Skutki II wojny światowej.

Kiedy właściwie zakończyła się II wojna światowa? Dlaczego niektóre państwa upamiętniają jej koniec 8, a inne 9 maja? Dla kogo wojna skończyła się dopiero we wrześniu? Zakończenie tego konfliktu przyniosło jeszcze więcej pytań. Kraje „wyzwalane” przez Związek Sowiecki czekała długa droga do wolności i nie wiadomo było, czy za chwilę nie dojdzie do kolejnego globalnego starcia z ich udziałem.

W dniach 6 i 9 sierpnia 1945 r. Amerykanie zrzucili bomby atomowe na japońskie miasta Hiroszimę i Nagasaki. 15 sierpnia cesarz Hirohito wygłosił orędzie, w którym zapowiedział zawieszenie broni, a 2 września (1 września czasu środkowoeuropejskiego) na pokładzie pancernika USS „Missouri” Japonia podpisała akt „bezwarunkowej kapitulacji”. Kilka miesięcy wcześniej, 7 maja 1945 r., we francuskiej miejscowości Reims Niemcy skapitulowali przed armią USA i Wspólnoty Brytyjskiej. Dzień później w Berlinie feldmarszałek Wilhelm Keitel podpisał również akt kapitulacji w obecności przedstawicieli ZSRS.

Klęska państw Osi i ustalenia konferencji pokojowych

II wojna światowa była największym i najbardziej krwawym konfliktem zbrojnym w historii o charakterze totalnym. Podobnie jak I wojna światowa w latach 1914–1918 była punktem zwrotnym w dziejach świata. Jej działania toczyły się w Europie, Azji i Afryce. Na lądach, wodach i w powietrzu.

Państwa Osi – III Rzesza, Japonia, Włochy i ich sojusznicy – zostały zmuszone przez aliantów do kapitulacji. Ustalenia dotyczące przyszłości powojennego świata zapadły podczas konferencji Wielkiej Trójki w Teheranie, Jałcie i Poczdamie. Na rozmowach w Casablance w styczniu 1943 r. podjęto decyzję o walce aż do ostatecznej bezwarunkowej kapitulacji państw Osi. Uzgodniono również konieczność ukarania zbrodniarzy wojennych.

Slajd 1 z 2

RaxHfgdAGNWhg

Fotografia przedstawia scenę z sali sądowej. Widać ludzi siedzących w ławach oraz pilnujących żołnierzy stojących wokół sali. Żołnierze są ubrani w mundury, mają białe kaski i białe pasy, a w dłoniach pałki.

R1A4oRfnNbHgm

Fotografia przedstawia scenę z sali sądowej. Widać ludzi siedzących w ławach oraz pilnujących żołnierzy stojących wokół sali.

Nowa mapa świata. Dekolonizacja

Po II wojnie światowej zmieniła się mapa świata, a państwa zachodnie zaczęły mieć spore problemy z utrzymaniem wpływów w koloniach. Coraz częściej pojawiały się w nich tendencje niepodległościowe, emancypacyjne. Brytyjczycy stopniowo przyznawali niepodległość krajom od nich zależnym. Mieszkańcy kolonii zmieniali swoje nastawienie do Europejczyków. „Biały człowiek” przestał być tym lepszym. Rdzenni mieszkańcy powoli zaczęli realizować marzenia o samodzielnym sprawowaniu władzy. Cel ten osiągali, często czerpiąc ideologicznie od mocarstw znajdujących się po obu stronach żelaznej kurtyny – od ZSRS albo USA. O angielskiej polityce dekolonizacji pisała polska historyk Jadwiga Kiwerska:

