Europa w okresie krucjat
Rywalizacja papiestwa z cesarstwem
Późnym wieczorem w wigilię Bożego Narodzenia 1075 r. papież Grzegorz VII odprawiał pasterkę w rzymskiej bazylice św. Marii Większej (Santa Maria Maggiore). Do krypty, w której odbywała się msza, wpadła grupa uzbrojonych żołnierzy. Strącili oni z głowy papieża tiarę, chwycili go za włosy i wywlekli z kościoła. Całą noc poprzedzającą rocznicę przyjścia Zbawiciela na świat Grzegorz spędził zamknięty w ufortyfikowanej wieży, wyśmiewany i opluwany przez swoich strażników. Nikt nie miał wątpliwości, kto stał za tym porwaniem. Był nim Henryk IV, król niemiecki. Rozpoczynał się wielki konflikt między cesarstwem a papiestwem, który na kilkadziesiąt następnych lat zdominował świat chrześcijański.
Wyjaśnisz, dlaczego papież Grzegorz VII został porwany podczas odprawiania pasterki w 1075 roku.
Przeanalizujesz, o co toczyła się walka między papieżem a cesarzem i jakie były racje obu stron.
Wskażesz, jakie istnieją współczesne echa sporu o inwestyturę.
Kryzys
Upadek państwa Karolingów w IX w. zapoczątkował okres destabilizacji politycznej w Europie. Kryzys nie ominął również Kościoła, który w osobach władców frankijskich miał potężnych protektorów i sojuszników. Nastąpiło osłabienie władzy i znaczenia papieży. Wybór następcy św. Piotra zwykle był przeprowadzany w atmosferze walk wewnętrznych między włoskimi rodami arystokratycznymi, które chciały obsadzić tę godność swoim kandydatem. Wybór często padał na nieodpowiednie osoby (tzn. takie, które nie czuły powołania do sprawowania tak ważnej funkcji, a zgadzały się na jej piastowanie ze względu na wpływy z nią związane), a same pontyfikaty trwały krótko. Dodatkowo rozpowszechnił się zwyczaj kupowania i sprzedawania godności kościelnych (symonia) oraz obsadzania najwyższych stanowisk i urzędów przez własnych krewnych (nepotyzm). W 962 r. Otton I zajął Rzym i koronował się na cesarza, przywracając tym samym porządek i pokój. Ceną, jaką przyszło zapłacić za to Kościołowi, było uzależnienie od władzy następców Ottona. Od tej pory cesarz miał wpływ na wybór papieża, który dodatkowo był zobowiązany do składania przysięgi na wierność władcy.
Kryzys dotknął nie tylko papiestwo, ale też cały Kościół. Większość problemów, z którymi się borykał, wiązała się z faktem, że duchowieństwo (zwłaszcza wyższe) uzależnione było od władzy świeckiej. Książę czy król nadawał kościołom i klasztorom uposażenie, tzw. beneficjum, czyli majątki ziemskie. Z tego tytułu władca rościł sobie pretensje do tego, aby mieć wpływ na obsadę godności kościelnych, czyli mianować swoich kandydatów na godności biskupów czy opatów.
Duchowni stawali się wasalami władców świeckich – byli zobowiązani do wierności i oddania swojemu seniorowi. Konsekwencją procesu feudalizacji Kościoła było zeświecczenie duchowieństwa. Styl życia jego przedstawicieli niewiele się różnił od tego, który cechował osoby świeckie. Dla władcy ważniejsze było, by daną godność piastował lojalny wobec niego duchowny, który mógł być stabilnym filarem jego władzy w terenie, niż ktoś, kto sumiennie przestrzegał reguł życia duchownego. Nierzadko zdarzało się, że księża wchodzili w związki małżeńskie, bardziej zajmowali się polityką i wojowaniem aniżeli sprawami Kościoła. W klasztorach doszło do zaniku dyscypliny i rozkładu duchowości.
