Europa w okresie krucjat
Wielka schizma wschodnia
W 330 r. cesarz Konstantyn I Wielki przeniósł stolicę Cesarstwa Rzymskiego z Rzymu do Konstantynopola. Kiedy w 395 r. cesarz Teodozjusz podzielił państwo na dwie części, aż cztery z pięciu lokalnych Kościołów chrześcijańskich znalazły się w cesarstwie wschodniorzymskim, w zachodniorzymskim pozostał tylko biskup Rzymu. Gdy w 476 r. to drugie państwo upadło i jego terytorium podzieliły rywalizujące ze sobą plemiona, a później królestwa, żadne z nich nie uznawało nad sobą władzy Konstantynopola. Nie chciał tego również biskup Rzymu. Aspirował on do roli przewodnika religijnego i niezależnego partnera nowych królestw. Tymczasem w cesarstwie wschodniorzymskim to cesarz mianował biskupów jako zwierzchnik Kościoła. Narastające różnice i spory doprowadziły do rozłamu w chrześcijaństwie na Kościół wschodni i zachodni.
Wymienisz przełomowe wydarzenia, które doprowadziły do podziału chrześcijaństwa.
Wykażesz najistotniejsze różnice między katolicyzmem a prawosławiem.
Opiszesz, na czym polega cezaropapizm i teokracja.
Od dwóch państw do dwóch religii
Od wydanego w 380 r. edyktu tesalońskiego chrześcijaństwo było religią państwową imperium rzymskiego. Wszystkie inne religie były nielegalne. Chrześcijanie byli zorganizowani w trzy równorzędne patriarchaty, tj. okręgi podlegające najważniejszym stolicom kościelnym i ich biskupom – na ich czele stał patriarcha, którego siedzibą było jedno z trzech największych miast imperium: Rzym, Aleksandria i Antiochia. W późniejszych latach dołączyły do nich Konstantynopol i Jerozolima. W 395 r. cesarz Teodozjusz podzielił imperium rzymskie między dwóch synów: zachodnią część otrzymał Honoriusz, a wschodnia przypadła Arkadiuszowi. Teoretycznie państwo miało być rządzone wspólnie przez dwóch równych sobie władców. W sytuacji gdyby jednego z cesarzy zabrakło, drugi stawałby się jedynowładcą całego imperium. W praktyce, poprzez wyznaczenie granic i różnych rządzących, nastąpił faktyczny podział państwa na dwie części. Odtąd mieszkańcy każdej z części uznawali za swoją stolicę inne miasto – jedni Konstantynopol, a drudzy Rzym. Podział administracyjny nakładał się na istniejący już podział kulturalny: na wschodzie językiem elit była greka, a na zachodzie – łacina.
Rozłam przypieczętowały konsekwencje upadku Rzymu po zdobyciu miasta przez barbarzyńców w 476 roku. Powstałe na zachodzie rywalizujące ze sobą państwa barbarzyńskie nie uznały władzy Bizancjum. Popierał je w tym biskup Rzymu – papież, któremu zależało na utrzymaniu autorytetu jako najwyższego zwierzchnika Kościoła rzymskiego, następcy św. Piotra. Jego autorytet wśród państw powstających na ziemiach dawnego cesarstwa zachodniorzymskiego wynikał przede wszystkim z tego, że plemiona barbarzyńskie stopniowo przyjmowały chrześcijaństwo i uznawały jego zwierzchnictwo religijne. Inaczej było w Bizancjum, gdzie władza religijna nadal znajdowała się w rękach cesarza. Cesarstwo wschodnie było teokracją. Jego władca skupiał zarówno władzę polityczną, jak i religijną. To on stał na czele państwa, realizując boską wolę i będąc pośrednikiem między Bogiem a poddanymi; miał m.in. zwierzchność nad Kościołem, ustanawiał prawa, był jednocześnie najwyższym wodzem. Na wschodzie podkreślano konieczność współpracy między pięcioma biskupstwami – Rzymu, Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także uznawanie nie dekretów papieskich, ale dekretów wydawanych przez cesarza.
Która władza ważniejsza: świecka czy religijna?
