"Jesień narodów" w Europie Środkowo - Wschodniej - Rozpad dwubiegunowego systemu na świecie

RDdp7oIWU60j5

„Jesień narodów” w Europie Środkowo - Wschodniej.

Początków upadku komunizmu w krajach Europy Środkowo‑Wschodniej należy dopatrywać się na przełomie lat 70. i 80. XX w. Wybór na papieża Karola Wojtyły w 1978 r. wzmógł w Polsce uczucia patriotyczne i miał ważny wpływ na powstanie niezależnego od władz związku zawodowego NSZZ „Solidarność”.

W 1981 r. prezydentem Stanów Zjednoczonych został Ronald Reagan, który postanowił osłabić „imperium zła”, czyli Związek Sowiecki, i pomóc krajom pozostającym pod politycznym i gospodarczym wpływem ZSRS. W tych działaniach popierała go konserwatywna brytyjska premier Margaret Thatcher). Amerykański prezydent wspierał ruch antykomunistyczne w różnych częściach świata (w tym polską „Solidarność”) i rozpoczął wyścig zbrojeń (tzw. gwiezdne wojny), których ZSRS nie miał szans wygrać. Stany Zjednoczone udzielały również poparcia i pomocy Afgańczykom, którzy od 1979 r. prowadzili na swoim terytorium wojnę ze Związkiem Sowieckim.

Po kilku latach ta sytuacja doprowadziła do bankructwa, a w konsekwencji do rozpadu ZSRS. Związek Sowiecki nie miał już ani sił ani środków, by tłumić ruchy niepodległościowe w krajach, które były w strefie jego wpływów od końca II wojny światowej. Fala uwalniania się kolejnych krajów spod dominacji sowieckiej była już nie do zatrzymania. Jednak po okresie entuzjazmu związanego z tzw. Jesienią Ludów musiały się one zmierzyć z wieloma problemami i wyzwaniami związanymi z procesami transformacji.

R17XwDQbpJX5E1

Linia chronologiczna. 17 września 1980: powstanie NSZZ „Solidarność”. 13 grudnia 1981: ogłoszenie stanu wojennego w Polsce. 22 lipca 1983: formalne zakończenie stanu wojennego. 11 marca 1985: objęcie władzy w ZSRS przez Michaiła Gorbaczowa. 6 lutego — 5 kwietnia 1989: obrady Okrągłego Stołu w Polsce. 9 listopada 1989: obalenie muru berlińskiego. 3 października 1990: zjednoczenie Niemiec. 1 stycznia 1993: podzielenie Czechosłowacji na dwa państwa. 27 czerwca 1991 — 14 grudnia 1995: wojna domowa w Jugosławii. — Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

Opiszesz, czym była tzw. Jesień Narodów.
Wyjaśnisz, jak przebiegały przemiany w poszczególnych państwach komunistycznych.
Scharakteryzujesz, dlaczego rozpadła się Jugosławia.

Jesień Ludów

Rewolucje, które rozpoczęły się w większości krajów bloku wschodniego na jesieni 1989 roku, określa się wspólną nazwą Jesieni Narodów lub Jesieni Ludów. Ich początek i inspirację stanowiły wydarzenia w Polsce w pierwszej połowy 1989 roku.

RJL5C86SS2K771

Mapa interaktywna: Przemiany w państwach bloku komunistycznego w 1989 roku. Lista elementów:

woda
tło
ZSRS
PRL: 27 stycznia 1989 - w trakcie prowadzonych w Magdalence rozmów między przedstawicielami komunistycznych władz a NSZZ „Solidarność” zdecydowano o zorganizowaniu oficjalnych negocjacji między obiema stronami - czyli obrad Okrągłego Stołu.
6 lutego 1989 - rozpoczęto obrady Okrągłego Stołu w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie. Zakończyły się 5 kwietnia.
7 kwietnia 1989 - sejm PRL uchwalił poprawki do konstytucji: powołano drugą izbę parlamentu (Senat), ustanowiony został urząd Prezydenta PRL; uchwalono także nową ordynację wyborczą.
17 kwietnia 1989 - zalegalizowano NSZZ „Solidarność”.
4 czerwca 1989 - częściowo wolne wybory do parlamentu (pierwsza tura), zakończone zwycięstwem „Solidarności”.
19 lipca 1989 - Zgromadzenie Narodowe wybrało Wojciecha Jaruzelskiego na urząd Prezydenta PRL.
24 sierpnia 1989 - premierem nowego rządu został Tadeusz Mazowiecki.
17 grudnia 1989 roku - ogłoszono tzw. plan Balcerowicza - reform gospodarczych wprowadzających gospodarkę rynkową.
29 grudnia 1989 - sejm przyjął poprawkę do konstytucji, zmieniającą nazwę państwa z PRL na Rzeczypospolitą Polską, a także usuwającą zapisy o sojuszu z ZSRS i przewodniej roli PZPR.
29 stycznia 1990 - XI zjazd PZPR zakończył się samorozwiązaniem partii.
NRD: 7 maja 1989 - niemieccy opozycjoniści obserwowali wybory komunalne, wykryli zorganizowane przez władze fałszerstwa. Milicja zatrzymała w Lipsku blisko sto osób protestujących przeciw nieuczciwym wyborom. Stało się to sygnałem do organizowania przez niemieckich opozycjonistów comiesięcznych demonstracji.
Październik 1989 - w Lipsku odbywały się kolejne, coraz liczniejsze manifestacje; uczestniczyło w nich nawet ponad 100 tys. osób. Pod koniec października fala demonstracji rozlała się na inne miasta NRD.
18 października 1989 - Erich Honecker zrezygnował (jak oficjalnie podano „z przyczyn zdrowotnych”) z władzy i zajmowanego stanowiska w partii; sekretarzem generalnym Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności został Egon Krenz.
27 października 1989 - pojawiła się sugestia zorganizowania wschodnioniemieckiego Okrągłego Stołu; jednocześnie władze ogłasiły amnestię dla ludzi, którzy próbowali nielegalnie przekroczyć granicę NRD z RFN.
4 listopada 1989 - ogromna manifestacja w Berlinie Wschodnim, w której wzięło udział prawie milion osób; demonstranci domagali się demokratyzacji NRD oraz wolności prasy i zrzeszania się.
7 listopada 1989 - dymisja rządu NRD.
9 listopada 1989 - Günter Schabowski, rzecznik Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności, podczas konferencji prasowej ogłosił, że wchodzi w życie (według jego słów - natychmiast) rozporządzenie o swobodzie podróżowania obywateli NRD za granicę. Doszło do pierwszych aktów niszczenia muru berlińskiego oraz prób przechodzenia Niemców z Berlina Wschodniego do Berlina Zachodniego.
3 grudnia 1989 - dymisja członków Biura Politycznego KC Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności.
7 grudnia 1989 - początek obrad niemieckiego Okrągłego Stołu; jego uczestnicy dyskutowali m.in. o przeprowadzeniu wolnych wyborów na wiosnę 1990 r. oraz uchwaleniu nowej konstytucji.
19 grudnia 1989 - kanclerz RFN Helmut Kohl uczestniczył w wiecu w Dreźnie, czyli we (wciąż istniejącej) NRD; podczas spotkania z premierem NRD Hansem Modrowem obaj politycy zapowiedzieli działania na rzecz zjednoczenia obu niemieckich państw.
31 grudnia 1989 - wyjątkowy sylwester pod Bramą Brandenburską, zorganizowany pod hasłem zjednoczenia Niemiec.
Czechosłowacja: 16 stycznia 1989 - milicja rozpędziła manifestację na placu Wacława w Pradze, zorganizowaną w 20 rocznicę protestu Jana Palacha przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego i jego samospalenia. Wśród aresztowanych osób byli m.in. Václav Havel i przedstawiciele Karty 77.
17 listopada 1989 - w Pradze odbyła się legalna manifestacja środowisk akademickich w rocznicę pogrzebu Jana Opletala (studenta zamordowanego w czasie II wojny św. przez Niemców podczas antyhitlerowskiej demonstracji). Milicja zablokowała przemarsz, a następnie brutalnie rozpędziła uczestników manifestacji, używając pałek i gazów łzawiących.
18 listopada 1989 - studenci w Pradze zapowiedzieli strajk okupacyjny, dołączyli do nich aktorzy teatrów praskich.
21 listopada 1989 - wielka manifestacja w Pradze - do 200 tys. uczestników zgromadzonych na placu Wacława przemawiał Václav Havel, manifestanci wspólnie odśpiewali czeski hymn.
22 listopada 1989 - ogólnokrajowy strajk wyższych uczelni oraz części szkół średnich; wielotysięczna manifestacja w Bratysławie, podczas której uczestnicy domagali się demokratycznych przemian.
24 listopada 1989 - podczas obrad Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji ponad połowa członków Prezydium oraz Sekretariatu podała się do dymisji. W Pradze trwały manifestacje.
27 listopada 1989 - ogłoszono strajk generalny w Czechosłowacji, w kolejnych miastach pojawiły się tłumy demonstrantów. Powstałe kilka dni wcześniej Forum Obywatelskie – ruch polityczny dążący do demokratyzacji kraju, którego nieformalnym przywódcą był Václav Havel - ogłosiło swoje postulaty.
4 grudnia 1989 - Forum Obywatelskie wezwało obywateli Czechosłowacji do udziału w demonstracji na placu Wacława.
8 grudnia 1989 - na czele nowego rządu, do którego weszło kilkunastu przedstawicieli opozycji, stanął Marián Čalfa, przedstawiciel komunistów, który przystąpił do stowarzyszenia Społeczeństwo Przeciwko Przemocy.
10 grudnia 1989 - prezydent Gustáv Husák po zaprzysiężeniu nowego rządu złożył dymisję.