Powstanie państwa Izrael

Jednym z ważniejszych skutków II wojny światowej jest powstanie niepodległego państwa żydowskiego – Izraela. Palestyna od czasów I wojny znajdowała się pod kontrolą Wielkiej Brytanii jako terytorium mandatowe. Większą część jej mieszkańców stanowili Arabowie, ale już w okresie międzywojennym rosła liczba żydowskich osadników. Po II wojnie Palestyńczycy zażądali niepodległej Palestyny, ale tylko pod władzą Arabów, a Żydzi dążyli do budowy własnego państwa. Zaczęło dochodzić do aktów terroru. W końcu Brytyjczycy zdecydowali, że o przyszłości mandatu postanowi Organizacja Narodów Zjednoczonych. 29 listopada 1947 r. ONZ przyjęło rezolucję 181, czyli projekt podziału Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Wśród Żydów decyzja ta wzbudziła radość, palestyńscy Arabowie jednak sprzeciwiali się takiemu rozwiązaniu. Konflikt się zaogniał. Na przełomie 1947/1948 r. w Palestynie wybuchła wojna domowa. Walki uliczne w Jerozolimie i masakra arabskiej wioski Deir Jassin spowodowały falę emigracji. Palestynę opuściło prawie 400 tys. Arabów. Kiedy wyjechały wojska brytyjskie, 14 maja 1948 r. przywódcy żydowscy ogłosili niepodległość Izraela. Konflikt palestyńsko –izraelski trwa jednak do dziś.

R4sCGMqgSsqyi

Czarno – biała fotografia przedstawia moment w dniu 10 marca 1948 r., w którym żołnierze żydowscy wieszają własnoręcznie wykonaną flagę Izraela. Mężczyźni stoją tyłem do obiektywu, jeden z nich wdrapuje się na maszt, na którym wiesza prostokątną, białą flagę z dwoma pasami niedaleko dłuższej krawędzi i z gwiazdą Dawida umieszczoną pośrodku. Są ubrani w ciemne mundury w nieregularne plamy. Mundury składają się z luźnych spodni i bluzy, które niektóre są przepasane pasem. Żołnierze posiadają czapki z daszkiem lub kapelusze z szerokim rondem. W tle widoczne jest pasmo górskie i zachmurzone niebo.

Rozpad koalicji antyhitlerowskiej

Koalicja antyhitlerowska od początku swego istnienia stanowiła raczej wymuszony związek mocarstw. Rozdźwięk wśród Wielkiej Trójki powodował głównie sowiecki ekspansjonizm. ZSRS podporządkował sobie sporą część Europy, a w imię nie zawsze sprawiedliwego kompromisu ucierpiały małe oraz średnie narody, co uświadomiły wyniki rozmów i ustaleń jałtańskich. Sowieci korzystali ze wszystkich możliwości umacniania wpływów i powoływania sojuszniczych komunistycznych rządów, przy okazji promowali się jako „wyzwoliciele”. Obszary wyzwalane przez Związek Sowiecki szybko stały się satelickimi tworami, w których likwidowano opozycję, a władzę sprawowała jedyna legalna partia, dysponująca służbami specjalnymi i wojskiem oraz wykorzystująca propagandę.

W lutym 1946 roku przywódca ZSRS skrytykował światowy system kapitalistyczny a w marcu 1947 prezydent USA Truman jawnie poprosił Kongres Stanów Zjednoczonych o wsparcie finansowe dla zagrożonej komunistyczną ekspansją Grecji i Turcji. Przekazanie obydwu krajom 400 milionów dolarów rozpoczęło wdrażanie nowej koncepcji amerykańskiej polityki zagranicznej. „Doktryna Trumana” zakładała pomaganie narodom, które przeciwstawiają się próbom przejęcia władzy przez komunistów. Kilka miesięcy później amerykański dyplomata George Kennan rozwinął doktrynę Trumana. Tak powstało nowe założenie - „doktryna powstrzymywania” która miała na celu hamowanie wzrostu wpływów ZSRS i Chin przez niedopuszczenie do ekspansji komunizmu na świecie. W czerwcu 1947 r. sekretarz stanu USA George Marshall przedstawił plan wsparcia zniszczonej wojną Europy. Polegał na ekonomicznej pomocy dla odbudowujących się po wojnie europejskich demokracji. Miało to na celu także uratować je przed wpływami polityków i ugrupowań komunistycznych. Kraje uzależnione od ZSRS również otrzymały formalne zaproszenie do programu, lecz jednogłośnie odrzuciły je (pod wpływem Związku Sowieckiego) jednocześnie oskarżając USA o zapędy hegemonistyczne.

