Kościół w średniowieczu

Jest listopad 1327 r. Do anonimowego opactwa benedyktyńskiego w północnych Włoszech przybywa uczony franciszkanin Wilhelm z Baskerville. Towarzyszy mu uczeń i sekretarz, nowicjusz Adso z Melku. W klasztorze doszło do tajemniczej śmierci jednego z mnichów. Sprawę należy jak najszybciej rozwikłać, gdyż już niedługo w murach opactwa ma się odbyć ważna debata teologiczna i do klasztoru zjedzie wielu wybitnych dostojników kościelnych. Tymczasem dochodzi do kolejnych morderstw. Sprawa coraz bardziej się komplikuje…

W ten sposób zawiązuje się akcja wydanej w 1980 r. książki włoskiego pisarza i filozofa Umberto Eco pt. W imię róży. Dzięki niej czytelnik ma szansę poznać kulisy życia średniowiecznych mnichów, w świat których autor wprowadza z największą drobiazgowością. Powieść ta okazała się wielkim sukcesem czytelniczym i dziś zaliczana jest do arcydzieł literatury.

Od izolacji do wspólnoty

Klasztory stanowiły nieodłączny komponent pejzażu średniowiecznej Europy, a zakony ważny element życia średniowiecznego społeczeństwa. Było to związane z faktem, że religia w tamtych czasach odgrywała o wiele większą rolę niż obecnie, a same zgromadzenia zakonne pełniły szereg ważnych funkcji.

R111VJZJGASSD

Ilustracja przedstawia starszego mężczyznę siedzącego an szczycie wysokiej, kamiennej wieży. Mężczyzna ubrany jest w długie, powłóczyste szaty i długi płaszcz. Ma siwą brodę i wąsy oraz długie, siwe włosy. Na jego głową znajduje się złoty nimb. Pod wieżą stoi czterech mężczyzn. Dwaj starcy po lewej, a dwaj po prawej stronie. Ubrani są w długie szaty i płaszcze, włosy, brody i wąsy mają siwe. Wszyscy patrzą do góry. U ich stóp leży postać zawinięta szczelnie w całun. Widać jedynie jej twarz. Obok świętego na niebie unosi się anioł w czerwonej sukience z aureola wokół głowy. W oddali widać zabudowania sakralne. W tle górzysty krajobraz.

R15ZHZ4UCFTLE

Ilustracja przedstawia wielki głaz, leżący na kamiennym podeście. Nad kamieniem widać resztki ruin, przedstawiających półkoliste sklepienie oparte na dwóch kolumnach.

Ludzie, którzy decydowali się poświęcić swoje życie Bogu, tworzyli najczęściej wspólnoty. Były one oddzielone od świata zewnętrznego, a ich członkowie – zwani mnichami lub zakonnikami – żyli w odosobnieniu w klasztorach. Wspólnoty te były zarządzane przez opatów, a życie w nich przebiegało według odgórnie ustalonych zasad, zwanych regułami. Osoby podlegające tej samej regule tworzyły zakon. Na przestrzeni wieków powstało wiele zakonów różniących się profilem swojej działalności. Początkowo powstawały wyłącznie zgromadzenia męskie, z czasem zaczęto zakładać ich żeńskie odpowiedniki. Osoby wstępujące do zakonów składały specjalne śluby, zobowiązując się do przestrzegania zasad ubóstwa (zakonnicy nie mogli posiadać niczego na własność), czystości (zakonnicy nie mogli wchodzić w związki małżeńskie) oraz bezwzględnego posłuszeństwa przełożonym. Ta forma życia wspólnotowego przejawiająca się w zakładaniu zakonów zwana była monastycyzmem. Osiągnęła ona duży sukces w średniowiecznej Europie.

Czarni mnisi

R164ZLAC2JNVT

Ilustracja przedstawia klasztor na Monte Cassino. Jest to biały wielki budynek na szczycie wzgórza. Posiada ozdobne kopuły. Widoczne są cztery piętra pomieszczeń. Na zboczu rosną drzewa iglaste, na dole zdjęcia widoczne są krzewy z różowymi kwiatami.