Silna władza centralna cesarza na wschodzie sprzyjała wykształceniu się modelu, w którym cesarz został zwierzchnikiem wszystkich czterech patriarchatów (tzw. cezaropapizm). Zarządzający piątym z nich, patriarcha Rzymu, odmówił mu posłuszeństwa. W zachodniej części byłego imperium prymat religijny biskupa Rzymu szybko zamienił się w dążenie do kontrolowania władzy świeckiej, a on sam chciał uzyskać zwierzchnictwo religijne nad władcami cesarstwa bizantyjskiego. Patriarcha Rzymu i cesarz stali się więc rywalami do władzy nad światem chrześcijańskim. Choć żaden z nich nie podważał znaczenia Rzymu, sprzyjało to pogłębianiu się innych różnic.
W 800 r. papież Leon III koronował w Rzymie króla Franków Karola Wielkiego na cesarza. Było to formalne wypowiedzenie posłuszeństwa cesarzowi rządzącemu całym dawnym imperium rzymskim ze stolicy w Konstantynopolu. Karola Wielkiego uznano w Bizancjum za uzurpatora, a papieską koronację za zdradę.
Wielka schizma wschodnia
Formalne rozdzielenie (tzw. wielkie rozdzielenie lub wielka schizma, w jęz. greckim schisma znaczy rozdarcie, rozdwojenie) Kościoła dokonało się w 1054 roku. Spór między Kościołami rzymskim i bizantyjskim istniał od dawna, dotyczył nie tylko rywalizacji o dominację w Europie i strefę wpływów (zwłaszcza na chrystianizowanej Słowiańszczyźnie), ale również miał podstawy dogmatyczne oraz liturgiczne. Dyskutowano o liczbie sakramentów, pochodzeniu Ducha Świętego, celibacie księży, a nawet o noszeniu zarostu przez duchownych. Do schizmy doszło, gdy Michał I Cerulariusz, patriarcha konstantynopolitański, wysłał list do papieża i biskupów zachodnich, w którym krytykował używanie chleba przaśnego (z niekwaszonej mąki pszennej) do sprawowania Eucharystii przez chrześcijan z zachodu. Na list odpowiedział papież Leon IX, podkreślając swój prymat nad światem chrześcijańskim. Nie chcąc jednak zaogniać stosunków z Bizancjum (w tym samym czasie zmagał się bowiem z Normanami, którzy wkroczyli do Italii), wysłał do Konstantynopola swoich legatów z kardynałem Humbertem z Silva Candida na czele.
Rozmowy skończyły się w lipcu 1054 r., trzy miesiące po śmierci papieża Leona IX, gdy na ołtarzu w konstantynopolitańskim kościele Hagia Sophia Humbert złożył bullę ekskomunikującą patriarchę Konstantynopola. Była to reakcja na zamknięcie w tym mieście kościołów, w których odprawiano liturgię według obrządku łacińskiego. Cerulariusz za zgodą chwiejnego cesarza Konstantyna IX Monomacha zwołał synod i także przeklął Humberta. Narastające nieporozumienia i spory doprowadziły do rozłamu w chrześcijaństwie, które podzieliło się na Kościoły: katolicki i prawosławny. Słowo „katolicyzm” pochodzi od greckich słów kata – według, przez i holos, co razem oznacza: w całości, ogólnie; od nich pochodzi przymiotnik katholikos – powszechny, ogólny, „katolicki” znaczyłoby więc „powszechny”. Z kolei „prawosławie” jest tłumaczeniem greckiego słowa orthodoksia – prawowierność, prawidłowa wiara, powstałego ze złożenia orthos – prawy, prawdziwy, prawidłowy i doksa – pogląd, nauka, ale też: sława, oddanie czci. Od niego pochodzi przymiotnik orthodoksos – prawowierny, czyli określający prawidłowe wyznanie. Już same te nazwy wskazują, że oba Kościoły rościły sobie pretensje do bycia tą jedyną właściwą wspólnotą wiernych.
Podbój Bizancjum w czasie IV wyprawy krzyżowej zorganizowanej na początku XIII w. i założenie tam w 1204 r. Cesarstwa Łacińskiego pogrzebały szanse na pojednanie między oboma Kościołami.