28 grudnia 1989 - rezolucja KPCz, w której komunistyczne władze przeprosiły obywateli m.in. za ograniczanie wolności słowa, represje oraz skutki interwencji wojsk Układu Warszawskiego. Alexander Dubček został przewodniczącym Zgromadzenia Federalnego Czechosłowacji.
29 grudnia 1989 - Václav Havel został prezydentem Czechosłowacji.
Węgry: 11 stycznia 1989 - Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ustawy o swobodzie demonstrowania poglądów i zrzeszania się.
Pod koniec stycznia komunistyczny rząd uznał, że w roku 1956 doszło do powstania narodowego, a nie kontrrewolucji; podjęto kroki do rehabilitacji Imre Nagy’ego, przywódcy powstania zamordowanego przez komunistów, oraz jego towarzyszy.
11 lutego 1989 - węgierscy komuniści zrobili krok w stronę zmiany systemu – została uchwalona ustawa o powrocie do systemu wielopartyjnego. Działalność wznowiło prawie pół setki ugrupowań politycznych.
15 marca 1989 - wielotysięczna manifestacja w Budapeszcie w rocznicę Wiosny Ludów. Aktor Györgi Cserhalmi odczytał postulaty spisane przez węgierską opozycję.
kwiecień 1989 - przedstawiciele niezależnych partii i organizacji politycznych uczestniczący w Okrągłym Stole Opozycji ustalili wspólne stanowisko przed planowanymi rozmowami z partią komunistyczną. Kluczowym punktem miało być ustalenie terminu wolnych wyborów do węgierskiego parlamentu.
13 czerwca 1989 - początek obrad Trójkątnego Stołu, nazwanego tak, ponieważ oprócz przedstawicieli rządzącej partii oraz opozycji uczestniczyły w nich także osoby reprezentujące prokomunistyczne organizacje społeczne.
16 czerwca 1989 - symboliczny pogrzeb Imre Nagy’ego, w którym w Budapeszcie wzięło udział 300 tys. osób, stał się wielką manifestacją na rzecz demokratycznych przemian.
18 września 1989 - zakończono główne obrady Trójkątnego Stołu; w dokumencie końcowym uzgodniono przeprowadzenie demokratycznych wyborów do parlamentu (opozycja nie zgodziła się na sejm kontraktowy) oraz zmiany w konstytucji Węgier.
23 października 1989 - proklamowano Republikę Węgierską (zmiana nazwy z Węgierskiej Republiki Ludowej).
Grudzień 1989 - początek negocjacji z władzami ZSRS na temat wycofania z Węgier wojsk sowieckich.
25 marca 1990 - pierwsze (od 1945 r.) całkowicie wolne wybory parlamentarne.
Rumunia: 24 listopada 1989 - Nicolae Ceauşescu został ponownie wybrany na I sekretarza Rumuńskiej Partii Komunistycznej.
15 i 16 grudnia 1989 - początek zamieszek w Timisoarze; władze rumuńskie, próbując odwrócić uwagę od złej sytuacji państwa, nakazały karnie przenieść pochodzącego z mniejszości węgierskiej ewangelickiego pastora ks. László Tőkésa (który protestował przeciwko prześladowaniom tej mniejszości); broniący go wierni nie chcieli dopuścić do przenosin, wyrażając jednocześnie niezadowolenie z rządów Ceauşescu.
17 grudnia 1989 - wojsko otworzyło ogień do demonstrujących w Timisoarze, zginęło ponad 60 osób. Walki trwały przez kolejne dni.
19 grudnia 1989 - fabryki w Timisoarze ogłosiły strajk. Podczas nieobecności dyktatora w kraju (wyjechał do Iranu) rządy próbowała przejąć frakcja niepopierająca Ceauşescu.
20 grudnia 1989 - Ceauşescu wrócił do kraju, w przemówieniu telewizyjnym nazwał protestujących „wrogami rewolucji socjalistycznej”. W Timisoarze powstał Rumuński Front Demokratyczny.
22 grudnia 1989 - nowy minister obrony Victor Stănculescu odwołał wojsko do koszar; nieświadomy tego rumuński dyktator zdecydował się przemówić z balkonu do 100‑tysięcznego tłumu w Bukareszcie, ale gdy tłum coraz mocniej wyrażał swoje niezadowolenie, uciekł śmigłowcem z budynku Komitetu Centralnego. W Bukareszcie wybuchło powstanie, krwawo pacyfikowane przez wojsko i obrońców reżimu. Władzę przejął Front Ocalenia Narodowego, w skład którego wchodzili byli działacze partyjni oraz wojskowi. Małżeństwo Ceauşescu zostało pojmane wieczorem, a tymczasowym prezydentem został komunista Ion Iliescu.
25 grudnia 1989 - wykonano wyrok śmierci na Elenie i Nicolae Ceauşescu wydany przez naprędce zwołany trybunał wojskowy.
Jugosławia
Bułgaria: maj 1989 - liczne masowe demonstracje ludności pochodzenia tureckiego sprzeciwiającej się prowadzonej przez pierwszego sekretarza Bułgarskiej Partii Komunistycznej Teodora Żiwkowa polityce antytureckiej; demonstranci domagali się poszanowania praw mniejszości oraz uwolnienia działaczy. Władze wysłały siły bezpieczeństwa do spacyfikowania wystąpień, nakazały także obywatelom bułgarskim pochodzenia tureckiego opuszczenie kraju.
21 października 1989 - w Sofii odbyła się międzynarodowa konferencja Forum Ekologiczne; bułgarscy ekologowie z organizacji Ekogłasnost oraz przedstawiciele opozycji wykorzystali sytuację do zorganizowania pierwszej jawnej manifestacji antykomunistycznej; milicja bułgarska nie interweniowała.
10 listopada 1989 - Teodor Żiwkow został zmuszony do dymisji; wśród członków Biura Politycznego zaczęły się pojawiać głosy o konieczności wprowadzenia gospodarki rynkowej oraz zmian politycznych w kierunku większego pluralizmu.
18 listopada 1989 - wielki wiec zorganizowany przez opozycję w Sofii; jej uczestnicy żądali wolnych wyborów, wolności słowa i wypuszczenia więźniów politycznych.
26 grudnia 1989 - związkowcy z Niezależnego Związku Zawodowego „Podkrepa” zorganizowali całodobową demonstrację w Sofii pod hasłem wolnych wyborów i demokratyzacji Bułgarii.
27 grudnia 1989 - oficjalna zapowiedź zorganizowania obrad bułgarskiego Okrągłego Stołu z udziałem komunistów oraz przedstawicieli opozycji.
16 stycznia 1990 - początek obrad Okrągłego Stołu; zakończyły się w maju.
Albania
siatka
napisy
skala

