. Przy języku litewskim pozostali głównie chłopi. Nie oznaczało to, że zanikło poczucie odrębności Litwinów. Dla elit przez długi czas była to jednak identyfikacja litewsko‑polska, nawiązująca do tradycji istnienia wspólnego państwa, a nie do przynależności etnicznej.
Sytuacja zmieniła się w dobie popowstaniowej, gdy upadła idea wskrzeszenia wspólnej Rzeczypospolitej. Nowa tożsamość litewska wykuwała się teraz nie tylko w opozycji do rusyfikacyjnych działań zaborcy, ale również w opozycji do polskości, która stała się dla Litwinów synonimem dawnej polskiej dominacji. Idea stworzenia litewskiego języka pisanego pojawiła się po raz pierwszy w dobie reformacji (XVI w.), spisano wówczas pierwsze teksty w tym języku, głównie religijne. Rozwój literatury litewskiej nastąpił dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Powstały w tym okresie pierwsze litewskojęzyczne czasopisma drukowane w alfabecie łacińskim: „Varpas”, założone przez twórcę hymnu litewskiego Vincasa Kudirkę, oraz „Aušra” pod redakcją Jonasa Basanavičiusa, który zreformował pisownię, usuwając z niej polskie wpływy. Z kolei Jonas Jablonskis usystematyzował standard nowoczesnego języka litewskiego. Działalność aktywistów doprowadziła do wzrostu popularności języka litewskiego wśród elit, co pomogło po I wojnie światowej utworzyć niepodległe państwo narodowe.
Ukraińcy – z hetmańskich mitów
Wschodnie ziemie dawnej Rzeczypospolitej zamieszkiwała głównie ludność prawosławna, która przez wieki określała się mianem Rusinów. Język i religia odróżniały ją wyraźnie od katolickiej czy protestanckiej ludności polskiej i litewskiej napływającej na tereny województw ruskich. Od czasów unii lubelskiej ludność ruska w swej południowej części znajdowała się w obrębie Korony Polskiej, natomiast część północna pozostawała w Wielkim Księstwie Litewskim. Ten podział mniej więcej odpowiadał późniejszemu wyodrębnieniu się narodów ukraińskiego i białoruskiego. Rusini zamieszkujący I Rzeczpospolitą mieli własne, bogate, piśmiennictwo i elity. Język staroruski długo pozostawał językiem urzędowym wschodnich województw i choć w XVII i XVIII w. postępy polszczyzny były znaczne, dotyczyły one głównie magnatów i bogatszej szlachty.
Zalążki tożsamości ukraińskiej rozwinęły się w dobie powstań kozackich, a pamięć o Bohdanie Chmielnickim i innych hetmanach kozackich stała się później ważnym składnikiem rodzącej się świadomości narodowej. Rosjanie włączając stopniowo ziemie ukraińskie do swego państwa, traktowali tamtejszą ludność prawosławną jako „Małorosjan”, których odrębności narodowej nie uznawali. Początkowo elity kozackie poparły ideę „małorosyjskości” – bronili swej autonomii i jednocześnie byli lojalni wobec caratu. Zwrot nastąpił po polskim powstaniu listopadowym, gdy ukraińscy poeci i intelektualiści zaczęli odróżniać ukraińskość od rosyjskości, a polityka rusyfikacyjna wyraźnie się zaostrzyła. W 1839 r. zlikwidowano odrębną hierarchię unicką (Kościół greckokatolicki). W latach 1845–1847 w Kijowie działało Bractwo Cyryla i Metodego, któremu przyświecały cele polityczne i które miało wpływ na ukształtowanie się ukraińskiego języka literackiego. Jednym z jego działaczy był ukraiński poeta narodowy i bohater Taras Szewczenko, który za swoją działalność został skazany na wieloletnią służbę wojskową. W czasie odwilży po wojnie krymskiej (1853–1856) zaczęły powstawać Hromady – organizacje kulturalno‑oświatowe. Od 1863 r. władze carskie zabroniły wydawania po ukraińsku wszelkich publikacji oprócz poezji – edykt ministra spraw wewnętrznych Piotra Wałujewa głosił, że odrębnego języka małorosyjskiego nie było, nie ma i nie będzie
. W 1876 r. car Aleksander II dodatkowo zakazał używania języka ukraińskiego w życiu publicznym, a nawet samej nazwy „Ukraina”.