Najstarszą wspólnotą zakonną założoną w Europie byli benedyktyni. Na początku VI w. św. Benedykt z Nursji nadał nową regułę. Pierwsza placówka zakonu benedyktynów – noszącego nazwę wywodzącą się od założyciela – powstała we Włoszech, na Monte Cassino. Stamtąd zakonnicy wyruszyli do różnych części Europy i już wkrótce ich siedziby powstały we wszystkich państwach.

Benedyktyni byli zakonem kontemplacyjnym, co oznacza, że poświęcali się głównie modlitwie i mieli ograniczony kontakt ze światem zewnętrznym (zakon klauzurowy). Każdy mnich przebywał w tym samym klasztorze od czasów złożenia ślubów aż do śmierci. Placówki zakonne powstawały poza murami miejskimi, w miejscach oddalonych od siedzib ludzkich. Według reguły zakonnicy oddawali się nie tylko modlitwie, lecz także pracy fizycznej, czy to w ogrodach i sadach, czy w skryptoriach przy kopiowaniu ksiąg. Łacińska zasada ora et labora („módl się i pracuj”) stała się podstawą funkcjonowania wspólnot benedyktyńskich.

Kościoły bez wież i ubogi habit

RGCLGQOVKJBS51

Ilustracja przedstawia zakonników pracujących w polu. Czterech z nich ubranych jest w białe habity z czarnymi szkaplerzami przepasanymi pasami, jeden ma sobie ciemny habit. Dwóch trzyma w rękach sierpy. Trzej pozostali składa zboże w snopki. W tle widać zabudowania klasztorne. Na horyzoncie drzewa, domy, górzysty krajobraz.

Benedyktyńska idea łącząca pracę fizyczną z umysłową odniosła duży sukces w średniowiecznej Europie. Osoby świeckie dokonywały hojnych dotacji na rzecz klasztorów benedyktynów, chcąc zapewnić sobie wstawiennictwo pobożnych mnichów. Dzięki temu zakon szybko zaczął się bogacić (wprawdzie poszczególni zakonnicy nie mogli posiadać własności prywatnej, ale zgromadzenie jako całość mogło) i wkrótce klasztory stały się wielkimi posiadaczami ziemskimi, zakonnicy zaś zaczęli w wielu przypadkach prowadzić życie przypominające życie świeckich. Benedyktyni odeszli od promowanej przez założyciela idei ubóstwa i poświęceniu Bogu i ludziom. Na fali krytyki zakonu powstali cystersi. Nazwa pochodzi od założonego na początku XII w. przez św. Bernarda z Clairvaux (czyt. Klerwo) klasztoru w Cîteaux (czyt. Sito) we Francji.

R183X4M1E5J5M

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku, z krótkimi włosami, z grzywka do pól czoła. Na głową złota aureola. Ubrany jest w granatowy habit zakonny. W ręku trzyma złoty pastorał oraz otwartą księgę. Zakonnik stoi w kościelnym wnetrzu.

R5S9KBFT3E9OH

Ilustracja przedstawia szkic klasztoru i terenów przyklasztornych widzianych z lotu ptaka. W skład kompleksu klasztornego otoczonego murem, wchodzi klasztor z wysoką, strzelistą wieżą, pola uprawne, sady, ogrody i budynki o przeznaczeniu gospodarczym.

Cystersi uważali siebie za prawdziwych i jedynych kontynuatorów reguły św. Benedykta, która została wypaczona przez benedyktynów. Nowy zakon dążył do przywrócenia rygoryzmu zalecanego przez założyciela, odnowienia zasad ewangelicznego ubóstwa i pokory. Cystersi, podobnie jak benedyktyni, zajmowali się także prowadzeniem gospodarstw, byli prekursorami w dziedzinie upowszechniania nowych metod uprawy ziemi (trójpolówki). Zakon stał się bardzo popularny w Europie. Do końca XII w. powstało ok. 500 klasztorów.