Mapa interaktywna: Przemiany w państwach bloku komunistycznego w 1989 roku. Lista elementów:

woda
tło
ZSRS
PRL: 27 stycznia 1989 - w trakcie prowadzonych w Magdalence rozmów między przedstawicielami komunistycznych władz a NSZZ „Solidarność” zdecydowano o zorganizowaniu oficjalnych negocjacji między obiema stronami - czyli obrad Okrągłego Stołu.
6 lutego 1989 - rozpoczęto obrady Okrągłego Stołu w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie. Zakończyły się 5 kwietnia.
7 kwietnia 1989 - sejm PRL uchwalił poprawki do konstytucji: powołano drugą izbę parlamentu (Senat), ustanowiony został urząd Prezydenta PRL; uchwalono także nową ordynację wyborczą.
17 kwietnia 1989 - zalegalizowano NSZZ „Solidarność”.
4 czerwca 1989 - częściowo wolne wybory do parlamentu (pierwsza tura), zakończone zwycięstwem „Solidarności”.
19 lipca 1989 - Zgromadzenie Narodowe wybrało Wojciecha Jaruzelskiego na urząd Prezydenta PRL.
24 sierpnia 1989 - premierem nowego rządu został Tadeusz Mazowiecki.
17 grudnia 1989 roku - ogłoszono tzw. plan Balcerowicza - reform gospodarczych wprowadzających gospodarkę rynkową.
29 grudnia 1989 - sejm przyjął poprawkę do konstytucji, zmieniającą nazwę państwa z PRL na Rzeczypospolitą Polską, a także usuwającą zapisy o sojuszu z ZSRS i przewodniej roli PZPR.
29 stycznia 1990 - XI zjazd PZPR zakończył się samorozwiązaniem partii.
NRD: 7 maja 1989 - niemieccy opozycjoniści obserwowali wybory komunalne, wykryli zorganizowane przez władze fałszerstwa. Milicja zatrzymała w Lipsku blisko sto osób protestujących przeciw nieuczciwym wyborom. Stało się to sygnałem do organizowania przez niemieckich opozycjonistów comiesięcznych demonstracji.
Październik 1989 - w Lipsku odbywały się kolejne, coraz liczniejsze manifestacje; uczestniczyło w nich nawet ponad 100 tys. osób. Pod koniec października fala demonstracji rozlała się na inne miasta NRD.
18 października 1989 - Erich Honecker zrezygnował (jak oficjalnie podano „z przyczyn zdrowotnych”) z władzy i zajmowanego stanowiska w partii; sekretarzem generalnym Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności został Egon Krenz.
27 października 1989 - pojawiła się sugestia zorganizowania wschodnioniemieckiego Okrągłego Stołu; jednocześnie władze ogłasiły amnestię dla ludzi, którzy próbowali nielegalnie przekroczyć granicę NRD z RFN.
4 listopada 1989 - ogromna manifestacja w Berlinie Wschodnim, w której wzięło udział prawie milion osób; demonstranci domagali się demokratyzacji NRD oraz wolności prasy i zrzeszania się.
7 listopada 1989 - dymisja rządu NRD.
9 listopada 1989 - Günter Schabowski, rzecznik Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności, podczas konferencji prasowej ogłosił, że wchodzi w życie (według jego słów - natychmiast) rozporządzenie o swobodzie podróżowania obywateli NRD za granicę. Doszło do pierwszych aktów niszczenia muru berlińskiego oraz prób przechodzenia Niemców z Berlina Wschodniego do Berlina Zachodniego.
3 grudnia 1989 - dymisja członków Biura Politycznego KC Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności.
7 grudnia 1989 - początek obrad niemieckiego Okrągłego Stołu; jego uczestnicy dyskutowali m.in. o przeprowadzeniu wolnych wyborów na wiosnę 1990 r. oraz uchwaleniu nowej konstytucji.
19 grudnia 1989 - kanclerz RFN Helmut Kohl uczestniczył w wiecu w Dreźnie, czyli we (wciąż istniejącej) NRD; podczas spotkania z premierem NRD Hansem Modrowem obaj politycy zapowiedzieli działania na rzecz zjednoczenia obu niemieckich państw.
31 grudnia 1989 - wyjątkowy sylwester pod Bramą Brandenburską, zorganizowany pod hasłem zjednoczenia Niemiec.
Czechosłowacja: 16 stycznia 1989 - milicja rozpędziła manifestację na placu Wacława w Pradze, zorganizowaną w 20 rocznicę protestu Jana Palacha przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego i jego samospalenia. Wśród aresztowanych osób byli m.in. Václav Havel i przedstawiciele Karty 77.
17 listopada 1989 - w Pradze odbyła się legalna manifestacja środowisk akademickich w rocznicę pogrzebu Jana Opletala (studenta zamordowanego w czasie II wojny św. przez Niemców podczas antyhitlerowskiej demonstracji). Milicja zablokowała przemarsz, a następnie brutalnie rozpędziła uczestników manifestacji, używając pałek i gazów łzawiących.
18 listopada 1989 - studenci w Pradze zapowiedzieli strajk okupacyjny, dołączyli do nich aktorzy teatrów praskich.
21 listopada 1989 - wielka manifestacja w Pradze - do 200 tys. uczestników zgromadzonych na placu Wacława przemawiał Václav Havel, manifestanci wspólnie odśpiewali czeski hymn.
22 listopada 1989 - ogólnokrajowy strajk wyższych uczelni oraz części szkół średnich; wielotysięczna manifestacja w Bratysławie, podczas której uczestnicy domagali się demokratycznych przemian.
24 listopada 1989 - podczas obrad Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji ponad połowa członków Prezydium oraz Sekretariatu podała się do dymisji. W Pradze trwały manifestacje.
27 listopada 1989 - ogłoszono strajk generalny w Czechosłowacji, w kolejnych miastach pojawiły się tłumy demonstrantów. Powstałe kilka dni wcześniej Forum Obywatelskie – ruch polityczny dążący do demokratyzacji kraju, którego nieformalnym przywódcą był Václav Havel - ogłosiło swoje postulaty.
4 grudnia 1989 - Forum Obywatelskie wezwało obywateli Czechosłowacji do udziału w demonstracji na placu Wacława.
8 grudnia 1989 - na czele nowego rządu, do którego weszło kilkunastu przedstawicieli opozycji, stanął Marián Čalfa, przedstawiciel komunistów, który przystąpił do stowarzyszenia Społeczeństwo Przeciwko Przemocy.