Wielu działaczy ukraińskich udało się na emigrację. W tej sytuacji rozwój ukraińskiej świadomości narodowej postępował przede wszystkim w zaborze austriackim (Galicja). Działał tam Kościół unicki, a po 1848 r. mogły być publikowane teksty w języku ukraińskim, powstawały ukraińskie stowarzyszenia i partie polityczne. Ukraiński ruch narodowy na przełomie wieków wszedł tam w dojrzałą fazę i dążył do pełnej niepodległości całej Ukrainy, a jego najważniejszym działaczem był pisarz, poeta i polityk Iwan Franko.
Białorusini – tutejsi, czyli jacy?
Rusini zamieszkujący dawne Wielkie Księstwo Litewskie długo nie wytworzyli poczucia własnej odrębności narodowej. W odróżnieniu od Ukrainy nie było tu tak ostrych konfliktów religijnych, etnicznych i społecznych, które stałyby się mitem założycielskim przyszłego narodu. Nazwy „Ruś Biała” i „Białoruś” zostały nadane przez polskich uczonych, którzy opisywali te ziemie. Sami mieszkańcy dość długo mówili o sobie Rusini (w sensie pochodzenia) lub Litwini (w sensie przynależności państwowej). Pierwszy użył nazwy „Białorusin” Salomon Rysiński, który w 1586 r. zapisując się na studia, tak właśnie określił swoje pochodzenie.
W przypadku Białorusi i Białorusinów do dziś nie wykrystalizował się jeden dominujący nurt tożsamości narodowej. Konkurują ze sobą dwie koncepcje: prorosyjska, podkreślająca łączność z kulturą i językiem rosyjskim i uznająca Białoruś za część spuścizny „Wielkiej Rosji” czy ZSRS (tę popiera prezydent Alaksandr Łukaszenka), oraz autonomiczna, która podkreśla wkład Białorusi w budowanie Wielkiego Księstwa Litewskiego i nawiązuje do jego tradycji, choć z uznaniem białoruskiej odrębności. Rywalizacja pomiędzy tymi dwiema koncepcjami wyraża się m.in. w symbolice narodowej. W latach 1991–1995 herbem Białorusi była Pogoń podobna do litewskiej, jednak Łukaszenka przywrócił herb zbliżony do tego z czasów sowieckich. Opozycjoniści protestujący przeciw jego rządom często używają flagi biało‑czerwono‑białej, która nawiązuje do tej z okresu dawnej Rzeczypospolitej.
Okres rozbiorów przyniósł silną rusyfikację terenów białoruskich. Zlikwidowano Kościół unicki, zastąpiono alfabet łaciński cyrylicą i zwalczano polskie wpływy kulturalne. W powstaniach listopadowym i styczniowym szlachta białoruska walczyła jeszcze o wskrzeszenie dawnej Rzeczypospolitej, dopiero na przełomie XIX i XX w. wykształciły się nowe elity kulturalne i polityczne, które propagowały ideę odrębności narodu białoruskiego. Pierwsze gazety w języku białoruskim, „Nasza Dola” i „Nasza Niwa”, ukazały się w 1906 r., nieoficjalnie wydawała je partia Białoruska Gromada Socjalistyczna. Do czasów I wojny światowej świadomość narodowa wśród Białorusinów była wciąż nikła, nawet w II RP w trakcie spisu powszechnego 700 tys. mieszkańców Białorusi (głównie Polesia) jako język ojczysty podało „tutejszy”.
Żydzi – naród bez ziemi
Najliczniejszą ludnością napływową na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów byli Żydzi, którzy pojawili się w Polsce i na Rusi już we wczesnym średniowieczu. W kolejnych stuleciach ich liczebność znacząco wzrosła, zarówno z powodu migracji z krajów Europy Zachodniej, jak i w wyniku przyrostu naturalnego. Żydzi w Polsce od XIII–XIV w. cieszyli się szeroką wewnętrzną autonomią, choć jednocześnie prawnie i społecznie byli odseparowani od ludności chrześcijańskiej. Z czasem też mnożyły się wobec nich zakazy związane z działalnością gospodarczą. Większość Żydów żyła w miastach i miasteczkach, gdzie zamieszkiwali osobne dzielnice lub kwartały. W wyniku wielu ograniczeń prawnych (nie mogli posiadać ziemi a ze względu na wyznawaną religię byli jedyną grupą, której nie obowiązywał zakaz pożyczek na procent) zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem; byli bankierami i lekarzami.