R1RNZPF6RM83F

Ilustracja przedstawia mapę konturową Europy. W centralnej Europie (teren dzisiejszej północno‑wschodniej Francji) zaznaczono pięć miejsc, znajdujących się niedaleko siebie: Clairvaux, Morimond, Citeaux, La Ferte, Pontigny. Ciemniejszym kolorem zaznaczono obszar całej Europy wraz z współczesną Wielką Brytanią oraz południowa Szwecją. Na wschodzie zaznaczony obszar kończy sie wraz ze wschodnią granicą Polski, na południu nie obejmuje już Bałkanów. Zawiera jednak w sobie cały półwysep Apeniński i półwysep Iberyjski (bez południowo‑wschodniego wybrzeża).

R1BB6J3QFVFVJ

Ilustracja przedstawia mapę konturową Polski z zaznaczonym szlakiem cysterskim. Szlak przebiega z północy dwiema drogami, w dół, na południe od Gdańska do Gniezna, potem przez Poznań. Druga droga prowadzi na zachód od Gdańska wzdłuż wybrzeża Morza Bałtyckiego przez Słupsk, Koszalin i Kołobrzeg, potem w dół, na południe do Szczecina i na południe w okolicach Zielonej Góry. Na wysokości Zielonej Góry obie drogi się łącza i podążają dalej na południe obok Wrocławia, do miejscowości Krzeszów, potem za wschód w stronę Krakowa i na północ w okolice Piotrkowa Trybunalskiego w Sulejowie i na wschód do Sandomierza. Na mapie zaznaczono obiekty użytkowane przez cystersów, należą do nich: Oliwa (na północy kraju), Krzeszów i Henryków (na południowym‑zachodzie). Jodłownik, Mogiła i Brzeźnica (na południu), Wąchock i Sulejów (w centralnej Polsce). Obiekty pocysterskie znajdowały się na szlaku w Żarnowcu, Bukowiu Morskim, Kołbaczu, Marianowie, Bierzwniku, Pełczycach, Mironicach, Starym Dworku, Bledzewie, Obrze, Kaszczorze, Wieleniu, Przemęcie, Lubiążu, Bardzie, Kamieniu Ząbkowickim, Jemielnicy, Bojkowie, Pelpinie Chełmnie, Koronowie, Byszewie, Toruniu, Szpetalu, Lądzie, Łeknie, Owińskiej. Miejsca odnowy duchowej to znajdujące się na południu kraju: Trybsz, Czarna Góra, Jodłownik.

RVPG687Q9A2AZ

Ilustracja przedstawia mapę konturową Polski z okresu rozbicia dzielnicowego. W obrębie państwa Bolesława Krzywoustego w 1138 roku znajdują się tereny wyznaczone od środkowego wybrzeża Morza Bałtyckiego z Pomorzem Gdańskim (Gdańsk, Nakło), Wielkopolską (Poznań, Lubusz), Mazowszem (Warszawa, Płock, Wizna), Ziemią Łęczycką (Łęczyca, Tum, Sieradz), Ziemią Sandomierską (Sandomierz, Wiślica), Ziemią Krakowską (Kraków), Śląskiem (Głogów, Wrocław). Polska w tym czasie graniczyła na północnym‑zachodzie z Pomorzem Zachodnim, które stanowiło ziemie zależne od seniora. Od wschodu Polska graniczyła z Rzeszą Niemiecką, na południowym‑zachodzie z Królestwem Czeskim, na południu z Królestwem Węgierskim, od południowego‑wschodu z Księstwem Halickim, od wschodu z Księstwem Włodzimierskim, od północnego‑wschodu z Prusami i Jaćwingami. Dzielnicę senioralną stanowił obszar o kształcie podłużnego pasa ciągnącego się od Pomorza Gdańskiego (Gdańsk) przez centralną Polskę (Gniezno, Kalisz), aż do Ziemi Krakowskiej (Kraków). Dzielnica Władysława Wygnańca obejmowała Śląsk. Dzielnica Mieszka trzeciego Starego to Wielkopolska. Dzielnica Bolesława Kędzierzawego obejmowała Mazowsze. Dzielnica wydzielona księciu Henrykowi w latach 1146‑1166 to Ziemia Sandomierska. Oprawa wdowia księżnej Salomei to Ziemia Łęczycka.

