Europa i świat po II wojnie światowej.
Świat komunistyczny
Terytoria Węgier, Rumunii i Bułgarii, byłych sojuszników hitlerowskich Niemiec, zostały zajęte przez armię sowiecką. Pod pozorem wypełniania obowiązków okupacyjnych ZSRS narzucił udział komunistów we władzach tych państw. Po zakończeniu wojny oddziały sowieckie nie wycofały się także z innych krajów Europy Środkowo‑Wschodniej – z Polski, wschodnich Niemiec i Austrii. Pozostawienie żołnierzy Armii Czerwonej w Polsce uzasadniano koniecznością ochrony komunikacji z sowieckimi strefami okupacyjnymi we wschodnich Niemczech i w Austrii.
Wyjaśnisz, jak przebiegała sowietyzacja Europy Środkowo‑Wschodniej.
Scharakteryzujesz, na czym polegała w polityce komunistów tzw. taktyka salami.
Przeanalizujesz model gospodarki wprowadzanej w państwach podległych Związkowi Sowieckiemu.
Sowietyzacja krok po kroku
W 1946 r. wojska sowieckie opuściły Czechosłowację, gdzie w rządzie koalicyjnym znaczący udział mieli komuniści. Armia sowiecka nie okupowała też Jugosławii, zdominowanej przez byłych komunistycznych partyzantów Josipa Broz Tity. W krajach Europy Środkowo‑Wschodniej zaraz po wojnie rządziły gabinety koalicyjne, w których komuniści kontrolowali aparat bezpieczeństwa i armię. Stopniowo odsuwali oni od władzy przedstawicieli sił demokratycznych, żeby przekazać ją partiom komunistycznym wspieranym przez sowieckie wojsko i policję polityczną. Przejmowanie władzy przez komunistów w poszczególnych resortach, rozbijanie od wewnątrz partii sojuszniczych i wchłanianie ich przez partię komunistyczną nazwano na Węgrzech taktyką salami, od krojenia salami na cienkie plasterki. Pierwszymi w pełni skomunizowanymi państwami były Jugosławia (od maja 1945 r.) i Albania (od listopada 1944 r.), w których nowy system polityczny wprowadzono inną metodą – dzięki lokalnej rewolucji. Jako ostatnie państwo w Europie Środkowo‑Wschodniej weszła w skład bloku wschodniego Czechosłowacja, gdy w dniach 21‑25 lutego 1948 r. komuniści zorganizowali tam pucz.
Kontrola i czystki
W dniach 22‑27 września 1947 r. na spotkaniu w Szklarskiej Porębie przedstawiciele komunistycznych partii z Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Jugosławii, Polski, Rumunii, Węgier, Włoch i ZSRS powołali Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, tzw. Kominform. Jego siedzibą został Belgrad, a następnie Bukareszt. Za pomocą Kominformu Związek Sowiecki umacniał swoje wpływy w międzynarodowym ruchu komunistycznym. W 1948 r. np. Kominform potępił komunistów jugosłowiańskich za zbytnią niezależność od wytycznych Stalina.
Według propagandy radzieckiej społecznych, politycznych, gospodarczych oraz kulturalnych struktur w Europie Środkowo‑Wschodniej nie można było nazwać komunistycznymi. Państwa tej części kontynentu miały dopiero przeobrazić się w państwa komunistyczne. Do tego czasu określano je mianem demokracji ludowych. Naprawdę oznaczało to przemiany w kierunku totalitarnym nadzorowane przez Kominform.
Po 1948 r. w mających już monopol władzy partiach komunistycznych przeprowadzono czystki i część ich dotychczasowych przywódców (m.in. László Rajka na Węgrzech i Rudolfa Slánskiego w Czechosłowacji) skazano w procesach pokazowych na kary śmierci. Poszukiwanie „wroga” i czystki były nieodłączną częścią systemu stalinowskiego we wszystkich państwach bloku. We wszystkich państwach imperium Stalina funkcjonowała policja polityczna. Społeczeństwo żyło w strachu. Aparat terroru zajmował się m.in. administracją obozów pracy przymusowej, tworzonych również w państwach satelickich na wzór radzieckiego Gułagu (ros. Gławnoje Uprawlienije Łagieriej), czyli Głównego Zarządu Obozów.
Kult jednostki
Drugim, równie istotnym elementem łączącym państwa komunistyczne była ideologia. Propaganda radziecka dzieliła świat na zwolenników „demokracji i postępu” (czyli modelu radzieckiego) oraz zwolenników „imperializmu i reakcji”. Obowiązywał kult Stalina, którego kreowano na najwyższy autorytet we wszystkich dziedzinach, a zarazem opiekuńczego patrona o cechach niemal boskich.