Reforma
Pogłębiający się kryzys zaczął budzić dążenie do reformy Kościoła. Jej inicjatorem stał się klasztor benedyktyński w Cluny w Burgundii, stąd nazwa całego ruchu – reforma kluniacka. Do końca XI w. do dzieła reformy przyłączyło się ponad 2 tys. klasztorów na terenie całej Europy, tworząc kongregację kluniacką.
Dążąc do odnowy moralnej, benedyktyni z Cluny powrócili do przestrzegania surowej dyscypliny, zasad celibatu i ubóstwa. W klasztorach przywrócono codzienny rytm modlitw, a zakonnicy wypełniali czas modlitwą, kontemplacją i pracą fizyczną. Opat mógł być odtąd wybierany tylko spośród mnichów, a sam klasztor bezpośrednio podlegał papieżowi. Klasztor w Cluny stał się również jednym z głównych propagatorów idei pokoju Bożego (treuga dei). Był to zespół konwencji ogłoszonych w X w. przez Kościół, których celem było przeciwdziałanie przemocy.
1. Od Bożego Narodzenia aż do poniedziałku najbliższego po święcie Trzech Króli, dalej od Wielkiego Postu aż po oktawę Zielonych Świąt, dalej wszystkie wigilie i święta i przez trzy dni w każdym tygodniu, mianowicie od czwartku wieczora aż do świtu poniedziałku, niechaj pokój dumnie panuje wszędzie, [tak] by nikt nie uderzył [też znieważył] nieprzyjaciela swego.
2. Kto by zabił [w tym czasie], niechaj podlega wyrokowi śmierci. Kto by zranił traci rękę. Kto by uderzył sztyletem, jeśli jest szlachcicem, [niechaj] librę [funt srebra] położy, jeśli wolnym czy ministeriałem – 10 solidów, jeśli poddanym [niechaj będzie ukarany] na skórze i włosach] […].
Cytat za: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, PWN, Warszawa 1997, s. 118.
Dzieło reformy nie ominęło papiestwa. Na mocy dekretu wydanego przez Mikołaja II w 1059 r. wyboru papieża miało dokonywać kolegium kardynałów, cesarz zaś tylko zatwierdzał ten wybór. Dalsze umocnienie pozycji biskupów Rzymu przypadło na lata pontyfikatu Grzegorza VII.
Papież i cesarz
Grzegorz VII, były mnich jednego z klasztorów związanych z kongregacją kluniacką, podejmując się dzieła radykalnej reformy Kościoła, wszedł na drogę otwartego konfliktu z cesarstwem, którego tłem był spór o dominację w Kościele.
Punktem spornym była kwestia obsady godności kościelnych. Panujący w Niemczech Henryk IV rościł sobie pretensje do decydowania o tym, kto będzie zajmował najwyższe urzędy w Kościele. Nie zgadzał się z propagowaną przez nowego papieża ideą uniezależnienia się Kościoła od władzy świeckiej. W 1075 r. papież Grzegorz VII sporządził dokument zwany Dictatus papae (łac., dyktat papieski). U jego podstaw leżało przekonanie o konieczności określenia na nowo stosunków między papiestwem a cesarstwem. Odtąd – zgodnie z duchem wydanego dokumentu – powinny opierać się one na idei prymatu papieża nad całym światem chrześcijańskim. Papieżowi powinna zatem przysługiwać najwyższa władza sądownicza i prawodawcza oraz prawo do zdetronizowania władców świeckich, w tym samego cesarza. Władcy świeccy w myśl postanowień dokumentu tracili zaś prawo do nadawania inwestytury, a tym samym wpływania na wybór duchownych.