Franciszku, idź odbuduj mój Kościół, bo popada w ruinę

Z czasem rygoryzm cystersów osłabł, a sam zakon w coraz mniejszym stopniu odpowiadał na wyzwania czasów współczesnych. Przełom wieków XII i XIII był bardzo trudny dla chrześcijaństwa zachodniego. Powstały ruchy religijne, które wystąpiły przeciwko instytucji kościelnej i nauczaniu Kościoła. Przemiany życia społecznego zrodziły nowe potrzeby duchowe i religijne, którym nie mogły sprostać zakony starego typu. Ich bogactwo oraz odizolowanie od spraw świata doczesnego powodowały, że w oczach wiernych benedyktyni oraz cystersi stracili wiarygodność. Zaczęto zatem poszukiwać nowych form życia konsekrowanego, które w sposób bardziej radykalny realizowałyby ideał ewangelicznego ubóstwa. Najstarszym tego typu zakonem był Zakon Braci Mniejszych, zwany zakonem franciszkanów, założony na początku XIII w. przez św. Franciszka z Asyżu.

RABXQXACMB6JE

Obraz przedstawia mężczyznę w średnim wieku, ubranego w jasny, zakonny habit z kapturem, przepasanym w pasie sznurem. Stopy ma bose, ręce rozłożone. Zakonnik stoi przed drewnianą kratą, która zamyka wejście do jaskini. Patrzy w niebo.

R1K3JTMH8QAJU

Ilustracja przedstawia bazylikę zbudowaną z czerwonej cegły oraz zabudowania klasztorne, otynkowane, kryte czerwona dachówką.

R15JA7HGR2G4Z

Ilustracja przedstawia bardzo długie wnętrze kościoła o łukowatym sklepieniu. Ostre łuki znajdujące się w elementach konstrukcyjnych oraz sklepienie krzyżowo‑żebrowe, a także okna wypełnione witrażami.

W tym samym mniej więcej czasie (1216 r.) powstał inny ważny zakon – dominikanów, założony przez hiszpańskiego prezbitera Dominika Guzmána (hiszp. Domingo de Guzmán Garcés). Oba zgromadzenia realizowały ideał ewangelicznego ubóstwa. W przeciwieństwie do zakonów starego typu i u franciszkanów, i dominikanów nie tylko zakonnicy nie mieli prawa posiadać żadnej własności, ale także wspólnota jako całość. Zgromadzenia te utrzymywały się przede wszystkim z jałmużny (stąd nazwa zakony żebracze). Ich domy zakonne powstawały w miastach, a głównym zadaniem braci było prowadzenie działalności kaznodziejskiej, zwłaszcza w środowiskach miejskich. Różnica między zgromadzeniami franciszkanów i dominikanów polegała na tym, że ci pierwsi koncentrowali się na przesłaniu moralnym, wzorując się na życiu Chrystusa i starając się dawać przykład ludziom i ich nawracać. Dominikanie zaś większą wagę przywiązywali do głoszenia kazań i prowadzenie dysput. W obu zakonach papież Innocenty III dostrzegł dużą szansę na odrodzenie Kościoła i zwiększenie skuteczności jego działań przeciwko heretykom.