10 grudnia 1989 - prezydent Gustáv Husák po zaprzysiężeniu nowego rządu złożył dymisję.
28 grudnia 1989 - rezolucja KPCz, w której komunistyczne władze przeprosiły obywateli m.in. za ograniczanie wolności słowa, represje oraz skutki interwencji wojsk Układu Warszawskiego. Alexander Dubček został przewodniczącym Zgromadzenia Federalnego Czechosłowacji.
29 grudnia 1989 - Václav Havel został prezydentem Czechosłowacji.
Węgry: 11 stycznia 1989 - Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ustawy o swobodzie demonstrowania poglądów i zrzeszania się.
Pod koniec stycznia komunistyczny rząd uznał, że w roku 1956 doszło do powstania narodowego, a nie kontrrewolucji; podjęto kroki do rehabilitacji Imre Nagy’ego, przywódcy powstania zamordowanego przez komunistów, oraz jego towarzyszy.
11 lutego 1989 - węgierscy komuniści zrobili krok w stronę zmiany systemu – została uchwalona ustawa o powrocie do systemu wielopartyjnego. Działalność wznowiło prawie pół setki ugrupowań politycznych.
15 marca 1989 - wielotysięczna manifestacja w Budapeszcie w rocznicę Wiosny Ludów. Aktor Györgi Cserhalmi odczytał postulaty spisane przez węgierską opozycję.
kwiecień 1989 - przedstawiciele niezależnych partii i organizacji politycznych uczestniczący w Okrągłym Stole Opozycji ustalili wspólne stanowisko przed planowanymi rozmowami z partią komunistyczną. Kluczowym punktem miało być ustalenie terminu wolnych wyborów do węgierskiego parlamentu.
13 czerwca 1989 - początek obrad Trójkątnego Stołu, nazwanego tak, ponieważ oprócz przedstawicieli rządzącej partii oraz opozycji uczestniczyły w nich także osoby reprezentujące prokomunistyczne organizacje społeczne.
16 czerwca 1989 - symboliczny pogrzeb Imre Nagy’ego, w którym w Budapeszcie wzięło udział 300 tys. osób, stał się wielką manifestacją na rzecz demokratycznych przemian.
18 września 1989 - zakończono główne obrady Trójkątnego Stołu; w dokumencie końcowym uzgodniono przeprowadzenie demokratycznych wyborów do parlamentu (opozycja nie zgodziła się na sejm kontraktowy) oraz zmiany w konstytucji Węgier.
23 października 1989 - proklamowano Republikę Węgierską (zmiana nazwy z Węgierskiej Republiki Ludowej).
Grudzień 1989 - początek negocjacji z władzami ZSRS na temat wycofania z Węgier wojsk sowieckich.
25 marca 1990 - pierwsze (od 1945 r.) całkowicie wolne wybory parlamentarne.
Rumunia: 24 listopada 1989 - Nicolae Ceauşescu został ponownie wybrany na I sekretarza Rumuńskiej Partii Komunistycznej.
15 i 16 grudnia 1989 - początek zamieszek w Timisoarze; władze rumuńskie, próbując odwrócić uwagę od złej sytuacji państwa, nakazały karnie przenieść pochodzącego z mniejszości węgierskiej ewangelickiego pastora ks. László Tőkésa (który protestował przeciwko prześladowaniom tej mniejszości); broniący go wierni nie chcieli dopuścić do przenosin, wyrażając jednocześnie niezadowolenie z rządów Ceauşescu.
17 grudnia 1989 - wojsko otworzyło ogień do demonstrujących w Timisoarze, zginęło ponad 60 osób. Walki trwały przez kolejne dni.
19 grudnia 1989 - fabryki w Timisoarze ogłosiły strajk. Podczas nieobecności dyktatora w kraju (wyjechał do Iranu) rządy próbowała przejąć frakcja niepopierająca Ceauşescu.
20 grudnia 1989 - Ceauşescu wrócił do kraju, w przemówieniu telewizyjnym nazwał protestujących „wrogami rewolucji socjalistycznej”. W Timisoarze powstał Rumuński Front Demokratyczny.
22 grudnia 1989 - nowy minister obrony Victor Stănculescu odwołał wojsko do koszar; nieświadomy tego rumuński dyktator zdecydował się przemówić z balkonu do 100‑tysięcznego tłumu w Bukareszcie, ale gdy tłum coraz mocniej wyrażał swoje niezadowolenie, uciekł śmigłowcem z budynku Komitetu Centralnego. W Bukareszcie wybuchło powstanie, krwawo pacyfikowane przez wojsko i obrońców reżimu. Władzę przejął Front Ocalenia Narodowego, w skład którego wchodzili byli działacze partyjni oraz wojskowi. Małżeństwo Ceauşescu zostało pojmane wieczorem, a tymczasowym prezydentem został komunista Ion Iliescu.
25 grudnia 1989 - wykonano wyrok śmierci na Elenie i Nicolae Ceauşescu wydany przez naprędce zwołany trybunał wojskowy.
Jugosławia
Bułgaria: maj 1989 - liczne masowe demonstracje ludności pochodzenia tureckiego sprzeciwiającej się prowadzonej przez pierwszego sekretarza Bułgarskiej Partii Komunistycznej Teodora Żiwkowa polityce antytureckiej; demonstranci domagali się poszanowania praw mniejszości oraz uwolnienia działaczy. Władze wysłały siły bezpieczeństwa do spacyfikowania wystąpień, nakazały także obywatelom bułgarskim pochodzenia tureckiego opuszczenie kraju.
21 października 1989 - w Sofii odbyła się międzynarodowa konferencja Forum Ekologiczne; bułgarscy ekologowie z organizacji Ekogłasnost oraz przedstawiciele opozycji wykorzystali sytuację do zorganizowania pierwszej jawnej manifestacji antykomunistycznej; milicja bułgarska nie interweniowała.
10 listopada 1989 - Teodor Żiwkow został zmuszony do dymisji; wśród członków Biura Politycznego zaczęły się pojawiać głosy o konieczności wprowadzenia gospodarki rynkowej oraz zmian politycznych w kierunku większego pluralizmu.
18 listopada 1989 - wielki wiec zorganizowany przez opozycję w Sofii; jej uczestnicy żądali wolnych wyborów, wolności słowa i wypuszczenia więźniów politycznych.
26 grudnia 1989 - związkowcy z Niezależnego Związku Zawodowego „Podkrepa” zorganizowali całodobową demonstrację w Sofii pod hasłem wolnych wyborów i demokratyzacji Bułgarii.
27 grudnia 1989 - oficjalna zapowiedź zorganizowania obrad bułgarskiego Okrągłego Stołu z udziałem komunistów oraz przedstawicieli opozycji.
16 stycznia 1990 - początek obrad Okrągłego Stołu; zakończyły się w maju.
Albania
siatka
napisy
skala