Niektóre różnice między chrześcijaństwem wschodnim i zachodnim
CHRZEŚCIJAŃSTWO WSCHODNIE | CHRZEŚCIJAŃSTWO ZACHODNIE |
Liturgia w języku greckim lub w języku narodowym. | Liturgia wyłącznie w języku łacińskim. Dopiero od lat 60. XX w. dopuszczono posługiwanie się językami lokalnymi. |
Kościoły krajowe są wobec siebie autonomiczne (autokefaliczne). Każdy z nich wybiera swojego, najwyższego kapłana (patriarchę). Wśród nich „pierwszeństwo” przysługuje najwyższemu kapłanowi Konstantynopola. Pierwszeństwo nie oznacza zwierzchności, jest tytułem honorowym. Konsekwencją autonomii Kościołów lokalnych było (jest) nieuznawanie papieża za zwierzchnika chrześcijaństwa. | Papież jest zwierzchnikiem wszystkich duchownych i świeckich jako „następca św. Piotra” i „zastępca Chrystusa”. |
Na pamiątkę tzw. ostatniej wieczerzy Chrystusa z uczniami wszyscy wierni, w trakcie mszy św., spożywają biały chleb z mąki pszennej pieczony na zakwasie (drożdżach) i czerwone wino. | Na pamiątkę tzw. ostatniej wieczerzy Chrystusa z uczniami wierni, w trakcie mszy św., spożywają biały opłatek upieczony z niekwaszonej mąki pszennej, a kapłan – zarówno chleb eucharystyczny, jak i białe wino. |
Liturgię sprawuje się według wzorca (rytuału) niezmienionego od wieków. | Msza św. przebiega według wzorców ustalonych przez papieży i biskupów podczas soborów. |
Duchowni mogą się żenić przed przyjęciem święceń. Celibat obowiązuje tylko mnichów i wybieranych spośród nich biskupów. | Celibat obowiązuje wszystkich duchownych. |
W czasie trwania liturgii dopuszczalny jest tylko śpiew kapłana i chóru. | Podczas liturgii mszy św. do śpiewu kapłana i chóru dołączają się wierni. Możliwa jest muzyka instrumentalna w różnej formie. |
Obrazy (ikony) przedstawiające świętych uważa się za ich uosobienie, reprezentację. Zapewniają kontakt wiernego ze świętym. Z tych powodów nie mogą być przedmiotem handlu, zarobkowania. | Nie otacza się czcią obrazów świętych, ale przedstawiające je osoby. Obraz nie jest niczyim uosobieniem, a jedynie przedmiotem, który ma przywoływać pamięć o osobie. Można nim handlować. |
Obowiązuje kalendarz juliański. | Obowiązuje kalendarz gregoriański. |
Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R135ZCRC8MVM7
Nagranie filmowe dotyczące przyczyn rozłamu w Kościele w jedenastym wieku, część pierwsza.
Wskaż czynniki, które sprzyjały powstaniu rozłamu w Kościele.
Opisz rolę państwa Karola Wielkiego we wzmacnianiu autorytetu papieskiego.
Zapoznaj się z drugą częścią wykładu i wykonaj kolejne polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1EKN25SCRMH9
Nagranie filmowe dotyczące przyczyn rozłamu w Kościele w jedenastym wieku, część druga.
Wyjaśnij, jaki wpływ na pogłębianie się różnic w chrześcijaństwie miały spory dotyczące języka liturgii oraz kwestii doktrynalnych.
Wytłumacz, czym był ruch ikonoklastyczny i dlaczego podzielił chrześcijan.
Trenuj i ćwicz
Dopasuj pojęcia do ich definicji.
Dopasuj cechy charakterystyczne do odłamów chrześcijaństwa.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj polecenie.
Humbert, z Bożej łaski kardynał biskup św. Rzymskiego Kościoła, Piotr, arcybiskup Amalfi, Fryderyk, diakon i kanclerz, do wszystkich synów Kościoła katolickiego.
