Przemiany społeczno‑polityczne, gospodarcze i kulturowe lat 90

Komunizm w Polsce załamał się z powodu niewydolności gospodarczej oraz braku wiary, że w warunkach dyktatury można stworzyć dobrze prosperujące gospodarczo państwo. Połączenie demokracji z kapitalizmem wydawało się jedynym rozwiązaniem. Tak widzieli przyszłość nie tylko przywódcy „Solidarności”, ale i w większości, trzymający ich w więzieniach komuniści. Stąd wspólna decyzja podjęta przy Okrągłym Stole o stopniowym demontażu dyktatury i poszerzaniu swobód demokratycznych. Kiedy w efekcie wyborów czerwcowych 1989 roku okazało się, że w zasadzie już nikt nie popiera dotychczas rządzących – ster państwa trafił w ręce ludzi „Solidarności”.

Kształtowanie się i stabilizacja ustroju politycznego państwa oraz sytemu partyjnego

Zmniejszenie poziomu represji i próby zdemokratyzowania sytemu komunistycznego w Związku Sowieckim (ZSRS) doprowadziły, wbrew intencjom Michaiła Gorbaczowa, do postępującego rozpadu imperium sowieckiego. Kiedy rządzący w Warszawie przestali obawiać się interwencji Moskwy – zaczęli na własną rękę szukać rozwiązań, które wyprowadzą kraj z narastającego kryzysu gospodarczego. Uznano, że naprawę gospodarki należy poprzedzić poprawą nastrojów społecznych. W zagrożonej buntem społecznym Polsce można to było osiągnąć tylko poprzez współpracę z „Solidarnością”. To wynikało z fali strajków, która w lecie 1988 roku objęła kilkadziesiąt największych przedsiębiorstw i uczelni wyższych w całym kraju. Wszędzie na czele komitetów strajkowych stali działacze zdelegalizowanego w 1982 roku i działającego odtąd w konspiracji Związku.

RrxAyO8OYxNV61

Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Ma krótkie, siwe włosy, ciemne brwi. Uśmiecha się. Ubrany jest w koszulę, krawat i marynarkę.

W efekcie rozmów między rządzącymi komunistami i „Solidarnością” przy Okrągłym Stole (6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku) zdecydowano o przeprowadzeniu częściowo wolnych wyborów do Sejmu (w ten sposób miało być obsadzonych 35 proc. miejsc w tej izbie) i w pełni wolnych do Senatu. Skala zwycięstwa kandydatów „Solidarności” – 99 proc. miejsc w Senacie i wszystkie z 35 proc. w Sejmie uświadomiła rządzącym, że w zasadzie nie mają oni żadnego poparcia społecznego. Doprowadziło to do uruchomienia nowej dynamiki zmian: powierzono kierowanie rządem osobie wskazanej przez „Solidarność”. W dniu 12 września 1989 roku Sejm wybrał na to stanowisko Tadeusza Mazowieckiego, jednego z doradców Lecha Wałęsy.

Zwycięstwo „Solidarności” z 4 czerwca 1989 r. miało symboliczne znaczenie. Oznaczało, że Polacy chcą zmiany ustroju politycznego z dyktatury na demokrację parlamentarną. Tego dnia został otwarty proces dochodzenia do demokracji, którego najważniejszymi etapami będą:

• pierwsze wolne wybory do Rad Gminnych 27 maja 1990 roku,

• pierwsze wolne wybory prezydenckie 25 listopada (I tura) i 9 grudnia (II tura) 1990 roku,

• pierwsze wolne wybory parlamentarne 27 października 1991 roku.

Wybory w październiku 1991 roku odbyły się na zasadach proporcjonalności i bez żadnych tzw. progów wyborczych. W rezultacie, w Sejmie znalazło się aż 29 ugrupowań, z których największe – Unia Demokratyczna (Tadeusz Mazowiecki) – miało zaledwie 62 posłów na 460. To pokazuje skalę rozdrobnienia.

R1KVL8ObT0znJ1

Zdjęcie przedstawia twarz starszego mężczyzny. Ma krótkie, szpakowate włosy, krzaczaste brwi. Uśmiecha się. Ubrany jest w koszulę, krawat i marynarkę.

Sejm I kadencji wyłonił dwa rządy – Jana Olszewskiego i Hanny Suchockiej. Pierwszy przetrwał pół roku (od 23 grudnia 1991 roku do 5 czerwca 1992 roku), a drugi – 8 miesięcy (od 11 lipca 1992 roku do 28 maja 1993 roku). Pierwszy tworzyła koalicja partii prawicowych, dysponująca łącznie 114 głosami (na 460), a drugi – koalicja liberałów, centroprawicy i prawicy ze 180 głosami. Żaden nie miał większości (co najmniej 231 głosów z 460). Raz więc głosowania wygrywał, a raz – przegrywał. W dniu 17 października 1992 roku parlament przyjął tzw. małą konstytucję, która formalnie potwierdziła zmianę ustrojową w Polsce polegającą na ustanowieniu trójpodziału niezależnych od siebie władz: Odtąd prawo stanowić miał Sejm i Senat, wykonywać je prezydent i rząd, a sądom powierzono funkcję kontrolną nad przestrzeganiem prawa przez obywateli i władze RP.