Źródło: Contentplus.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Węgry

Pierwszym krokiem w kierunku przemian ustrojowych na Węgrzech było odsunięcie od władzy Jánosa Kádára w 1988 roku. W czerwcu 1989 r. rozpoczęto obrady tzw. trójkątnego stołu – wzięli w nich udział przedstawiciele władz komunistycznych, organizacji społecznych (pozostających pod wpływem reżimu) i opozycji. W Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej większą rolę zaczęli odgrywać młodzi reformatorzy, którzy przyspieszyli zmiany gospodarcze i polityczne. Przywrócili m.in. zasady gospodarki rynkowej, zmienili nazwę republiki, likwidując przymiotnik „socjalistyczna”, oraz wykreślili z konstytucji zapis o kierowniczej roli partii. W marcu 1990 r. w wolnych wyborach do parlamentu komuniści ponieśli druzgocącą klęskę.

R6NKPKBZEHXPA1

Zdjęcie przedstawia tłum protestujących ludzi na miejskim placu. Trzymają transparenty. Na środku zdjęcia mężczyzna trzyma flagę Węgier. Za manifestującymi znajdują się drzewa oraz duży budynek zwieńczony czerwoną gwiazdą. — Po dziesięcioleciach zakazanych dni narodowych, 15 marca 1989 r. komunistyczny reżim Węgier pozwolił ludziom świętować rocznicę Wiosny Ludów. Równolegle z obchodami państwowymi w Muzeum Narodowym niezależne organizacje wezwały publiczność do zebrania się przy pomniku poety Sándora Petőfiego, uczestnika powstania węgierskiego w 1848 roku.
Źródło: Derzsi Elekes Andor, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Symptomem bliskich zmian w NRD były masowe ucieczki na Zachód. Władze próbowały powstrzymać uciekinierów przez represjonowanie ich rodzin, co wywołało falę demonstracji na ulicach miast w październiku 1989 roku. W tej sytuacji 18 października 1989 r. doszło do dymisji szefa państwa Ericha Honeckera. Nowe kierownictwo z Egonem Krenzem na czele zostało zmuszone do bardziej liberalnej polityki paszportowej oraz do otwarcia przejść granicznych z Republiki Federalnej Niemiec (RFN). Symbolem okresu przemian było zburzenie muru berlińskiego 9 listopada 1989 roku. Wraz z żądaniem demokratyzacji ustroju pojawiło się hasło zjednoczenia Niemiec.

R188K23XZ1DR1

Zdjęcie przedstawia betonowy mur, pod którym zgromadzona jest grupa ludzi. Niszczą fragment muru. Zza zniszczonego fragmentu, po drugiej stronie muru, widoczna jest grupa żołnierzy w mundurach. — Spontaniczne burzenie muru berlińskiego oddzielającego blok komunistyczny od świata demokratycznego, 9 listopada 1989 r.
Źródło: Contentplus.pl, Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Czechosłowacja

Niepokoje społeczne ogarnęły także Czechosłowację. Władze początkowo próbowały siłą stłumić manifestacje, ale odniosło to skutek odwrotny do zamierzonego. Listopadowe demonstracje, które później z powodu ich łagodnego przebiegu nazwano aksamitną rewolucją, sp#owodowały ustąpienie Gustáva Husáka, a głową państwa − pierwszym niekomunistycznym prezydentem w Europie Środkowo‑Wschodniej − został wieloletni opozycjonista Václav Havel. Wkrótce po obaleniu ustroju komunistycznego w Czechosłowacji pojawiły się tendencje separatystyczne (zwłaszcza wśród Słowaków). W kwietniu 1990 r. zmieniono nazwę państwa na Czesko‑Słowacką Republikę Federacyjną, co miało podkreślać dwunarodowy charakter. Ostateczny podział na Republikę Czeską i Republikę Słowacką nastąpił 1 stycznia 1993 roku.

R1ZS64GVTPMLR

Zdjęcie przedstawia tłum manifestujących ludzi na miejskim placu. Wśród nich są dorośli, osoby starsze oraz kilkoro dzieci. Wszyscy są zwróceni w lewą stronę zdjęcia. W tle widoczne są niesione przez tłum transparenty oraz flagi. — Praga podczas aksamitnej rewolucji.
Źródło: ŠJů, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Bułgaria

W Bułgarii w konsekwencji licznych manifestacji zdymisjonowano wieloletniego dyktatora Todora Żiwkowa. Przy władzy pozostała jednak partia komunistyczna, w której wprowadzono jedynie niewielkie zmiany personalne. Pod presją wydarzeń w pozostałych państwach „demokracji ludowej” już w połowie grudnia 1989 r. rząd zgodził się jednak na rozmowy z opozycją. W następnym roku komuniści zostali odsunięci od władzy.

Ciekawostka

Doktryna Sinatry

W obliczu przemian politycznych Jesieni Ludów w Europie Środkowo‑Wschodniej władze ZSRS mogły albo pozwolić narodom na swobodny wybór własnej drogi, albo podjąć próbę zbrojnej interwencji, jak w roku 1956 czy 1968. Kreml zdecydował się na pierwsze rozwiązanie, które nazwano doktryną Sinatry, nawiązując do utworu My way słynnego piosenkarza.

Rumunia

O wiele bardziej dramatyczny przebieg miały wydarzenia w Rumunii. Masowy ruch obywatelski tam nie istniał, a dyktatorska władza Nicolae Ceauşescu wydawała się niezagrożona. Rewolucję zapoczątkowały demonstracje w Timișoarze w grudniu 1989 r., gdzie wojsko strzelało do manifestantów. Następnie doszło do zamieszek w Bukareszcie, które przerodziły się w powstanie zbrojne. Dyktator wprowadził stan wojenny, ale część wojska przeszła na stronę demonstrantów. Rozłam nastąpił także w Rumuńskiej Partii Komunistycznej, którą już w styczniu 1990 r. zdelegalizowano. Zwolennicy liberalizacji systemu, w większości dawni działacze komunistyczni odsunięci od władzy przez Ceauşescu, utworzyli Front Ocalenia Narodowego. Doprowadzili oni do uwięzienia i zgładzenia dyktatora, po czym objęli rządy.

RQ1O8VOGEOHCZ1

Zdjęcie przedstawia miejski plac, na którym stoi wiele czołgów z rumuńskimi flagami. Pomiędzy czołgami spacerują ludzie. Po lewej stronie stoi kamienica. Nad czołgami unosi się słabo widoczny dym. — Rewolucja w Rumunii, Bukareszt, grudzień 1989 r.
Źródło: Contentplus.pl, Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Albania i Jugosławia

Albania i Jugosławia były bardziej niezależne od ZSRS niż pozostałe kraje Europy Środkowo‑Wschodniej rządzone przez komunistów. Albania wzorowała się na komunizmie chińskim, a w 1968 r. wystąpiła z Układu Warszawskiego. Jugosławia nigdy do niego nie należała i utrzymywała stosunkowo bliskie stosunki z Zachodem.

Jednak reżim komunistyczny w Albanii trwał dłużej niż w innych państwach regionu. W marcu 1991 r. odbyły się tam wielopartyjne wybory, które wygrali postkomuniści. Dopiero w przyspieszonych wolnych wyborach w marcu 1992 r. zwyciężyła opozycja demokratyczna.