Dokument wydany przez papieża Grzegorza VII nie mógł pozostać bez reakcji ze strony władcy niemieckiego. W wigilię Bożego Narodzenia 1075 r. papież Grzegorz VII został porwany podczas odprawiania pasterki, uwięziony i torturowany. Następnego dnia go odbito. Na synodzie w Wormacji w 1076 r. Henryk IV podważył wybór Grzegorza VII na tron papieski. W odpowiedzi papież nałożył ekskomunikę na króla, co oznaczało w praktyce zwolnienie jego poddanych z przysięgi na wierność. Było to równoznaczne z detronizacją władcy. Wykorzystała to opozycja, która zbrojnie wystąpiła na terenie Niemiec przeciwko Henrykowi, grożąc mu utratą tronu. Król zdecydował się prosić papieża o zdjęcie ekskomuniki. Udał się do Canossy, gdzie wówczas przebywał Grzegorz VII, i trzy dni stojąc pod murami miasta, ubrany w wór pokutny, prosił papieża o przywrócenie na łono Kościoła. W końcu Grzegorz VII się ugiął. Pokój okazał się jednak krótkotrwały. W 1084 r. Henryk IV doprowadził do wygnania z Rzymu Grzegorza VII i mianował nowego papieża, Klemensa III, który koronował go na cesarza. Grzegorz zmarł rok później na wygnaniu, ale ani jego śmierć, ani późniejszy o kilka lat zgon cesarza nie zakończyły sporu. Walka ciągnęła się przez następne lata. Europa podzieliła się na zwolenników i przeciwników papieża.
Idee Grzegorza znalazły jednak kontynuatorów. Ogromne znaczenie dla wzrostu autorytetu Stolicy Apostolskiej miało ogłoszenie przez papieża Urbana II w 1095 r. wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej i jego patronat nad poczynaniami krzyżowców. Pierwsza krucjata zakończyła się wielkim sukcesem – zdobyciem Jerozolimy. Cesarz Henryk IV nie miał żadnego udziału w tym zwycięstwie. Jego syn i następca Henryk V zrozumiał, że nie ma powrotu do sytuacji sprzed reformy gregoriańskiej. W 1122 r. w Wormacji zawarł więc konkordat, czyli umowę z papieżem Kalikstem II, gwarantując Kościołowi częściową niezależność. Cesarz zgodził się, aby biskupi byli wybierani przez kanoników, a opaci, czyli przełożeni klasztorów – przez mnichów. Zachował jedynie prawo do odmowy nadania elektom dóbr ziemskich przynależnych biskupstwu lub klasztorowi. Dawało to możliwość weta wobec decyzji duchownych. Konkordat został potwierdzony przez pierwszy sobór na Lateranie w 1123 roku.
Zapoznaj się z animacją przedstawiającą wyprawę Henryka IV do Canossy, a następnie wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RCBOV325UX5N5
Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy sporu o inwestyturę.
Wyjaśnij, co współcześnie oznacza powiedzenie „pójść do Canossy”.
Oceń postępowanie papieża Grzegorza VII i cesarza Henryka IV podczas spotkania w Canossie.
Trenuj i ćwicz
Dopisz do podanych niżej definicji pojęcia.
Spośród poniżej podanych osób zaznacz te, które mogły brać udział w wyborze mnicha Hildegarda, przyszłego Grzegorza VII, na papieża. Uzasadnij odpowiedź.
Przeanalizuj poniższe stwierdzenia. Przyporządkuj je do kategorii, które określają: władzę papieża nad Kościołem, stosunek papieża do cesarza i innych władców oraz uzasadnienie prymatu papieża w świecie chrześcijańskim.
Indeks dolny Źródło: Grzegorz VII, Dictatus papae, tekst dostępny online: e‑historia.com.pl Indeks dolny koniecŹródło: Grzegorz VII, Dictatus papae, tekst dostępny online: e‑historia.com.pl
Przeanalizuj poniższy tekst źródłowy, a następnie wykonaj polecenia.
