Narodziny III RP
Rozpad systemu. „Okrągły stół”
Na początku 1988 r. rząd polski wprowadził kolejną podwyżkę cen, ponieważ nie umiał w żaden inny sposób uporać się z ciągłym brakiem zaopatrzenia. Władze liczyły na to, że dzięki wyższym cenom więcej towaru pozostanie na półkach sklepowych, co pozwoliłoby obwieścić poprawę sytuacji zaopatrzeniowej. W odpowiedzi na podwyżki wprowadzone przez rząd w całej Polsce wybuchły strajki oraz demonstracje antyrządowe, które trwały całą wiosnę i lato. Rządzący zdawali sobie sprawę, że aby wyjść z tego kolejnego kryzysu społecznego i gospodarczego, muszą porozumieć się z opozycją. Tak doszło do pierwszych rozmów władz państwowych z przedstawicielami ruchu solidarnościowego oraz Kościołów katolickiego i ewangelicko‑augsburskiego. To właśnie od tych roboczych obrad w Magdalence, a później spotkań w ramach Okrągłego Stołu (już w 1989 r.) rozpoczęły się zmiany ustrojowe i rozpad systemu komunistycznego.
Opiszesz, jak doszło do spotkania przy Okrągłym Stole.
Przeanalizujesz najważniejsze postanowienia Okrągłego Stołu.
Ustosunkujesz się do pytania, czy w ówczesnej sytuacji politycznej i gospodarczej możliwe były całkowite odsunięcie komunistów od władzy i pełna demokratyzacja Polski.
Rozmowy rządu z opozycją
Początkowo rząd próbował zażegnać niepokoje społeczne starą metodą – siłowymi pacyfikacjami. Nie przyniosło to jednak rezultatu: w połowie roku nie pracowały już niemal wszystkie ważniejsze zakłady. Dlatego 28 sierpnia 1988 r. ówczesny minister spraw wewnętrznych, gen. Czesław Kiszczak, podczas swojego wystąpienia telewizyjnego zaproponował rozmowy „przy okrągłym stole” między przedstawicielami rządu oraz – jak to ujął – „środowisk społecznych i pracowniczych”. Pod koniec miesiąca w warszawskiej willi Ministerstwa Spraw Wewnętrznych doszło do pierwszego spotkania gen. Kiszczaka oraz Lecha Wałęsy, na którym byli obecni również Stanisław Ciosek (sekretarz Komitetu Centralnego PZPR) oraz biskup Jerzy Dąbrowski.
Pod koniec roku osoby zaproszone do współpracy przez przewodniczącego NSZZ „Solidarność” Lecha Wałęsę powołały Komitet Obywatelski. Komitet miał reprezentować środowisko opozycji podczas rokowań z rządem. Kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej początkowo atakowało opozycję i nasilało akcje propagandowe szkalujące jej działaczy. Wkrótce zdecydowało się jednak oddać część władzy, by zrzucić na opozycjonistów nieco odpowiedzialności za upadek systemu oraz by uspokoić społeczeństwo. W styczniu 1989 r. w willi rządowej w Magdalence pod Warszawą toczyły się nieformalne wstępne rozmowy między przedstawicielami opozycji i rządem. Ustalono wtedy zasady działania przy Okrągłym Stole. Uczestnikom tych spotkań zarzuca się nieraz, że były one brataniem się z władzami i zdradą ideałów, a podjęte wtedy kuluarowe uzgodnienia obejmowały podzielenie się władzą.
Obrady Okrągłego Stołu
Negocjacje przy Okrągłym Stole rozpoczęły się 6 lutego 1989 r. w Warszawie. Stronie opozycyjnej przewodniczył Lech Wałęsa, towarzyszyli mu m.in. Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń i Adam Michnik. Po stronie rządowej zasiedli m.in. Czesław Kiszczak, Stanisław Ciosek i Alfred Miodowicz.