RUlTQqVagTIQs

Zdjęcie przedstawia trzech młodych mężczyzn stojących obok siebie. Trzymają w dłoniach dużą papierową kartę. Mężczyźni stojący po bokach trzymają uniesione ku górze dłonie i palcami pokazują literę V. — Grupa zwolenników opozycji z pierwszym wydaniem czasopisma „Rilindja Demokratike” (Demokratyczne Odrodzenie), wydawanego przez Demokratyczną Partię Albanii. Ugrupowanie to odegrało kluczową rolę w zlikwidowaniu rządu komunistycznego. Wyjaśnij symbolikę gestu, pokazywanego przez opozycjonistów.
Źródło: Albanian222, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R1J9Or5qmK4Hq1

Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Jego twarz jest okrągła, nos szeroki. Włosy mężczyzny są siwe, zaczesane ku górze. Mężczyzna stoi, uśmiecha się. Ubrany jest w garnitur, koszulę i krawat. — Slobodan Milošević (1941-2006) - prezydent Socjalistycznej Republiki Serbii w ramach Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii w latach 1945–1992) i prezydent Serbii w ramach Federalnej Republiki Jugosławii w latach 1989–1997 oraz prezydent federalny Federalnej Republiki Jugosławii w latach 1997–2000. W okresie socjalistycznej Jugosławii jeden z liderów Ligi Komunistów Serbii, później wraz z częścią działaczy utworzył partię o charakterze nacjonalistycznym. Chciał przyłączenia terenów zamieszkałych przez Serbów, wspierał serbską mniejszość w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie. W 2000 r. przegrał wybory prezydenckie. W 2001 r. został aresztowany w Belgradzie przez serbską policję pod zarzutem nadużycia władzy i korupcji, a następnie przekazany przed Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii w Hadze, który oskarżył go o wywołanie konfliktów wojennych w Kosowie, Chorwacji i Bośni. Zmarł w haskim więzieniu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Jugosławia była krajem specyficznym, federacją złożoną z sześciu republik. Wprawdzie rządzili nią komuniści, ale zachowywała ona dużą niezależność od Związku Sowieckiego i utrzymywała bliskie kontakty z Zachodem. W latach 80. w Jugosławii rozbudziły się nacjonalizmy, które odegrały tragiczną rolę podczas Jesieni Ludów.

Na fali przemian w regionie w styczniu 1990 r. rozpadła się jugosłowiańska partia komunistyczna, a w czerwcu 1990 r. Słowenia i Chorwacja, które weszły na drogę demokratyzacji, ogłosiły niepodległość. Przywódca Serbii, komunista Slobodan Milošević, w celu zachowania całości państwa skierował przeciw innym republikom armię federalną i serbskich ochotników. Rozpoczęła się krwawa wojna domowa (a właściwie kilka wojen), której towarzyszyły czystki etniczne. Krwawy konflikt zakończył się dopiero w 1995 r. Liczbę jego ofiar szacuje się na ok. 200 tys.

Spośród sześciu republik wchodzących w skład federacyjnej Jugosławii wszystkie utworzyły odrębne państwa (Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Macedonia, Czarnogóra, Serbia, Słowenia).

RTmD6t063pmbE

Mapa Jugosławii w latach 2006‑2008. Zaznaczone są na niej Słowenia (z Lublaną), Chorwacja (z Zagrzebiem), Bośnia i Hercegowina (z Sarajewem), Serbia (z Belgradem), Wojewodina (z Nowym Sadem), Czarnogóra (z Podgoricą), Kosowo (z Prisztiną), Macedonia (ze Skopie). — Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii. Wyjaśnij, dlaczego przemiany zachodzące w Europie podczas Jesieni Ludów zakończyły się wojną domową. Zwróć uwagę na narodowości zamieszkujące komunistyczną Jugosławię.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Stegru, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Republiki sowieckie

W 1991 r. Michaił Gorbaczow stracił już kontrolę nad sytuacją w ZSRS. Na Kaukazie od 1989 r. dochodziło do starć etnicznych, a na zachodzie republiki ogłaszały niepodległość. Jako pierwsza uczyniła to Litwa w marcu 1990 r.

RPnW8yZqSNj771

Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę o owalnej twarzy. Na jego twarzy widoczne są nieliczne zmarszczki. Mężczyzna ma duży nos i wysokie czoło. Ma siwe, proste włosy. Ubrany jest w garnitur, koszulę i krawat. — Boris Jelcyn, rosyjski polityk, pierwszy w historii prezydent Rosji.
Źródło: ITAR-TASS, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Gorbaczow – od lutego 1991 r. prezydent ZSRS – tracił poparcie nie tylko w społeczeństwie, ale i w partii. Popularność zyskiwał natomiast inny polityk komunistyczny Borys Jelcyn i w czerwcu 1991 r. został prezydentem Rosji. W sierpniu partyjni przeciwnicy Gorbaczowa zorganizowali pucz i aresztowali prezydenta. Nie udało im się jednak przejąć kontroli nad państwem i zamach się nie powiódł.

Do września 1991 r. wszystkie republiki sowieckie ogłosiły niepodległość.

W dniu 8 grudnia prezydenci Rosji, Ukrainy i Białorusi (państw, które formalnie utworzyły Związek Sowiecki) podpisali układ likwidujący ZSRS i tworzący luźny związek pod nazwą Wspólnota Niepodległych Państw. Za sukcesora prawnego ZSRS uznano Rosję. Michaił Gorbaczow, który nie posiadał już tak naprawdę realnej władzy, 25 grudnia 1991 r. podał się do dymisji. Formalnie 31 grudnia 1991 r. ZSRS przestał istnieć.

Ciekawostka

Polska rozpoczęła przemiany wśród państw bloku sowieckiego i jako pierwsza – już we wrześniu 1989 r. – miała niekomunistycznego premiera. Natomiast w innych krajach wcześniej odbyły się całkowicie wolne wybory parlamentarne: w NRD i na Węgrzech w marcu 1990 r., w Rumunii w maju 1990 r., w Czechosłowacji i Bułgarii w czerwcu 1990 r. W Polsce doszło do tego dopiero w październiku 1991 r. Do tego czasu rządził parlament kontraktowy wybrany w czerwcu 1989 r.

R15p72PbzuGka1

Zapoznaj się z filmami i wykonaj kolejne polecenia.

R1425QiSU1Xw1

Źródło: *Jesień Narodów cz. I. Contentplus.sp. z o.o.*, licencja: CC BY-SA 3.0.