RjcZfUmoslKFZ1

Zdjęcie przedstawia dojrzałą kobietę. Ma gęste, krótkie włosy, lekko siwiejące. Ma pomalowane powieki, rzęsy i usta. W uszach są kolczyki. Ubrana jest w białą bluzkę i żakiet.

Żeby w przyszłości zapobiec nadmiernemu rozdrobnieniu parlamentu, a co za tym idzie – niestabilności wyłanianych przezeń rządów, w 1993 roku uchwalono zmianę ordynacji wyborczej wprowadzając 5‑procentowy próg wyborczy dla partii politycznych i 8‑procentowy dla koalicji. W efekcie, w wyborach 1993 roku, w Sejmie znalazło się tylko 12 partii (w 1991 było ich 29, które utworzyły 25 klubów poselskich). System polityczny rozpoczął proces stabilizacji – w przeciwieństwie do Sejmu I kadencji – Sejm II kadencji wyłonił na 4 lata stabilną większość (SLD i PSL), która tworzyła rządy kierowane przez trzech kolejnych premierów: Waldemara Pawlaka, Józefa Oleksego i Włodzimierza Cimoszewicza.

W dniu 2 kwietnia 1997 roku Zgromadzenie Narodowe 451 głosów za, 40 przeciw i 6 wstrzymującymi się uchwaliło Konstytucję RP. 25 maja 1997 r. odbyło się ogólnonarodowe referendum, w którym większość głosujących (53,45 proc., 6 396 641 osób ) opowiedziało się za jej przyjęciem. Wzorem Niemiec Konstytucja wprowadziła ważny mechanizm zabezpieczający przed destabilizacją systemu politycznego – konstruktywne wotum nieufności. Odtąd prezydent mógł przyjąć dymisję rządu tylko wtedy, gdy część parlamentu, która wystąpiła z wotum nieufności, jednocześnie zgłosiła i uzyskała poparcie większości parlamentu dla kandydata na nowego premiera. Stało się więc niemożliwe to, co spotkało rząd Hanny Suchockiej, który upadł, kiedy uchwalono wotum nieufności bez wyłonienia następnego rządu. Jesienią 1997 roku wybory wygrała prawicowa AWS, która utworzyła koalicję z liberalną Unią Wolności. Wyłoniła ona rząd, którym przez 4 lata kierował Jerzy Buzek. W czasach rządów tej koalicji, w 2001 roku Sejm znowelizował ustawę o partiach politycznych, wprowadzając system budżetowych subwencji dla partii, które w wyborach zdobyły co najmniej 3 proc. głosów na listę okręgową lub 6 procent głosów w skali kraju. Celem był, przede wszystkim, zakaz finansowania partii ze zbiórek publicznych czy darowizn od osób prawnych, co dawało pole do nadużyć. Przy okazji ustabilizowano system partyjny, bo korzystające z subwencji państwowych partie stały się trudniejszymi przeciwnikami dla inicjatyw, które takiego zaplecza finansowego nie miały.

Slajd 1 z 4

RU22gisLX7QLd

Zdjęcie przedstawia twarz dojrzałego mężczyzny. Ma krótkie, siwiejące włosy, ciemne brwi. Uśmiecha się. Ubrany jest w koszulę, krawat i marynarkę.

R1DhsQm6P6hoa

Zdjęcie przedstawia twarz mężczyzny w średnim wieku. Jego twarz jest pulchna. Mężczyzna łysieje. Ma krótkie, siwe włosy. Mówi do mikrofonu. Ubrany jest w koszulę, krawat i marynarkę.

R12nw574rI8H3

Zdjęcie przedstawia twarz dojrzałego mężczyzny. Ma krótkie, siwe włosy, ciemne brwi. Uśmiecha się. Ubrany jest w koszulę, krawat i marynarkę.

Rqm7zazMBtDot

Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Ma krótkie, siwe włosy, zaczesane w prawo. Na czole widoczne jest znamię. Ma odstające uszy. Ubrany jest w koszulę, krawat i marynarkę. Mówi do mikrofonu, gestykulując prawą ręką.

Ostatnią z cyklu zmian stabilizujących ustrój państwa i system partyjny w Polsce była zmiana w ordynacji wyborczej dokonana przez lewicową koalicje SLD i Unii Pracy w 2002 roku. Wprowadziła ona metodę d'Hondta do obliczania głosów w wyborach parlamentarnych. Poprzez zastosowanie specjalnego przelicznika preferuje ona ugrupowanie z największą liczbą głosów z takim skutkiem, jak np. w wyborach parlamentarnych 2019 roku: PiS, na który głosowało 43,6 procenta Polaków otrzymał 51 proc. miejsc w parlamencie (235 z 460).