Obserwatorami ze strony Episkopatu Polski byli ks. Bronisław Dembowski i ks. Alojzy Orszulik, towarzyszył im biskup ewangelicko‑augsburski Janusz Narzyński, w obradach brał też udział ks. Bronisław Dąbrowski. W poszczególnych zespołach roboczych m.in. ds. reform politycznych, gospodarki czy pluralizmu związkowego uczestniczyli także m.in. Lech Kaczyński, Władysław Frasyniuk i Ryszard Reiff (strona opozycyjno‑solidarnościowa) oraz Leszek Miller i Aleksander Kwaśniewski (strona rządowa). Spotkania trwały do 5 kwietnia i zakończyły się wypracowaniem wspólnego stanowiska.
Wyjaśnij, jakie znaczenie miała tu symbolika okrągłego stołu.
W najważniejszym punkcie kompromis przewidywał częściową transformację ustrojową Polski oraz przeprowadzenie częściowo wolnych wyborów do parlamentu (ustalono przywrócenie izby wyższej – senatu). Inne ważne postanowienia to: legalizacja Solidarności, zakończenie prześladowań opozycji, a także przywrócenie w Polsce urzędu prezydenta. Negocjacje ze znienawidzoną komunistyczną władzą pogłębiły podziały wśród opozycjonistów. Ci bardziej radykalni z niechęcią odnosili się do idei Okrągłego Stołu bądź nawet całkowicie zbojkotowali rozmowy. Uważali oni wszelkie porozumienie z PZPR za zdradę i sprzeniewierzenie się ideałom walki niepodległościowej.
Wymień trzy inne nazwiska uczestników obrad po stronie opozycyjnej.
Zapoznaj się z audiobookiem, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Wskaż najważniejsze punkty, które miały zapewnić komunistom zachowanie władzy.
Wymień ustalenia przyjęte podczas obrad Okrągłego Stołu. Czy w ówczesnej sytuacji możliwe były całkowite odsunięcie komunistów od władzy i pełna demokratyzacja Polski? Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z poniższymi filmami, a następnie wykonaj związane z nimi polecenia.
Wymień przyczyny zwołania obrad Okrągłego Stołu.
Wyjaśnij, dlaczego legalizacja NSZZ „Solidarność” mogła stanowić zagrożenie dla władz oraz organizacji OPZZ.
Zapoznaj się z poniższymi filmami, a następnie wykonaj związane z nimi polecenia.
Wymień cele opozycji oraz władz komunistycznych, które chciano osiągnąć podczas obrad Okrągłego Stołu.
Wyjaśnij, czy wolne wybory do Sejmu faktycznie były demokratyczne. Uzasadnij odpowiedź.
Trenuj i ćwicz
2. Polityk i działacz komunistyczny, ekonomista i dyplomata; członek Biura Politycznego KC PZPR, a w latach 1986–1989 sekretarz KC PZPR; uczestniczył w pierwszych (najpierw tajnych) rozmowach z przedstawicielami opozycji oraz Kościoła katolickiego. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
3. Polski publicysta, eseista, pisarz, historyk i działacz polityczny. W latach 1968–1989 dysydent i jeden z głównych działaczy opozycji demokratycznej w PRL. Od 1989 redaktor naczelny „Gazety Wyborczej”. Kawaler Orderu Orła Białego. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
4. Polski duchowny rzymskokatolicki, orionista, biskup pomocniczy warszawski w latach 1962–1993, sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski w latach 1969–1993, od 1993 r. biskup pomocniczy senior archidiecezji warszawskiej. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
5. Generał broni ludowego Wojska Polskiego, w latach 1981–1990 minister spraw wewnętrznych; członek powołanej w grudniu 1981 r. Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, współorganizator i uczestnik najpierw rozmów w Magdalence, a potem obrad Okrągłego Stołu. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
6. Historyk, jeden z przywódców opozycji w okresie PRL, współzałożyciel KOR. Dwukrotny minister pracy i polityki socjalnej: w latach 1989–1991 w rządzie Tadeusza Mazowieckiego i w latach 1992–1993 w rządzie Hanny Suchockiej. Kawaler Orderu Orła Białego. Postać: (tu wybierz) 1. Jacek Kuroń, 2. Stanisław Ciosek, 3. Adam Michnik, 4. Czesław Kiszczak, 5. Bronisław Dąbrowski, 6. Bronisław Geremek.