Święta, rzymska, pierwsza i apostolska Stolica, do której jako głowy należy troska o wszystkie kościoły, raczyła dla pokoju i pożytku Kościoła mianować nas „apokrisariuszami” [legatami] na to królewskie miasto, abyśmy, stosownie do rozkazu, tam się udali i naocznie sprawdzili, czy uzasadniony jest krzyk, który bezustannie z tego miasta dochodzi do jej [Stolicy Apostolskiej] uszu, lub, jeśli tak nie jest, aby o tym wiedziała. Z tego powodu niechaj dowiedzą się przede wszystkim sławni cesarze, duchowieństwo, senat i lud miasta konstantynopolitańskiego oraz cały Kościół katolicki, żeśmy tam wykryli wielkie zło, z czego niezmiernie radujemy się w Panu dobrym i wielkim, ale też i smucimy się boleśnie. Jakże bardzo bowiem chrześcijańskim i prawowiernym jest miasto u kolumn cesarstwa i jego szanownych, mądrych obywateli! Jaką zaś straszną herezję co dzień w jego wnętrzu zasiewa Michał, nadużywający tytułu patriarchy i zwolennicy jego głupoty! [Potem wymienia Humbert wszystkie błędy Cerulariusza: symonię, arianizm, donatyzm, nikolaityzm, manicheizm itd.] Za te błędy i inne jeszcze liczne czyny swoje Michał ów napomniany listami pana naszego, papieża Leona, wzgardził nawróceniem się. Ponadto nam, wysłańcom jego, chcącym przyczyny tak wielkiego zła rozsądnie wytępić, odmówił widzenia się i rozmowy z sobą, zabronił wstępu do kościołów dla oprawiania mszy, jak i pierwej zamknął kościół łacinników i nazywając ich „azymitami” słownie i czynnie wszędzie ich prześladował, do tego stopnia, iż w synach swych wyklął Stolicę Apostolską, wobec której dotąd pisze się ekumenicznym [powszechnym] patriarchą. Dlatego my, nie mogąc znieść niesłychanych obelg i krzywd wyrządzonych świętej, pierwszej, apostolskiej Stolicy i widząc, jak katolicka wiara coraz bardziej podupada, powagą świętej i nierozdzielnej Trójcy i Stolicy Apostolskiej, której legację spełniamy, i wszystkich prawowiernych ojców z siedmiu synodów oraz całego Kościoła katolickiego, klątwę, którą pan nasz, najczcigodniejszy papież, Michała i jego następców obłożył, w razie gdyby się nie poprawili, w taki oto sposób podpisujemy: Michał, nadużywający tytuł patriarchy, neofita, który tylko postrachem ludzi osiągnął habit mniszy, teraz zaś od wielu zniesławiony jest najgorszymi zbrodniami, a wraz z nim Leon Achridanus mieniący się biskupem i kapelanem tegoż Michała, Konstantyn, który świętą Ofiarę łacinników podeptał bezbożnymi nogami, i wszyscy ich naśladowcy w błędach i domniemaniach, niechaj będą potępieni wraz z Symonistami, Arianami, Donatystami, Nikolaitami, Sewerianami, Pneumatomachami, Manichejczykami i Nazarenami, i z wszystkimi heretykami, a także wraz z szatanem i jego aniołami, chybaby się nawrócili. Amen, amen, amen.
Cytat za: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1997, s.119-120.
Wyjaśnij, czym papiescy legaci uzasadniali decyzję o ekskomunice patriarchy Konstantynopola. Czy były to jedyne przyczyny schizmy wschodniej?
Słownik
(z gr. autos – sam + kefale – głowa) w chrześcijaństwie status Kościoła oznaczający, że jego głowa (biskup, metropolita, patriarcha) nie jest odpowiedzialna przed jakimkolwiek innym hierarchą o wyższej randze
doktryna teologiczna stworzona przez wczesnochrześcijańskiego prezbitera i teologa Ariusza, uznana przez Kościół katolicki za herezję; odrzucała dogmat Trójcy Świętej i uznawała, że jedynie Bóg (Ojciec) ma w pełni boską naturę, ponieważ jako jedyny jest wieczny, niezrodzony
(z łac. barbarus, gr. barbaros – cudzoziemiec) dla starożytnych Greków i Rzymian określenie cudzoziemca, które z czasem nabrało negatywnego wydźwięku i służyło do opisywania wszystkich przedstawicieli innych kultur, charakteryzujących się, według nich, dzikością, prymitywnymi odruchami i brakiem kultury; Homer określał mianem Barbarophonoi (czyli wydających niezrozumiałe dźwięki, mówiących „bar‑bar”) trojańskich sojuszników z Karii
(łac. bulla – okrągła pieczęć) dokument papieski o szczególnej wadze
(z łac. caelibatus – bezżeństwo) bezżenność praktykowana przez osoby duchowne, składające śluby czystości