R15KOMO9PXUX2

Ilustracja przedstawia wnętrze, w którym zgromadzeni ludzie przyglądają się palącemu na podłodze ognisku. W ognisku płoną książki, kilka książek leży tuż obok paleniska. Dwóch mężczyzn pilnuje ognia, jeden wrzuca kolejną księgę do ogniska, drugi mężczyzna pogrzebaczem dosuwa palące się drwa. Nad ogniskiem lewituje w powietrzu jedna księga. Wokół ogniska po jednej i drugiej stronie stoją dostojnicy kościelni. Po lewej stronie stoją dwaj zakonnicy w białych sutannach i czarnych płaszczach, za nimi kilku mężczyzn. Po prawej stronie stoi grupka mężczyzn ubranych w rozszerzane ku dołowi płaszcze o kształcie trapezu, złote, bogatozdobione.

Z czasem trudności w realizacji postulatu ubóstwa prowadziły do odchodzenia od reguły oraz rozłamów wśród zakonników, z których część, pragnąc powrotu do pierwotnej surowości, zakładała nowe zgromadzenia. Do dziś jednak zakony żebrzące odgrywają istotną rolę w Kościele katolickim.

Ludzie modlitwy i nauki

Zakony w średniowieczu pełniły ważne funkcje religijne. Tysiące mnichów o różnych porach dnia odprawiało modlitwy i nabożeństwa za pomyślność świata, wyjednując w ten sposób świeckim łaski u Boga. Ponadto zakony przyczyniły się w znaczącym stopniu do chrystianizacji Europy, przybliżały wiernym podstawowe prawdy wiary i wprowadzały w obcy dla wielu świat religii. Z klasztorów rekrutowała się elita religijna i intelektualna tamtych czasów, która – zwłaszcza na początku – zasilała kadry administracyjne państwa. Dzięki mnichom i ich mrówczej pracy w skryptoriach zachowało się wiele ksiąg. Zakony przyczyniły się także do upowszechnienia nowych wzorców architektonicznych i metod uprawy ziemi. W niespokojnych czasach, pełnych walk i najazdów, dla wielu ludzi stanowiły miejsce ucieczki od świata i gwarantowały spokój oraz bezpieczeństwo, którego nie można było zaznać poza klasztornymi murami. Od początku swojego istnienia klasztory pełniły funkcje społeczne. To tutaj trafiało wielu synów i córek z zamożnych rodzin, także książęcych i królewskich. Fundacji klasztorów dokonywali możni – królowie, książęta, rycerze – którymi kierowały w tym różne względy, m.in. religijne, polityczne, społeczne i prestiżowe.

Zapoznaj się z animacją przedstawiającą życie codzienne w średniowiecznej wspólnocie klasztornej i wykonaj kolejne polecenia

R1A9O7NC8FV8Q

Film opowiadający o życiu mnichów w średniowieczu.

Film opowiadający o życiu mnichów w średniowieczu.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1A9O7NC8FV8Q

Film opowiadający o życiu mnichów w średniowieczu.

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Wyobraź sobie, że żyjesz w XIV‑wiecznym Wrocławiu i należysz do cechu krawców. Przybywa do ciebie posłaniec z położonego na lewym brzegu Sekwany klasztoru kaznodziejskiego i zamawia uszycie dziesięciu nowych habitów. Zapomniał jednak powiedzieć, jak one wyglądają. Spośród tych, które znajdziesz w notatkach swojego mistrza, musisz wybrać odpowiedni.

RK57VXDFP4TUZ

Ilustracja przedstawia czterech mężczyzn ubranych w różne stroje. Krzyżak: ma na sobie tkaninę do kolan przepasaną sznurkiem, za którym jest miecz. Na ramionach ma pelerynę. Na ubraniach jest namalowany krzyż. Franciszkanin: strój zakonny to brązowy habit wraz z kapturem, przepasany białym sznurem; zakonnik ma wygolony krążek na czubku głowy. Dominikanin: habit biały, w dłoni trzyma różaniec, częścią stroju jest także czarna kapa z kapturem. W dłoni trzyma białą lilię. Benedyktyn: czarny habit z kapturem, przepasany sznurem.

R176QZJ8O3MJ5

Możliwe odpowiedzi: 1. habit krzyżaków, 2. habit franciszkanów, 3. habit dominikanów, 4. habit benedyktynów

Słownik