Zmiana ustroju gospodarczego

Prace nad koncepcją zmiany systemu gospodarczego podjęto w drugiej połowie 1989 roku. Głównym problemem było przejście od struktur gospodarki państwowej do systemu kapitalistycznego, w którym dominuje własność prywatna. U podstaw leżało przekonanie, że w porównywalnych warunkach, w znakomitej większości przypadków, firmy prywatne radzą sobie lepiej niż firmy, których właścicielem jest państwo. W grudniu 1989 roku Sejm przyjął przedstawiony przez Leszka Balcerowicza pakiet 10 ustaw, nazywany planem Balcerowicza. Jego pierwszym celem było zwalczenie hiperinflacji, która w 1989 roku wynosiła 351 proc. w skali roku, a w 1990 roku już 686 proc. Zastosowano tzw. terapię szokową polegającą m.in. na – z jednej strony wstrzymaniu wzrostu płac, a z drugiej – na uwolnieniu cen 90 proc. produktów, tzn. pozwolono żeby kształtowały je popyt i podażpopyt i podażpopyt i podaż (wcześniej o cenach decydowało państwo). W efekcie, ceny wzrosły średnio o 80 proc., ale w 1991 roku, inflacja spadła do 70,3 proc., do 43,0 proc. w 1992 roku, do ok. 28 proc. w 1995 roku, poniżej 12 proc. w 1998, a w 2003 wyniosła tylko 0,8 proc. Już w pierwszym roku reformy zaobserwowano jej sukces: popyt wyrównał podaż towarów na rynku i po raz pierwszy od kilkunastu lat sklepy zapełniły się towarami, a tzw. czarny rynek – zniknął.

Drugim elementem „terapii szokowej” była likwidacja firm przynoszących straty. Spośród 8453 przedsiębiorstw państwowych w 1990 roku zlikwidowano 2231 – ponad 26 procent. W zamian, na ich miejsce, do końca 1992 roku powstało około 600 tys. przedsiębiorstw prywatnych, co oznaczało 1,5 mln nowych miejsc pracy. Dobrze to ilustruje entuzjazm z jakim duża część społeczeństwa postanowiła pójść wreszcie „na swoje” po latach komunizmu, w którym zwalczano tzw. prywaciarzy. Dlatego już w 1995 r. Polsce udało się przekroczyć PKB sprzed roku 1990, a pierwsze oznaki wzrostu gospodarczego pojawiły się wiosną roku 1992. Nieustannemu wzrostowi gospodarczemu towarzyszyło jednak około kilkunastoprocentowe bezrobocie, które obniżyło się do ok. 10 procent dopiero ok. 2000 roku. Bezrobocie było wówczas nowym zjawiskiem w Polsce, zważywszy, że w okresie komunistycznym istniał obowiązek pracy dotyczący wszystkich dorosłych. Rzutowało to na negatywną ocenę tzw. planu Balcerowicza w części opinii publicznej. Z pozostałych, niezlikwidowanych 6222 przedsiębiorstw państwowych – ponad 40 procent sprzedano, a 1742 przekształcono w spółki z udziałem Skarbu Państwa. W 2005 roku zostały w Polsce jedynie 1124 przedsiębiorstwa państwowe.

R1USERsyc3jw4

Zdjęcie przedstawia mężczyznę. średnim wieku. Ma krótkie, gęste, szpakowate włosy, zaczesane w prawo. Ubrany jest w koszulę i marynarkę. Mówi do mikrofonu.

Na rynku pojawili się nowi pracodawcy i inwestorzy zagraniczni. W 1993 roku firmy i osoby zagraniczne zainwestowały w Polsce 2,6 mld. dol. USA, w 1995 roku była kwota ta przekroczyła już 5 mld., a w 2003 – 72,7 mld. Symboliczny wymiar miało powstanie w 1991 roku Giełdy Papierów Wartościowych, której siedzibą stał się gmach, który zaledwie rok wcześniej należał do centrali partii komunistycznej. W 1992 roku na Giełdzie było notowanych 16 spółek, w 1999 – już ponad 200. Po 45 latach komunizmu Polska wróciła do kapitalizmu – sytemu gospodarczego jaki obowiązywał przed 1 września 1939 roku. Do dziś jednak dyskutowane są koszty społeczne wychodzenia z komunizmu. Poniżej ocena tego procesu dokonana przez prof. Marcina Króla w 2014 roku.

Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenie.

R1XvZrKu9pPUp

Film opowiadający o systemie partyjnym w Polsce w latach 90.

Film opowiadający o systemie partyjnym w Polsce w latach 90.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1XvZrKu9pPUp

Film opowiadający o systemie partyjnym w Polsce w latach 90.

Zapoznaj się z drugą częścią wykładu i wykonaj kolejne polecenie.

RMtWgMCFZqr2F

Film opowiadający o systemie partyjnym w Polsce w latach 90.

Film opowiadający o systemie partyjnym w Polsce w latach 90.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RMtWgMCFZqr2F

Film opowiadający o systemie partyjnym w Polsce w latach 90.

Trenuj i ćwicz

Słownik