Na podstawie tabeli z ćwiczenia 1 oraz poniższego źródła wykonaj polecenia zamieszczone poniżej.
Na podstawie treści z ćwiczenia 1 oraz poniższego źródła wykonaj polecenia zamieszczone poniżej.
Pokłosie Okrągłego Stołu. Przeszłość dla przyszłościDla większości uczestników obrad związanych z PRL Okrągły Stół oznaczał koniec ich politycznej, a niekiedy i zawodowej kariery, jednakże części dawnej nomenklatury partyjnej umożliwił na tyle łagodne przejście do nowego ustroju, by – wykorzystując demokratyczne mechanizmy – pojawić się na nowo w polityce i gospodarce. Z kolei dla przedstawicieli opozycji i ich doradców Okrągły Stół i czerwcowe wybory oznaczały koniec niejawnej działalności i początek karier w demokratycznej Polsce. Co czwarty opozycyjny uczestnik Okrągłego Stołu pełnił po 1989 r. funkcje ministerialne – proporcjonalnie więcej kobiet oraz osób z cenzusem naukowym (53,4%), z grona tego wywodzili się trzej premierzy, dwaj spośród trzech prezydentów, posłowie, marszałkowie Senatu i Sejmu. Kolejne ekipy rządowe zasilane były w kolejności zbliżonej do reprezentacji regionalnej uczestników obrad – obok stale obecnej reprezentacji Warszawy w elitach władzy, pojawiły się także – jak to określano – desanty: gdański, poznański, krakowski i śląski.
Źródło: Zbigniew Woźniak, Pokłosie Okrągłego Stołu. Przeszłość dla przyszłości, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2009, nr 71, z. 2, s. 355.
Na fotografii oznaczono numerami uczestników obrad przy Okrągłym Stole. Na podstawie wiedzy pozaźródłowej połącz nazwiska przedstawionych osób z odpowiadającymi im cyframi.
Słownik
(z franc. couloir – korytarz) pomieszczenie znajdujące się w sąsiedztwie sal, w których odbywają się oficjalne obrady, usytuowane w budynkach publicznych, np. w parlamencie, teatrze, sądzie; ma charakter reprezentacyjny; rozmowy prowadzone w kuluarach mają nieoficjalny charakter; także: okoliczności niejawne, nieoficjalne
(z łac. oppositio – opór) w polityce jest to ugrupowanie bądź grupa ugrupowań, ludzi sprzeciwiająca się partii rządzącej, krytykująca władzę, jej decyzje, politykę, ideologię; nie tworzy rządu, ale może być obecna w parlamencie; dąży do przejęcia władzy
(z łac. pacificatio – przywracanie pokoju, od pax, D. pacis – pokój) uspokojenie, wprowadzenie pokoju; oznacza również tłumienie środkami przymusu bezpośredniego manifestacji, powstania, buntu; użycie sił zbrojnych w celu stłumienia niepokojów społecznych bądź oporu wobec władzy; także: masakra ludności cywilnej stosowana przez okupanta
(z łac. propagare – rozpowszechniać, krzewić) technika sterowania poglądami i zachowaniami ludzi polegająca na celowym, natarczywym, połączonym z manipulacją oddziaływaniu na zbiorowość
(z niem. Streik) forma protestu stosowana przez różne grupy społeczne celem wynegocjowania swoich postulatów; zaprzestanie pracy przez pracowników, będące formą walki o zrealizowanie żądań, najczęściej ekonomicznych
(z łac. transformatio – przekształcenie) tu: w znaczeniu transformacji ustrojowej; zmiany zachodzące wewnątrz systemu partyjnego, ustrojowego bądź politycznego danego państwa
centralna organizacja związkowa utworzona w 1984 r. i zrzeszająca ogólnokrajowe oraz lokalne i zakładowe organizacje związkowe działające w obronie ich członków (przede wszystkim pracowników państwowych przedsiębiorstw); w czasach PRL miała być przeciwwagą dla rozwiązanej Solidarności, pozostającą w zależności od władz komunistycznych oraz PZPR i realizującą jej założenia