Państwa zaborcze stopniowo zlikwidowały autonomię gmin żydowskich, znosząc jednocześnie część ograniczeń prawnych. Prusy i późniejsze Cesarstwo Niemieckie prowadziły politykę asymilacyjną i germanizacyjną, Austria zniosła ograniczenia wobec ludności żydowskiej, Rosja z kolei kontynuowała politykę dyskryminacyjną. Od czasów carycy Katarzyny II Żydom wolno było mieszkać tylko na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, natomiast z Rosji właściwej ich wygnano. Po zabójstwie cara Aleksandra II w 1881 r. w Rosji wybuchła seria pogromów ludności żydowskiej (choć zamachu dokonała organizacja złożona z Polaków i Rosjan) i wprowadzono dodatkowe ograniczenia prawne zakazujące Żydom m.in. osiedlania się na wsi. Spowodowało to z jednej strony emigrację ludności żydowskiej (głównie do USA), z drugiej zaś upowszechnianie się idei nacjonalizmu żydowskiego i syjonizmu, który postulował utworzenie niepodległego państwa w Palestynie. Jednym z głównych ideologów syjonizmu stał się Leon Pinsker, ukraiński Żyd pochodzący z Tomaszpola. Początkowo wierzył w możliwość asymilacji lub przynajmniej koegzystencji Żydów z resztą społeczeństwa, po pogromach z lat 1881–1884 sformułował potrzebę stworzenia państwa żydowskiego. Uważał, że w żadnym obcym społeczeństwie Żydzi nie będą do końca akceptowani i bezpieczni. Pogląd ten z czasem stawał się coraz popularniejszy wśród Żydów mieszkających na ziemiach dawnej Polski i przyspieszył emigrację Żydów do Palestyny, co później miało zaowocować powstaniem państwa Izrael.
Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R13RNTL32UJGL
Film nawiązujący do powstawania Narodów Rzeczypospolitej.
Bazując na elementach tożsamości narodowej wymienionych w lekcji (pochodzenie etniczne i własny język, kultura niematerialna i materialna, religia, terytorium i wspólnota dziejów) wybierz dla czterech omówionych narodów (Litwini, Ukraińcy, Białorusini i Żydzi) najważniejszy twoim zdaniem element ich tożsamości.
Odpowiedz na pytanie: do jakiej warstwy społecznej miały przemawiać tworzone pod koniec XIX w. dzieła literatury i sztuki? Dlaczego akurat do tej?
Trenuj i ćwicz
Który z wymienionych języków zapisywany jest alfabetem łacińskim? Zaznacz odpowiedź.
Poniższy tekst zawiera rozważania oparte na fragmencie książki Normana Daviesa. Uzupełnij brakujące słowa.
EuropaTeorii na temat istoty pojęcia narodu jest równie wiele jak teoretyków. Wydaje się jednak, że jego podstawowe cechy należą do sfery duchowej. „Naród to duch – pisał Renan – duchowe pryncypium. Składa się z dwóch elementów. Element pierwszy tworzy wspólne dziedzictwo bogatych wspomnień przeszłości. Element drugi to istniejący konsensus – wola wspólnego życia…” Aby ów konsensus osiągnąć, wielu członków danego narodu musi zapomnieć o ucisku i niesprawiedliwości, jakie ich niegdyś dzieliły. „L’oubli – akt zapomnienia, czy jak można by nawet powiedzieć – historycznego fałszu, jest czynnikiem koniecznym w procesie tworzenia się narodu”.
Źródło: Norman Davies, Europa, tłum. E. Tabakowska, Znak, Kraków 1998, s. 863–864.
Poniżej znajduje się tłumaczenie wiersza Szcze ne wmerła Ukrajiny ni sława, ni wola, napisanego w 1862 r. przez Pawła Czubynskiego. W nieco zmienionej formie stał się on współcześnie hymnem Ukrainy. W oficjalnej wersji wykonuje się jednak tylko pierwszą zwrotkę i refren. Jak myślisz, dlaczego? Odpowiedz na to pytanie.
Nie umarła jeszcze Ukraina ani chwała, ani wolność,
Jeszcze do nas, bracia Ukraińcy, uśmiechnie się los.