Oliwy do ognia dolała oczywiście kwestia Niemiec. Tutaj obie strony prowadziły tzw. politykę faktów dokonanych, polegała ona na działaniach na własny rachunek i tylko w kontrolowanych przez siebie strefach pacyfikowanych Niemiec. Ostatecznie powstały także dwa bloki militarne: NATO oraz Układ Warszawski.

Okupacja Niemiec i powstanie dwóch państw niemieckich

W trakcie działań II wojny światowej rozpatrywano różne warianty dotyczące III Rzeszy. Alianci zachodni chcieli na stałe spacyfikować kraj niszcząc przemysł, zrobić z Niemców naród pasterzy a Winston Churchill planował nawet rozbicie i powrót do wielu państw niemieckich.

Zwycięzcy zdecydowali się na okupację państwa hitlerowskiego dzieląc je na cztery strefy – amerykańską, sowiecką, brytyjską i francuską. W ten sam sposób potraktowano także Berlin. Miało to wspomóc likwidację nazizmu i powołaniu demokratycznych rządów. Od razu doszło jednak do konfliktu. Sowieci rościli sobie oddanie pod całkowitą kontrolę okupowanych przez siebie obszarów. W trakcie konferencji poczdamskiej zadecydowano o utworzeniu Sojuszniczej Rady Kontroli, która miała sprawować tymczasowe rządy nad okupowanym terytorium oraz o procesie nazistowskich zbrodniarzy, który odbył się w Norymberdze.

Z biegiem czasu zaczęły się pogłębiać różnice zdań i konflikty między mocarstwami Wielkiej Koalicji w różnych rejonach świata. Sojusznicza Rada Kontroli przestała działać już w roku 1947 a Sowieci w swojej strefie okupacyjnej przeprowadzili - na komunistyczny wzór - reformę rolną, zapowiadającą kolektywizację. ZSRS rozpoczął we wschodnim terytorium Niemiec nacjonalizację przemysłu i banków. Wywożono też w ramach „reparacji” wybrane mienie, urządzenia i majątek. W przejęciu władzy i utrwaleniu „demokracji” w sowieckiej strefie okupacyjnej pomógł komitet „Wolne Niemcy” pod kierownictwem komunisty Waltera Ulbrichta oraz poety Ericha Weinerta. Potocznie zwana „Grupa Ulbrichta” szykowała się do przejęcia władzy najpierw na wschodzie a ostatecznie nawet w całych Niemczech. W strefie tej doszło do połączenia partii socjalistycznej SPD z komunistami z KPD. Tak powstała Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności SED. Państwa zachodnie popierały wolnorynkowy model gospodarki w swoich strefach okupacyjnych. W 1947 roku doszło do połączenia strefy amerykańskiej i brytyjskiej. Powstała tak zwana „Bizonia”. Integracja i odbudowa posunęła się zdecydowanie w 1949 roku, gdy dołączono do niej strefę francuską, tworząc „Trizonię”.

W międzyczasie alianci wraz z chadeckimi politykami zachodnich Niemiec przeprowadzili reformę walutową. O zamiarach wycofania bezwartościowych marek powiadomiono Stalina, ten jednak odrzucił możliwość współpracy. Reformę wykorzystał jako pretekst do blokady Berlina, która trwała do maja 1949 roku. Miała ona zmusić siły zachodnie do wycofania się z miasta, co nie nastąpiło. Alianci, głównie USA, uruchomili most powietrzny w kierunku swoich berlińskich sektorów. Przed podziałem Niemiec nie było już raczej odwrotu. Pojawiła się także obawa przed kolejnym światowym konfliktem. Berlin został w przyszłości (w 1961 r.) podzielony wybudowanym przez komunistów murem, który stał się jednocześnie symbolem podziału stref wpływów na świecie.