teoria głosząca zwierzchnictwo władzy państwowej nad władzą kościelną, uznająca tę pierwszą za uprawnioną do ingerencji w sprawy wiary i organizacji Kościoła; jej przeciwieństwem jest papocezaryzm – teoria głosząca zwierzchnictwo papieża (władzy duchownej) nad cesarzem (władzą świecką)
(z łac. doctrina – nauczanie, wiedza) zespół twierdzeń, poglądów i dogmatów z danej dziedziny, np. religii, filozofii, ekonomii, polityki
rozpowszechniony w IV–VII w. ruch religijny, zainicjowany przez biskupa Donata z Kartaginy, który zakładał niezwykle surowe zasady moralne; został potępiony przez Kościół na kilku synodach
zarządzenie wydane w 380 r. w Thessalonikach (obecnie: Saloniki w Grecji) przez trzech cesarzy współrządzących Cesarstwem Rzymskim, ustanawiające chrześcijaństwo religią państwową
(z łac. excommunicatio – wyłączenie ze wspólnoty) najwyższa kara kościelna polegająca na wykluczeniu ze wspólnoty Kościoła
(z łac. haeresis od gr. hairesis – wybór) doktryna odrzucana przez Kościół katolicki jako błędna
kalendarz słoneczny, „nowego porządku”; wprowadzony w 1582 r. przez papieża Grzegorza XIII, aby zapobiec opóźnieniu kalendarza względem zjawisk astronomicznych; przesunięty o 10 dni względem kalendarza juliańskiego, używany obecnie w większości krajów świata; Rosja przyjęła ten kalendarz dopiero po rewolucji październikowej, w 1918 r., co wynikało z religii panującej w kraju (prawosławna Rosja początkowo odrzuciła kalendarz narzucony przez katolickiego papieża)
kalendarz słoneczny, „starego porządku”; opracowany w 45 r. p.n.e. na życzenie Juliusza Cezara; po trzech latach mających po 365 dni następuje rok przestępny
(z gr. leitourgia – służba publiczna) forma kultu religijnego, ogół obrzędów
system religijny powstały w III w., a łączący elementy buddyzmu, chrześcijaństwa i staroirańskiego kultu bóstwa Ahura Mazdy; zakładał dualizm świata i człowieka, który związany jest z Bogiem i – poprzez materię – ze złem, stąd sposobem na walkę z nim miała być m.in. asceza wyznawców; elementy tej doktryny obecne będą np. w poglądach katarów, uznanych przez Kościół katolicki za heretyków; nazwa systemu pochodzi od imienia jego twórcy, perskiego filozofa Maniego (zwanego też Manicheuszem)
członek zakonu o surowej regule
sekta chrześcijańska wspomniana w Piśmie Świętym, której członkowie mieli żyć w rozpuście i akceptować wielożeństwo; nikolaitami nazywano kapłanów, którzy nie przestrzegali zasady czystości (celibatu); nazwa „nikolaici” wywodzi się od imienia Mikołaj (gr. Nikolaos)
(franc. Normans/Normanz, starofrankoński Northman, staronordycki Norðmaðr, łac. Normannus – człowiek północy, wiking) ogólna nazwa nadana w zachodniej Europie Skandynawom podejmującym od końca VIII do XI w. dalekosiężne wyprawy o charakterze rabunkowym, handlowym, osadniczym i zdobywczym
bardzo cienki biały płatek chlebowy, przaśny (niekwaszony i niesolony), wypiekany z białej mąki i wody bez dodatku drożdży
(z łac. papa, gr. pappas – ojciec) biskup Rzymu, a jednocześnie najwyższy zwierzchnik Kościoła katolickiego; tym tytułem posługują się także m.in. prawosławny patriarcha Aleksandrii, zwierzchnik prawosławnego patriarchatu aleksandryjskiego, oraz koptyjski patriarcha Aleksandrii, głowa Kościoła koptyjskiego
(z łac. patriarcha, gr. patriarches – praojciec, głowa rodu) początkowo najważniejszy biskup w danym rejonie świata chrześcijańskiego (jako tytuł grzecznościowy); po wielkiej schizmie najwyższy dostojnik Kościoła prawosławnego
(z łac. primatus – mający pierwszeństwo, największe znaczenie) pierwszeństwo w czymś, posiadanie dominującej roli, przewodzenie w czymś
(z łac. synodus od gr. synodos – zebranie, narada) zebranie duchowieństwa i świeckich z danej ziemi
(z łac. simonia) inaczej: świętokupstwo; handel godnościami kościelnymi, termin pochodzi od Szymona Maga (Simona Magusa), który chciał kupić od apostołów dar udzielania Ducha Świętego
(z gr. theos – bóg + kratos – władza) ustrój polityczny, w którym naczelną władzę w państwie sprawuje stan kapłański