Zginą wrogowie nasi jak rosa na słońcu,
Zapanujemy i my bracia, w naszym kraju.Duszę, ciało poświęcimy dla naszej wolności,
Pokażemy, żeśmy bracia, z kozackiego rodu.Staniemy bracia do krwawego boju od Sanu do Donu,
Panować w domu ojców nie damy nikomu.
Czarne Morze się uśmiechnie, dziad Dniepr rozraduje,
W naszej Ukrainie dola się odmieni.Duszę, ciało…
Praca rąk i zapał szczery swoje dopowiedzą
I wolności pieśń huczna po kraju się rozleje,
Za Karpaty się odbije i po stepach zagrzmi,
Chwała Ukrainy stanie między narodami.Duszę, ciało…
Cytat za: Paweł Czubynski, Szcze ne wmerła Ukrajiny ni sława, ni wola, wikicytaty.org.
Korzystając z poniższych źródeł, napisz krótką rozprawkę na temat sytuacji Żydów w Rosji na przełomie XIX i XX w. Odpowiedz na pytanie: dlaczego syjonizm stał się popularny wśród żydowskich intelektualistów tego czasu?
Mapa przedstawiająca procentowy udział ludności żydowskiej w zachodnich guberniach Cesarstwa Rosyjskiego, w tzw. strefie osiedlenia i w Królestwie Polskim.
Zdjęcie przedstawia ofiary pogromu żydowskiego, dokonanego z inspiracji władz rosyjskich z udziałem żołnierzy w czerwcu 1906 r.
Obraz Mykoły Pymonenki Ofiara fanatyzmu przedstawia prawdziwą scenę linczu na żydowskiej dziewczynie, dokonanego przez pobratymców z gminy żydowskiej za jej związek z chrześcijaninem i konwersję religijną.
Na podstawie poniższych źródeł: Dumki Tarasa Szewczenki i fragmentu Historii Ukrainy traktującego o znaczeniu Szewczenki w rozwoju języka i tożsamości ukraińskiej napisz krótką rozprawę o znaczeniu literatury i poezji w rozwoju tożsamości narodowej. Przytocz znane ci przykłady polskich twórców i ich dzieł. Wyjaśnij, co sprawiło, że właśnie w tym czasie literatura była tak ważna dla rozwoju tożsamości narodowych.
Dumka IRzeka ciągle, choć powoli,
Wpada w sine morze;
Szuka Kozak swojej doli,
A znaleźć nie może.
Szedł, gdzie wicher go powionie,
Gdzie poniosą oczy,
Rozgrało się serce w łonie,
Szeptał duch proroczy:Poco gonisz się za marą,
Gdzie cię oczy wiodą?
Rzucasz ojca, matkę starą
I dziewczynę młodą.
W cudzej stronie — cudzy wszędzie
Wiarą i językiem;
Tam zapłakać z kim nie będzie
I pogwarzyć z nikim. —Fale morskie! płyńcie w pole
I brzegami trzęście:
Kozak marzył spotkać dolę,
A spotkał nieszczęście.
Już żórawie powracały,
W domu wytchnąć mogą;
Kozak, płacząc, poszedł dalej
Swą ciernistą drogą.Źródło: Taras Szewczenko, Dumka I, tłum. L. Kondratowicz, tekst dostępny online: pl.wikisource.org.
Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego naroduNajwiększą postacią tego triumwiratu był Taras Szewczenko. W 1840 r. wydał on zbiorek wierszy pod tytułem Kobzar (Kobzarz). Znaczenie wydania Kobzara wykraczało poza granice literatury. Poezje Szewczenki, obok wartości artystycznych, wyróżniały się językiem, który nie był jedynie odbiciem języka ludowego. Szewczenko stworzył własny język na podstawie trzech ukraińskich dialektów (południowo‑wschodniego, północnego i północno‑zachodniego), elementów języka staro‑cerkiewno‑słowiańskiego, jak również materiału językowego wcześniejszych ukraińskich utworów literackich. Rezultat wyróżniał się naturalnością i prostotą brzmienia, co pokazywało geniusz poety. Tym samym Szewczenko położył mocne podwaliny pod współczesną literaturę ukraińską, a w szerszym znaczeniu również pod ukraińską tożsamość narodową.