Oczywiście podniesienie się ze zniszczeń wojennych Niemców zachodnich nie było by tak efektywne, gdyby nie amerykański pomocowy „Plan Marshalla”. W liście do Hansa Reisingera z 19 grudnia 1948 roku światowej sławy literat, Tomas Mann pisał z wyraźnym poczuciem wstydu i odpowiedzialności za wojnę:

We wrześniu 1949 r. (za zgodą USA, Wielkiej Brytanii i Francji) po przeprowadzeniu demokratycznych wyborów, nowy parlament ogłosił powstanie Republiki Federalnej Niemiec. Pierwszym kanclerzem został chadecki (chrześcijańsko - demokratyczny) polityk Konrad Adenauer a prezydentem demokrata, Theodor Heuss. Sowieci, którzy dotąd liczyli na to, że uda im się opanować całe niemieckie terytorium, zareagowali utworzeniem miesiąc później, 7 października 1949 r. Niemieckiej Republiki Demokratycznej, której premierem mianowano Otto Grotewohla. Urząd prezydenta objął Wilhelm Pieck.

Świat po apokalipsie. Kulturowe i społeczne skutki wojny

II wojna światowa radykalnie zmieniła obraz całych społeczeństw. Miała wpływ na ich strukturę – liczba kobiet przewyższała liczbę mężczyzn, ofiar cywilnych było znacznie więcej niż wojskowych. Wszystko to było wynikiem akcji ludobójczych i bombardowań. Tysiące ludzi odniosło rany fizyczne i psychiczne. Nastąpił kryzys wiary, zwłaszcza w Europie Zachodniej. Liczba wiernych wszystkich Kościołów diametralnie się zmniejszyła. Zwątpienie w istnienie Stwórcy nie dziwi, biorąc pod uwagę kataklizm wojny, a przede wszystkim Holokaust.

W swoich wspomnieniach jedna z najważniejszych współczesnych artystek intermedialnych Marina Abramović, urodzona w 1946 r. w Belgradzie, opisuje, jak wojna wpływa na relacje rodzinne i potrafi przemienić w piekło życie tych, którzy przyszli na świat już w czasie pokoju. Performerka swoją twórczością daje świadectwo nieodwracalnych procesów zachodzących w umysłach artystów i w powojennej sztuce – w dalszym ciągu nawiązuje do tragicznych doświadczeń XX wieku. W kulturze tuż po 1945 r. nastąpił okres pesymizmu. We wszystkich dziedzinach sztuki można było dostrzec odzwierciedlenia okrutnych przeżyć wojny.

R15VlV6f0j98r

Fotografia przedstawia zniszczony budynek kościoła z widoczną tarczą zegarową. Obok stoi nowoczesny wieżowiec z krzyżem na dachu. Przed budynkami spacerują ludzie i jeżdżą samochody.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 5

Przyjrzyj się ilustracji i wykonaj polecenia.

RFv8iumt7yE0j

Fotografia przedstawia monetę. Na awersie widać mężczyznę w mundurze z wąsami, wokół niego napis J.V. Stalin oraz data: 21 grudzień 1949 roku. Na rewersie znajduje się lew w koronie stojący na dwóch tylnych łapach, a wokół niego napis Republika Ceskoslovenska i liczba sto.

R1cGhKpATppoy

Wyjaśnij symbolikę polityczną ikonografii tej monety. Jak myślisz, dlaczego twórca ikonografii upamiętnił na monecie przedstawioną postać ? Uwzględnij datę wybicia monety. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na położenie Czechosłowacji na mapie politycznej Europy po II wojnie światowej. Które mocarstwo kontrolowało ten obszar?

Pokaż odpowiedź

Moneta przedstawia Józefa Stalina, przywódcę ZSRS i bloku wschodniego. Została ona wybita w Czechosłowacji w 1949 r., za życia Stalina, gdy panował kult wodza, a ten komunistyczny kraj znajdował się pod kontrolą ZSRS. Twórca ikonografii upamiętnił Stalina z powodów propagandowych.

Słownik