RSyZkwyHsQMnS

Źródło: *Jesień Narodów cz. II. Contentplus.sp. z o.o.*, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

Wyjaśnij, czym różniło się obalenie komunizmu na Węgrzech od modelu polskiego.

RBIgB0XdUiGPN

Polecenie 2

Opisz przebieg zmian w 1989 r. w komunistycznej Niemieckiej Republice Demokratycznej (NRD). Jaki wpływ na wydarzenia miała kwestia istnienia dwóch państw niemieckich i sąsiedztwa z Republiką Federalną Niemiec?

RzdjnvDcR2SqK

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj tekst źródłowy, a następnie wykonaj polecenia.

Zgodnie z posiadanymi informacjami wielu członków partii [...] wypowiada się z wielką troską o obecnych, powszechnych nastrojach wśród dużej części ludzi pracy, szczególnie w zakładach przemysłowych, co wiąże się również z poważnymi obawami o dalsze utrzymanie politycznej stabilności NRD. Uzasadniają oni swą postawę szczególnie takimi osobistymi obserwacjami w miejscu pracy, zamieszkania i wypoczynku, jak:
– znaczne nasilenie dyskusji cechujących się niechęcią i niezadowoleniem, prowadzonych w coraz agresywniejszym tonie w związku z sytuacją w zaopatrzeniu i usługach oraz z polityką wynagrodzeń i cen i materialno‑technicznym zabezpieczeniem produkcji;
– coraz bardziej widoczna bierność i obojętność ludzi pracy wobec życia politycznego i społecznego w całym kraju i na własnym terenie;
– dalszy upadek dyscypliny pracy i gotowości do działania;
– znaczny wzrost spekulacji i korupcji.
Z tego dokumentu wynika, że w praktyce również liczni członkowie partii reprezentują podobne poglądy i zachowania, czym nie różnią się od bezpartyjnych. W tym kontekście członkowie i funkcjonariusze SED wielokrotnie zwracali uwagę na to, że w dyskusjach ludzi pracy w związku z wyżej wymienionymi problemami w coraz większym stopniu ujawnia się tendencja do obarczania kierownictwa partii i państwa odpowiedzialnością za powstałą sytuację, do negowania jego zdolności do rozwiązywania tych licznych problemów, przede wszystkim ze względu na wiek jego członków. [...]
Członkowie i funkcjonariusze SED [...] po części gwałtownie krytykują prace nadrzędnych instancji partyjnych, jak również treść i przebieg zebrań członków partii [...] Rzeczywiste problemy toną w potoku słów. Brak odpowiedzi na konkretne pytania, a krytyczne wystąpienia i dyskusje ucinane są z powołaniem się na dyscyplinę partyjną. Ten, kto na zebraniach partyjnych porusza bieżące problemy, domagając się jasnych odpowiedzi, szybko zostaje opatrzony etykietką malkontenta. Etatowi funkcjonariusze partyjni swoją argumentacją sprawiają wrażenie »bezsilnych«; w pewnej mierze uchylają się od odpowiedzi na niewygodne pytania. [...] Nauczyciele akademiccy (członkowie SED) twierdzą, że z coraz większą niechęcią udają się na wykłady i seminaria, ponieważ studenci wielokrotnie poruszają zapalne tematy, a do tego jeszcze zadają pytania, na które nauczyciele nie potrafią udzielić przekonującej odpowiedzi, nie podważając zasadniczego stanowiska partii. Ponadto według nich media NRD nie przedstawiają obiektywnie problemów polityki wewnętrznej. Przekazują one obraz nienaruszonego świata socjalizmu w NRD, który po części jest jawnie sprzeczny z rzeczywistością.
Podaj polskie rozwinięcie skrótu SED, występującego w tekście, i wyjaśnij, czym była ta organizacja.
Scharakteryzuj stosunek obywateli NRD wobec władz państwa i sytuacji panującej w tym kraju w roku 1989. Oceń, w jakim stopniu różnili się w swoich opiniach zwykli obywatele od członków SED.
RwSBPe4MQdg84
1. Podaj polskie rozwinięcie skrótu SED, występującego w tekście, i wyjaśnij, czym była ta organizacja. (Uzupełnij) 2. Scharakteryzuj stosunek obywateli NRD wobec władz państwa i sytuacji panującej w tym kraju w roku 1989. Oceń, w jakim stopniu różnili się w swoich opiniach zwykli obywatele od członków SED. (Uzupełnij).
Jeśli nie możesz zapoznać się z tekstem źródłowym, odpowiedz na pytania na podstawie ogólnej wiedzy o sytuacji w NRD pod koniec lat 80. XX w.

Ćwiczenie 2

RAJ2CCVG73L8A

Słownik

dymisja

(niem. Dimission) zwolnienie kogoś z zajmowanego stanowiska lub ustąpienie z zajmowanego stanowiska

liberalizacja

(fr. libéralisation) tu w znaczeniu częściowego złagodzenia, zmniejszenia istniejących przepisów czy norm

opozycja

(od łac. opponere - przeciwstawiać) tu w znaczeniu grupy osób mających poglądy odmienne od rządzącej władzy

represje

(od łac. reprimere - powstrzymać, pohamować) środki wykorzystywane do nacisku na jednostkę czy grupę lub forma odwetu za coś

reżim

(fr. régime - porządek) system rządów, w którym ograniczane są prawa obywateli, a władza stosuje wobec społeczeństwa przemoc i rygor polityczny

separatyzm

(z łac. separatio – oddzielenie) dążenie do wyodrębnienia się jakiejś grupy z całości; najbardziej typowy jest separatyzm narodowościowy, a jeden z jego przejawów to secesja narodowa

blok wschodni

ZSRS oraz państwa Europy Środkowo‑Wschodniej podporządkowane mu po II wojnie światowej (Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, Rumunia, Węgry)

doktryna Breżniewa

ustalona przez ZSRS zasada mówiąca, że może on siłą bronić swoich wpływów w krajach bloku wschodniego

Jesień Ludów (Jesień Narodów)

zapoczątkowany przez Polskę bunt w krajach podległych ZSRS przeciwko rządom komunistycznym

Świat na przełomie wieków. Przemiany społeczne

Rozpad dwubiegunowego systemu na świecie