Jeszcze większe znaczenie miał polityczny aspekt jego twórczości. […] Jego poezja wykraczała poza granice lokalnego patriotyzmu i opłakiwania bohaterskiej przeszłości, budziła patriotyzm i pokazywała obraz przyszłości: jeśli w przeszłości Ukraina korzystała z praw niepodległego państwa, to miało to posłużyć jako dostateczny powód do zdobycia niezależności politycznej w przyszłości.
Główną winą za zniewolenie Ukrainy Szewczenko obarczał Rosję i rosyjskich carów. Dla Szewczenki carowie rosyjscy to tyrani, którzy odebrali Ukrainie wolność. Nigdy wcześniej, przed Szewczenką, ukraińscy intelektualiści tak ostro nie podnosili głosu w proteście przeciwko Rosji. Jego poezja zdecydowanie odrzucała konformistyczny model „małorosyjskości”, który opierał się na idei nierozdzielności Małej i Wielkiej Rusi oraz na lojalności wobec cara.
Inną wielką zasługą Szewczenki było to, że w swojej twórczości połączył on dwa, do tej pory rozdzielone, nurty tradycji kozackiej – tradycję prostego ludu i tradycję starszyzny. Nienawiść do niesprawiedliwości społecznej oraz obrona wolności i godności prostego człowieka wywodziły się z jego chłopskiego pochodzenia. Jednak bogate życie intelektualne Szewczenko zawdzięczał wpływowi ukraińskiej szlachty, zarówno jej utworom, jak i osobistym znajomościom. Obydwie podstawowe warstwy ukraińskiego społeczeństwa, chłopi i szlachta, znajdowały w jego poezji coś „swojego”. Wezwanie poety do jednoczesnego wyzwolenia narodowego i społecznego stało się podwaliną idei współczesnej Ukrainy.
Twórczość Szewczenki wyznacza granicę w rozwoju idei ukraińskiej. Cały późniejszy ukraiński ruch narodowy w większym lub mniejszym stopniu utożsamiał się z Szewczenką jako ze swoim ojcem duchowym a jego męczeńskie losy osobiste stały się źródłem powstania silnego mitu narodowego, który dawał natchnienie następnym pokoleniom ukraińskich działaczy.
Źródło: Jarosław Hrycak, Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego narodu, Lublin 2000, s. 53–54.
Słownik
(z łac. natio – naród) przekonanie o tym, że naród jest najwyższą wartością i formą organizacji społecznej. Pojawił się już w XV–XVI w., co wiąże się z rozwojem kultur narodowych, choć do wieku XIX obejmował głównie klasę rządzącą. Wraz z postępem oświaty i alfabetyzacji mas ludowych nacjonalizm przybrał masowy charakter. Jest wiele odmian nacjonalizmu – jedne są bardziej, inne mniej konfrontacyjnie nastawione do sąsiednich nacji – jednak każdy nacjonalizm, ponieważ stawia interesy narodowe na pierwszym miejscu, popada w konflikt z rozbieżnymi interesami innych narodów. Szczególnie ostro przebiegają konflikty narodowe na obszarach mieszanych etnicznie i spornych historycznie
(nazwa pochodzi od Syjonu – wzgórza w Jerozolimie, na którym stała świątynia Salomona) ideologia oraz ruch polityczny i społeczny, który narodził się pod koniec XIX w.; jego celem było utworzenie państwa żydowskiego na terenie ówczesnej Palestyny (odtworzenie na terenie starożytnego Izraela)
(z łac. assimilatio – upodobnienie) proces przyłączania się jednostek do danej grupy kulturowej (narodowej), odbywający się na poziomie społecznym i psychicznym. W wyniku asymilacji człowiek zaczyna się uważać za członka społeczności (narodu), która początkowo była mu obca. Państwa często prowadziły politykę wspierania asymilacji narodowej wobec mniejszości narodowych zamieszkujących ich terytorium
proces dobrowolnego lub przymusowego przyswajania języka i kultury rosyjskiej przez jednostki lub społeczności należące pierwotnie do innych kultur. W XIX w. Cesarstwo Rosyjskie aktywnie wspierało proces rusyfikacji narodów podległych imperium: na poziomie edukacji szkolnej, poprzez zakazy wydawania pism i książek w językach mniejszości, nakaz używania języka rosyjskiego w miejscach publicznych, a także poprzez przesiedlenia i mieszanie ludności mniejszościowej z rosyjską