Akt cesarski
W imię świętej i nierozdzielnej Trójcy. Ja Henryk, z Bożej łaski cesarz rzymski Augustus, dla miłości Boga i Świętego Rzymskiego Kościoła oraz pana papieża Kaliksta i dla zbawienia duszy mojej, odstępuję Bogu, świętym apostołom Pańskim Piotrowi i Pawłowi i świętemu Kościołowi katolickiemu wszelką inwestyturę za pomocą pierścienia i pastorału, zgadzając się we wszystkich kościołach mego królestwa lub cesarstwa na kanoniczny wybór i wolną konsekrację. Posiadłości i lenna [regalia] św. Piotra, zabrane od wybuchu tego sporu aż po dzień dzisiejszy, tak za czasów mego ojca, jak i za moich, zwracam, o ile je mam w posiadaniu, temuż Św. Kościołowi Rzymskiemu, jeśli zaś których nie posiadam, dopomogę wiernie do ich odzyskania. Posiadłości zaś wszystkich innych kościołów i książąt oraz innych, tak duchownych, jak świeckich, utracone w tej wojnie, zwrócę za radą książąt lub na drodze prawa, o ile je posiadam, te zaś, których nie posiadam, dopomogę wiernie odzyskać. I daję prawdziwy pokój panu papieżowi Kalikstowi i Św. Kościołowi Rzymskiemu i wszystkim, którzy po stronie jego stoją lub stali. A we wszystkich sprawach, w których Św. Kościół Rzymski zażąda ode mnie pomocy, wiernie go wesprę, w tych zaś sprawach, w których skargę przede mną wytoczy, wymierzę mu należną sprawiedliwość. To wszystko działo się za zgodą i radą książąt, który imiona są podpisane: [następują podpisy].
Akt papieski
Ja Kalikst, biskup, sługa sług Bożych, Tobie, umiłowanemu Synowi Henrykowi, z Bożej łaski cesarzowi rzymskiemu Augustowi, zezwalam, aby wybory biskupów i opatów królestwa niemieckiego, którzy podlegają królestwu, dokonywały się w Twojej obecności, bez symonii i jakiegokolwiek gwałtu, w ten sposób, abyś w razie wynikłej między stronami niezgody, za radą lub wyrokiem metropolity i biskupów z tejże prowincji, rozsądniejszej stronie udzielił swej zgody i pomocy. Wybrany zaś niechaj otrzyma od Ciebie za pomocą berła lenna [regalia] i to, co Ci z tego tytułu wedle prawa winien będzie, niech wypłaci. Kto zaś z innych stron cesarstwa zostanie wyświęcony, w ciągu sześciu miesięcy lenna za pomocą berła od Ciebie ma otrzymać, i to, co Ci z tego tytułu wedle prawa winien będzie, niechaj wypełni; z wyjątkiem tego wszystkiego, co oczywiście należy do Kościoła Rzymskiego. W sprawach zaś, w których wniesiesz do mnie skargę i zażądasz pomocy, wedle obowiązku mego urzędu pomocy tej Ci udzielę. Daję prawdziwy pokój Tobie oraz wszystkim, którzy po stronie Twojej są lub byli w czasie tego sporu.
Źródło: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, PWN, Warszawa 1997, s. 129–130.
Osoba Grzegorza VII jest bardzo różnie oceniana przez historyków. Przeanalizuj poniższy tekst, a następnie na jego podstawie i na podstawie własnej wiedzy pozaźródłowej dokonaj oceny postępowania papieża. Zwróć uwagę, jakie podstawy miały jego działania; jakie miał racje do tego, by rościć sobie prawa do zwierzchnictwa nad Europą; czy był to przejaw pychy i żądzy władzy, czy próba uniwersalistycznego zjednoczenia Europy; jakie konsekwencje miało jego wystąpienie dla dalszych dziejów Europy i autorytetu papiestwa.