W krajach satelickich Związku Sowieckiego przeprowadzano reformy rolne i nacjonalizację przemysłu. Początkowo tworzono indywidualne gospodarstwa rolne na gruntach nadanych chłopom, od 1948 r. zaczęto wprowadzać kolektywizację wsi na wzór radziecki. Dotychczasowych rolników wywłaszczono, a ziemię znacjonalizowano. Na miejsce prywatnych gospodarstw utworzono wielkie gospodarstwa państwowe, w których zatrudniano byłych właścicieli. Stali się oni de facto robotnikami rolnymi uzależnionymi od państwa. Gospodarka na wzór radziecki nastawiona była niemal wyłącznie na przemysł ciężki, zwłaszcza zbrojeniowy. W dziedzinie kultury także nastąpiły zmiany: środki masowego przekazu działały pod ścisłą kontrolą cenzury państwowej, w szkołach uczono według programów zgodnych z ideologią marksistowską, a twórcy, którzy nie chcieli podporządkować się nowym wytycznym, byli represjonowani. Jednocześnie prześladowano wszystkie niezależne instytucje społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem Kościołów.
Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R2DznpVOXUBKY
Nagranie filmowe dotyczące sowietyzacji Europy Środkowo‑Wschodniej.
Opisz sposoby wprowadzania władz komunistycznych w Europie Środkowo‑Wschodniej.
Wyjaśnij, na czym polegało przejście z bardziej demokratycznego systemu do dyktatury komunistycznej.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z zamieszczonym poniżej tekstem źródłowym, a następnie odpowiedz na pytanie. Uzasadnij odpowiedź.
Dzienniki powojennePolska jest sowietyzowana, a nade wszystko — rusyfikowana w takim tempie, że nawet ja, co nie miałam złudzeń i wszystkiego tego się spodziewałam, jestem przerażona. Radio od rana do nocy zieje moskiewszczyzną. Mój Boże, toć doby nie starczyłoby, żeby uczyć o Polsce, mówić o Polsce, lecz Polska znikła z Radia. Mówi się tylko o Rosji. […] Dziś po raz pierwszy miasto dekorowano tylko na czerwono, i po raz pierwszy zobaczyłam wywieszone portrety Stalina. Już przypomina się straszliwy zbezczeszczony Lwów z 1940 roku.
Źródło: Maria Dąbrowska, Dzienniki powojenne, [w:] Europa. Nasza historia. Klasa 8. Od wybuchu II wojny światowej do czasów współczesnych, Warszawa 2020, s. 103.
Słownik
system obozów pracy przymusowej w ZSRS, w którym więźniami byli zarówno przestępcy kryminalni, jak i osoby uznawane za społecznie niepożądane lub politycznie podejrzane
(z łac. imperare – rządzić) polityka państw o aspiracjach mocarstwowych zmierzająca do rozszerzenia ich wpływów politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturalnych na obszary do nich nienależące
organizacja komunistyczna, w skład której ostatecznie weszło 10 partii komunistycznych; założona na zjeździe organizacyjnym w Szklarskiej Porębie w 1947 r.; w 1955 r. zastąpiona przez Układ Warszawski, a rok później oficjalnie rozwiązana. Pierwszą siedzibą Kominformu był Belgrad, po wykluczeniu z Kominformu Komunistycznej Partii Jugosławii w czerwcu 1948 r. centrala organizacji została przeniesiona do Bukaresztu. Formalnie celem Biura była koordynacja działań partii komunistycznych kierowanych przez ZSRS, faktycznie Kominform miał ułatwiać Związkowi Sowieckiemu sprawowanie kontroli nad partiami komunistycznymi w innych krajach.
państwo, które jest uzależnione od innego mocarstwa, które formalnie uznaje niepodległość tego państwa
tajna policja zajmująca się walką z szeroko rozumianą działalnością antypaństwową; w krajach bloku wschodniego głównie zwalczająca działalność opozycyjną; w II Rzeczpospolitej potoczna nazwa komórki organizacyjnej Policji Państwowej, walczącej m.in ze szpiegostwem i propagandą komunistyczną
niezgodne z porządkiem konstytucyjnym, często z użyciem siły (zbrojny zamach stanu), przejęcie władzy politycznej w państwie przez jednostkę lub grupę osób
zajęcie jakiegoś stanowiska lub działanie, będące odpowiedzią na coś; propagandowe określenie używane w okresie Polski Ludowej wobec Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej
stopniowe eliminowanie partii demokratycznych w państwie oraz przejęcie władzy przez kumunistów