Kształtowanie średniowieczaNowa epoka miała swoich proroków, jak i bojowników, z których największym był Grzegorz VII. O Grzegorzu VII krążyło mnóstwo anegdot. Wszystkie te powiastki świadczą o dramatycznej wprost sile [jego] charakteru. Pontyfikat jego na pewno nie był sukcesem w znaczeniu praktycznym. Swą działalnością papieską nie przyspieszył w najmniejszym stopniu procesu centralizacji władzy w Rzymie ani nie podniósł prestiżu papieża w kalkulacji ludzi praktycznych. Umierał opuszczony przez większość kardynałów; dla tchórzliwych był zbyt niebezpieczny, zbyt zaś gwałtowny dla umiarkowanych; zbyt władczy dla ludzi o pewnej duchowej niezależności. Fantaści uważali go za zbyt giętkiego polityka, a politycy za nadmiernego ryzykanta. Z tej czy innej racji ludzie od niego odchodzili. Synody z ostatnich jego lat (1080–1084) to już tylko cień wspaniałych manifestacji jego potęgi, z których największy był synod laterański w roku 1079; urzędnicy opuścili Grzegorza VII, praca sekretariatu zalegała. U schyłku życia władzy jego nie uznawała bądź kwestionowała większa część Europy. Wszędzie powstał zamęt i chaos. Ale porażka jego, cokolwiek o niej sądzić, była tylko chwilowa. Ta „gorliwość nie dla chwały własnej, lecz dla chwały apostołów” zjednywała ludzi dla nowego ustroju Kościoła z papieżem u jego steru; i z czasem, pod naciskiem potrzeby życia, zaczęła z nową siłą rodzić owoce jego gorliwości.
Źródło: Richard William Southern, Kształtowanie średniowiecza, tłum. H. Pręczkowska, Warszawa 1970.
Słownik
(z łac. investire – odziewać, ubierać) procedura nadania lenna wasalowi przez seniora przy zachowaniu właściwego ceremoniału; podczas inwestytury duchownej senior wręczał biskupowi lub opatowi pastorał i pierścień
zmiany przeprowadzone w Kościele w XI–XII w., mające na celu przywrócenie ideału życia zgodnie z zasadami Ewangelii i wyeliminowanie wynaturzeń; reforma nazwę swą wzięła od imienia papieża Grzegorza VII
reformy wprowadzone na przełomie X i XI w. przez klasztor benedyktyński w Cluny, mające na celu powrót do surowego przestrzegania reguły św. Benedykta, czyli powrót do celibatu, idei ubóstwa, wypełniania czasu modlitwą i pracą fizyczną.
(łac., dyktat papieża) dokument wydany w 1075 r., którego autorstwo przypisuje się papieżowi Grzegorzowi VII; wprowadzał on wyższość władzy papieskiej nad cesarską; miał charakter odręcznej notatki i nie był przeznaczony do podania do publicznej wiadomości
(z łac. universalis – powszechny, ogólny) dążenie do ogarnięcia pewnej całości, upowszechnienie całokształtu postaw i zasad obowiązujących na danym terytorium w danym okresie, np. uniwersalizm papieski
(z łac. beneficium – dobrodziejstwo) nadanie duchownym dożywotnio prawo do czerpania dochodów z tytułu piastowania określonego urzędu, np. biskupa
(z łac. Caesar) władca, który ma rangę wyższą od króla
(z łac. concordatum – uzgodniony) umowa międzynarodowa między państwem a Stolicą Apostolską
umowa zawarta między cesarzem Henrykiem V a papieżem w 1122 r. kończąca spór o inwestyturę
papież wybierany zazwyczaj w wyniku sporów teologicznych lub politycznych, często niezgodnie z prawem kanonicznym
(z łac. solidus – trwały, całkowity) wprowadzona w IV w. przez cesarza Konstantyna złota moneta o wadze 4,55 g; w użyciu do końca XI w.
(z łac. synodus, od gr. synodos – zebranie, konsylium) zebranie duchowieństwa i świeckich z danej ziemi
(gr. kilikon, łac. cilicium) okrycie wierzchnie, niewygodne w noszeniu, uszyte z szorstkiej tkaniny z sierści wielbłądziej lub koziej